به گزارش خبرگزاری حوزه ، بررسی الگوهای پدر و پسری در قرآن کریم، فرصتی برای بازخوانی نقش خانواده در شکلگیری هویت، ایمان و مسیر رشد فرزندان است. در جلسه نخست از مرحله سوم سلسلهنشستهای علمی «رابطه پدر و پسری در آینه علم و دین»، حجتالاسلام والمسلمین حمید ملکی، قائم مقام مدیر حوزه علمیه قم به تبیین الگوهای قرآنی این پیوند میپردازد.در ادامه، مشروح این نشست تقدیم نگاه مخاطبان گرامی، بهویژه پدران و مادرانی میشود که دغدغهی تربیت نسلی موحد، شاکر و مصلح را دارند.
بسم الله الرحمن الرحیم
موضوعی که در محضر شما عزیزان تقدیم میکنم، «رابطه پدر و پسری در آیینه علم و دین» است که با تمرکز بر جنبههای دینی آن ارائه خواهد شد. پیش از ورود به اصل بحث، پرسشهای متعددی درباره ابعاد این رابطه مطرح است: پدری در چه سن و سالی؟ (جوان، میانسال یا کهنسال)، با چه سطحی از آگاهی و سواد؟ (بیسواد، تحصیلکرده یا دارای مدارج عالی)، پدری شهری یا روستایی؟ آسیبدیده یا سالم؟ همچنین درباره فرزند نیز همین پرسشها پیرامون سن، سلامت و وضعیت او مطرح است.
در پاسخ به این پرسشها، یک قاعده کلی وجود دارد: هر یک از این شرایط، اقتضائات خاص خود را دارند. رابطه پدر با پسر نوزاد، نوجوان، جوان یا میانسال، هر کدام الزامات و ویژگیهای منحصربهفردی دارد که در علوم روانشناسی به آنها پرداخته شده و در روایات اسلامی نیز مورد توجه ویژه قرار گرفته است. با این حال، هدف من در این جلسه، ورود به این جزئیاتِ اقتضایی نیست؛ بلکه به دنبال تبیین «معنای مشترک و بنیادین» رابطه پدر و پسری از منظر قرآن کریم و سیره اهلبیت (ع) هستم.
در این رابطه دو نکته کلیدی قابلتأمل است:
* اول؛ انتقال مهارتهای زیستن
از طریق همین رابطه پدر و پسری است که پسر، معنای «مرد شدن» و «مردانه زیستن» را میآموزد. او مهارتهای زندگی فردی و اجتماعی و قدرت برقراری ارتباط مؤثر با جامعه را در بستر این تعامل فرامیگیرد.

*دوم؛ پدر به مثابه الگوی زیست
نخستین آموزگاران فرزند، والدین هستند و در این میان، پدر نخستین «اسوه و الگو» برای پسر به شمار میآید. پسر میخواهد همچون پدر، مردانه زندگی کند و سبک زندگی او را بیاموزد؛ لذا نقش پدر به عنوان الگوی عینی بسیار حیاتی است.
رابطهای پدرانه که بر پایه «عاطفه، عقل، حکمت و دین» استوار باشد، در تمامی ابعاد زندگی فرزند ظهور و بروز پیدا میکند. برقراری یک رابطه دوستانه، عاشقانه، عاطفی و عاقلانه، به فرزند اعتمادبهنفس میدهد و هویت انسانی و الهی او را شکل میبخشد. در مقابل، اگر این رابطه بر مدار عقلانیت و عاطفه دینی نچرخد، فاجعهای بزرگ در خانه و اجتماع رقم خواهد خورد. بخش عمده آسیبهای اجتماعی که امروز شاهد آن هستیم، توسط فرزندانی ایجاد میشود که پیشتر آسیب دیدهاند؛ آسیبهایی که ریشه اصلی آن در خانه و در «فقدان ارتباط عاطفیِ صحیحِ پدر با پسر» و والدین با فرزندان نهفته است.
از همینجاست که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در نامه سیویکم نهجالبلاغه، این شاهکار تربیتی را برای فرزندشان به یادگار گذاشتند. این نامه تنها ارتباط یک پدر معصوم با فرزند معصوم نیست، بلکه درسی است از پدری حکیم، آگاه و دلسوز به فرزندی که در مسیر رشد و تربیت قرار دارد؛ الگویی که شایسته است هر پدری آن را مطالعه کند.
حضرت، این منشور تربیتی را با کلامی سرشار از عاطفه و عشق، یعنی «یا بُنَیَّ» (پسرکم) آغاز میکنند. در ادامه، نکتهای را مطرح میفرمایند که در هیچ مکتب تربیتی یا روانشناسیِ دیگری نظیر ندارد:
«فَوَجَدتُکَ بَعضِی بَل وَجَدتُکَ کُلِّی»
پسر عزیزم تو پاره تن من نیستی، بلکه تمامِ منی.
این نگاه، تعبیری از «رابطه اینهمانی» در تربیت است. پدر باید بداند که فرزند، تکثیرِ وجودِ خودِ اوست. انسان به حکمِ فطرت، حبِ بقا دارد و دوست دارد که همواره باقی بماند؛ از این رو برای جاودانگیاش باید فرزند را چنان تربیت کند که آنچه را برای خود میپسندد، برای فرزندش نیز بخواهد. آنچه را خود میکوشد به دست آورد، تلاش کند تا فرزندش نیز کسب کند، و از آنچه خود میهراسد و از آن دوری میجوید، فرزندش را نیز محافظت نماید.
امیرالمؤمنین (ع) میفرمایند: «پسرم، هر آنچه به تو برسد، به من رسیده است.» از این رو، تمام همت، سعی و تجربیاتم را در اختیار تو قرار میدهم، چرا که پیروزیِ تو، پیروزیِ من است. این نوع نگاه به رابطه پدر و فرزندی، بینظیر است. امیرالمؤمنین (ع) به عنوان مفسر راستین قرآن، آموزههای تربیتیِ قرآن کریم پیرامون رابطه پدر و فرزندی را که در سورههای مبارکه لقمان، احقاف و فرقان مطرح شده است، در سیره و کلام خود تبیین فرمودهاند.
در اینجا حضرت به چند نکته اساسی اشاره میکنند:
بنابراین، فرزند در نگاه پدر، تکرار وجود اوست؛ این همان «رابطه اینهمانی» است. انسان به حکم فطرت، «حب بقا» دارد و مشتاق جاودانگی است؛ لذا باید فرزند را چنان تربیت کند که آنچه را برای خود میپسندد، برای او نیز بخواهد، در کسب خیرات بکوشد و از آنچه خود هراسان است، فرزندش را دور نگه دارد.
امیرالمؤمنین (ع) با همین نگاهِ «تو منی و تو همه منی» که فراتر از تعبیر «جگرگوشه» است، تمام تجربیات و همت خود را برای کمال فرزند به کار میبندند.
پس «تو پارهای از وجود منی؛ تو منی و من هم در تو ادامه دارم.» بنابراین، هرچه تو را تهدید کند، باید بکوشم از تو دور کنم و هرچه تو را تقویت میکند، برایت فراهم آورم. امیرالمؤمنین (علیهالسلام) از همینجا، با زبانی سرشار از عشق و عاطفه، سخن را آغاز میکند: «یا بُنَیَّ، یا بُنَیَّ، یا بُنَیَّ…»
نکتهی دوم این است که در بحث این وصیتنامه، قصد ندارم وارد محتوای وصیت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به امام حسن (علیهالسلام) شوم؛ تنها میخواهم به مقدمات آن بپردازم: به اهمیت رابطهی پدر و پسر و نگاه پدر به فرزندش؛ نگاهی که میگوید: «پسرم، تو پارهای از وجود منی و همهی من در تو خلاصه شده است.»

در عربی میگویند: «أولادُنا أکبادُنا»؛ یعنی فرزندان ما جگرگوشههای ما هستند. در فارسی هم میگوییم: «پارهی تن ما هستند.» اما گاهی فرزند را از این هم فراتر میدانیم: فرزندان ما امتداد و تکرار وجود ما هستند.
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) این حقیقت را با زیباترین و عاطفیترین بیان به فرزندش میفرماید؛ اما پیش از آنکه او وصیتنامه را بخواند، دستورالعملی هم به او میدهد: پسرم، این نامه را زمانی بخوان که تمرکز و آمادگی داشته باشی و با توجه و حال مناسب سراغش بروی. اگر تمرکز نداری، آماده نیستی یا میخواهی شتابزده از کنار آن بگذری، آن را نخوان.
دقت کنید: امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در اینجا از جایگاه پدری با فرزندش سخن میگوید. ما نمیتوانیم از بُعد عصمت ایشان الگو بگیریم؛ اما بُعد انسانی و پدری ایشان برای ما الگوست. این شیوه به ما میآموزد که اگر میخواهیم با فرزندمان سخن بگوییم، نخست با احساس و عاطفه با او ارتباط برقرار کنیم و سپس راهکارها را در اختیارش بگذاریم. به او بگوییم: «پسرم، این نامه نسخه و راهنمای من برای توست؛ اما هر وقت آن را باز نکن و نخوان. زمانی سراغش برو که تمرکز و توجه داشته باشی و بخواهی برای آن اهمیت قائل شوی.»
از اینجا روشن میشود که رابطهی پدر و فرزند چهقدر ظریف، دقیق و حساس است: چه چیزی بگوید، چه زمانی بگوید، کجا بگوید، چگونه و به چه اندازه بگوید؛ سخنش طولانی باشد یا کوتاه، در قالب داستان بیان شود یا مستقیم، با تصریح همراه باشد یا کنایه. اینها نشان میدهد رابطهی پدر و فرزند چه جایگاه والایی دارد و چه مسئولیت سنگینی بر دوش پدر میگذارد.
نکتهی دوم اینکه در رابطهی پدر و فرزندی، بیتردید فرزند کاستیها، نقصها و عیوب گوناگونی دارد؛ اما هیچپدر حکیم، دانشمند و فرزانهای، عیب و نقص فرزند خویش را صریحاً به روی او نمیآورد. او آن را میپوشاند و در قالبهای گوناگون و هنرمندانه، چنان به او گوشزد میکند که فرزند خودش در پی رفع آن برآید.
نکتهی مهم دیگری که هم در قرآن کریم موج میزند و هم در روایات اهلبیت عصمت و طهارت (علیهمالسلام) بهویژه در وصیتنامهی گرانسنگ امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به امام مجتبی (علیهالسلام) ، کاملاً مشهود است، توجه به پرورش شخصیت معنوی، اخلاقی، ایمانی و اعتقادی فرزند است.
تمام این مقدمات از عاطفه، احساس، عشق و بیان زیبای پدر گرفته تا آمادهسازی دل فرزند برای خواندن وصیتنامه بستری است تا پسر کاملاً پذیرای محتوای عمیقی باشد که پدر میخواهد به او منتقل کند.
پس در نهایت، همهی اینها مقدمهای است برای رسیدن به آن نقطهی عطف و هدف نهایی (ذیلِ مقدمه) که در یک جمله خلاصه میشود:
«تربیت فرزندی موحد، معتقد، مؤمن و آراسته به عمل صالح»؛ فرزندی که هم خود «صالح» باشد و هم «مصلح»؛ یعنی هم از او خیر صادر شود و هم بتواند دیگران و جامعه را به خیر دعوت کند.
اگر رابطه پدر و پسری در خانواده به چنین تربیتی ختم شود، رذایلی همچون بدرفتاری، حسد و تکبر رخت برمیبندد و جامعه به معنای واقعی «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» میشود؛ جامعهای که به ریسمان الهی چنگ زده، مترقی، تمدنساز، پیشرو و مهمتر از همه، «نفی سبیل» میکند و زیر بار استکبار نمیرود. قاعدهی مترقیِ «نفی سبیل» را محقق میکند و اجازه نمیدهد کفار و مستکبران بر سرنوشت آن راهی داشته باشند.
حال اگر این نگاه عمیق و تمدنساز را با نگاه غربی مقایسه کنیم، خواهیم دید که در الگوی غربی، رابطهی پدر و فرزندی عمدتاً و نهایتآً به تأمین سلامت روحی و روانی فرزند خلاصه میشود؛ هرچند که در همانجا نیز تأکید شود این رابطه باید بر اساس عشق و عاطفه شکل بگیرد.
هدف آنها از این رابطه چیست؟ هدف این است که فرزند اعتمادبهنفس داشته باشد، ارتباطات اجتماعیاش قوی شود و شجاعتاش بالا برود. همهی اینها درست و پذیرفتنی است؛ اما اگر شجاعت باشد، ارتباط با جامعه خوب باشد و اعتمادبهنفس هم وجود داشته باشد، اما فرد «موحد» نباشد، کافر باشد، از مدار حق و فطرت خارج شود چه؟
اینجاست که تفاوت بنیادین میان «رابطهی پدر و پسری از نگاه دین» با «نگاه غرب» آشکار میشود. نگاه دینی میخواهد جامعهای صالح، مصلح، متمدن، مترقی، شاکر، قدردان، اهل پیشرفت، عمل و اقدام تربیت کند. نمونهی بارز چنین جامعهای را میتوان در آیهی پانزدهم سوره مبارکهی احقاف دید؛ خروجیِ تربیت دینی، انسانهایی با همین ویژگیهای متعالی هستند.
اما در مقابل، بیایید خروجی فرهنگ و تربیت غرب را نگاه کنید! کسانی همچون ترامپ و دیگر رؤسای جمهور سابق آنها، که از حیث اخلاق، آداب، رفتار و وجدان، واقعاً در نقطهی زیر صفر زندگی میکنند و هیچگونه تعالی و ترقیِ واقعی در زندگی آنها دیده نمیشود.
در نقطهی مقابل، نظام اسلامی ما را ببینید: در رأس آن، امام خمینی (ره) قرار دارد؛ شخصیتی عارف، عالم، عادل، فقیه، دانشمند، دلسوز و انساندوست، که هر فضیلت و ارزشی را به او نسبت دهید، مصداق بارز آن است؛ انسانی سراپا متصل به همهی ارزشهای الهی. و پس از ایشان، رهبر شهید و عزیزمان که تجسم همهی ارزشهای الهی و انسانی بود.
ببینید تفاوت این دو سیستم چقدر از زمین تا آسمان است: یک سیستم، امامی تربیت میکند که بهترین انسانهای روی زمیناند؛ و سیستم دیگر، رهبرانی تربیت میکند که جزو پستترین انسانهای روی زمین هستند؛ کسانی که در لجنزار فسادهای اخلاقی و مفاسد جزایر خاص (همچون جزایر اپستین و امثال آن) غرقهاند و آبرو و حیثیت بشریت را بردهاند.

بنابراین، این تفاوت بنیادین حتماً باید مورد توجه قرار گیرد که در نگاه اسلامی، رابطهی پدر و پسری باید بر بستر توحید، ایمان و معنویت شکل بگیرد تا ثمرهی مبارک آن، «عمل صالح» باشد.
در همینجا به آیات پانزدهم و شانزدهم سوره مبارکه احقاف اشاره میکنم تا ببینیم قرآن کریم، درباره رابطه صحیح پدر و پسری چه میفرماید و این ارتباط چه نسلی را تربیت میکند. برداشت شخصی من این است که آیات پانزدهم و شانزدهم سوره احقاف، نتیجه تربیت پدری حکیم، هرچند بیسواد، مانند جناب لقمان است. باید دید جناب لقمان چه مسیری را پیمود، از چه روشی استفاده کرد و چه محتوایی را در رابطه پدر و پسری به فرزند خود منتقل کرد که نتیجه آن، نسلی با این ویژگیها شد.
در بخشی از آیه پانزدهم سوره مبارکه احقاف میخوانیم:
«قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَعَلَیٰ وَالِدَیَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَإِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ»
این سخنِ نسلی است که در پرتو تربیت پدری حکیم و در بستر جامعهای ایمانی رشد کرده است. ببینید این فرزند چقدر رشد یافته، بزرگ شده و به مرحلهای از بلوغ فکری و معنوی رسیده است که میگوید:
«خدایا، به من توفیق بده نعمتهایی را که به من و پدر و مادرم عطا کردهای، شکرگزاری کنم.»
این، نسل شاکر، قدردان و قدرشناس است؛ نسلی که نتیجه رابطه پدر و پسری بر اساس عشق، عاطفه، معنویت و نگاه توحیدی است. این تعبیر، بسیار بلند و ارزشمند است: «خدایا، به من توفیق بده قدردان نعمت تو باشم؛ نعمتهایی که به من و پدر و مادرم عطا کردهای.»
این نعمتها بسیار گستردهاند: نعمت صحت و سلامت، نعمت دین، نعمت چشم، دست، گوش، تنفس، هوای سالم و دیگر نعمتهای الهی. این آیه نشان میدهد که انسان از غفلت خارج شده و به مرحله تذکر و توجه رسیده است.
بنابراین، نخستین ویژگی نسل برتر، نسل پیشرفته، نسل قدردان و قدرشناس، آن است که رابطه پدر و پسریاش بر اساس توحید و مطابق با نسخه تربیتی قرآن شکل گرفته باشد.
*ویژگی دوم؛ اهل عمل بودن
در ادامه، فرزند از خداوند درخواست میکند:
«وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ»
خدایا، به من توفیق بده عمل صالحی انجام دهم که تو از آن راضی باشی.
جامعه ایمانی و توحیدی، جامعهای اهل عمل و اقدام است. چنین جامعهای اهل خواب، خیال و توهم نیست؛ بلکه اهل حق، حقیقت، تلاش و عمل است. انسان مؤمن از خداوند درخواست میکند که به او توفیق عمل بدهد؛ اما نه هر عملی، بلکه عمل صالح؛ عملی که به سود خود، خانواده و جامعه باشد و به دیگران آسیب نرساند.
با این حال، از این نیز مهمتر آن است که عمل صالح برای رضای خداوند انجام شود. ممکن است فردی بیمارستانی بسازد و این کار، ظاهراً عملی خیر و صالح باشد؛ زیرا به مردم خدمت میکند و نیازهای آنان را برطرف میسازد، اما اگر هدف او شهرت، خودنمایی یا منتگذاشتن بر مردم باشد، ارزش معنوی عمل از بین میرود.
عمل خیرِ بدون نیت الهی، مانند فضله موشی است که در دیگ برنج بیفتد و همه آن غذا را آلوده و غیرقابل استفاده کند. بنابراین، عمل نیکی که بر اساس توحید و نیت الهی انجام نشود، اثر رشددهندگی خود را در جامعه از دست خواهد داد.
خداوند میفرماید:
«إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ»
خداوند تنها از پرهیزگاران میپذیرد. یعنی عملی اثرگذار است که بر اساس تقوا و برای رضای خداوند انجام شده باشد. آثار چنین عملی ممکن است در دنیا آشکار شود، اما جلوه کامل آن در قیامت نمایان خواهد شد.

از همینرو، درباره اعمال کفار میفرماید که خداوند اعمال آنان را تباه میکند؛ زیرا این اعمال از اساس بر مسیر صحیح و نیت الهی استوار نیست و در نتیجه، خاصیت اصلاحگری و رشددهندگی ندارد.
* ویژگی سوم؛ تربیت نسل صالح و مصلح
ویژگی مهم دیگر این نسل آن است که تنها به دنبال انجام عمل صالح برای رضای خدا نیست، بلکه در پی تربیت نسلی مترقی، قدردان و قدرشناس نیز هست. چرا؟ چون خود، در پرتو رابطه پدر و پسریِ توحیدی، موحد، شاکر و قدردان تربیت شده است و همین ویژگیها را به نسل بعد منتقل میکند.
در ادامه آیه میخوانیم:
«وَأَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی»
خدایا، ذریه و نسل مرا نیز اصلاح کن و آنان را در شمار صالحان قرار بده.
انسان مؤمن، تنها به اصلاح خود نمیاندیشد؛ بلکه دغدغه اصلاح خانواده، فرزندان و نسلهای آینده را نیز دارد. او میخواهد فرزندش را بر اساس آموزههای توحیدی تربیت کند و نسلی صالح و مصلح به جامعه تحویل دهد.
اما در عین حال، چنین انسانی خود را طلبکار خداوند و جامعه نمیداند. نمیگوید چون کارهای زیادی انجام دادهام، پس دیگر هیچ کوتاهی نداشتهام. بلکه با وجود همه تلاشها و اعمال خیر خود، همچنان به ضعفها و کوتاهیهایش توجه دارد و میگوید:
«إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَإِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ»
خدایا، به سوی تو بازگشتم و من از مسلمانان و تسلیمشدگان در برابر تو هستم.
این نگاه، ویژگی نسلی است که رابطه پدر و پسری را بر اساس توحید بنا کرده است: نسلی شاکر، اهل عمل، دغدغهمند نسبت به آینده، تربیتکننده نسل صالح و در عین حال، فروتن و اهل توبه.
آیه پانزدهم سوره مبارکه احقاف، نتیجه روش و محتوای تربیتی جناب لقمان را نشان میدهد؛ روشی که تبیین و تفسیر آن در کلام امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیهالسلام)، بهویژه در نامه سیویکم نهجالبلاغه، ظهور و بروز پیدا کرده است.
*الگوی ناب تربیتی؛ نگاهی به روش و محتوای تربیت در مکتب لقمان حکیم
اکنون میخواهم به روش تربیتی جناب لقمان و محتوایی که ایشان در رابطه پدر و پسری به کار گرفتهاند، اشاره کنم.
خداوند در سوره مبارکه لقمان، از آیه دوازدهم تا آیه نوزدهم، بخشی از روش تربیتی و مهمترین محتوای آموزشی ایشان را بیان فرموده است. البته در روایات ما، وصایای جناب لقمان به فرزندش بسیار گستردهتر از مطالبی است که در این چند آیه آمده است؛ اما در این بحث، تنها به همین آیات اشاره خواهم کرد.
در آیه دوازدهم سوره مبارکه لقمان، خداوند سبحان میفرماید که به لقمان حکمت عطا کرد. درباره شخصیت لقمان، در برخی روایات آمده است که او کشاورز یا چوپان بود، در مدرسهای تحصیل نکرده و به معنای معمول، علوم رسمی نیاموخته بود؛ اما خداوند، هم حجت ظاهری و هم حجت باطنی را در اختیار انسان قرار داده است. حجت باطنی، عقل است و لقمان از این نعمت الهی بهدرستی استفاده کرد.
نقل شده است که برخی چوپانها از لقمان پرسیدند: «چه شد که تو حکیم شدی و ما حکیم نشدیم؟» لقمان در پاسخ فرمود: «کمتر سخن گفتم و بیشتر اندیشیدم؛ و در اموری که به من مربوط نبود، دخالت نکردم.» بنابراین، لقمان کمسخن بود، بسیار فکر میکرد و درباره موضوعاتی که در آن تخصص و مسئولیتی نداشت، بدون علم و از روی حدس و گمان سخن نمیگفت.
در روایتی درباره جناب ابوذر آمده است که بیشتر عبادت او، تفکر و عبرتآموزی بود. روشهای رشد و تعالی انسان متفاوت است. خداوند رحمت کند مرحوم آیتالله بهاءالدینی را؛ ایشان نیز غالباً در حال تفکر بودند و از این نعمت بزرگ و حجت الهی، یعنی عقل، بهره میگرفتند.
پس از آنکه خداوند در آیه دوازدهم، حکمت عطاشده به لقمان را بیان میکند، از اینجا به بعد وارد سخنان لقمان میشود:
«وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ یَعِظُهُ یَا بُنَیَّ لَا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ»
توجه کنید که لقمان، با آنکه بهظاهر فردی بیسواد و چوپان بود، به جایگاهی رسید که خداوند کلام او را در کنار کلام خود قرار داد و سخنانش را در قرآن کریم ثبت کرد.

*موعظه؛ کلامی برای بیداری و تحول
خداوند میفرماید: «وَهُوَ یَعِظُهُ»؛ لقمان در حالی که فرزندش را موعظه میکرد، با او سخن گفت. درباره وعظ و موعظه، بحث گستردهای وجود دارد؛ اما بهاختصار میتوان گفت موعظه، سخنی است که اگر شنونده آمادگی پذیرش داشته باشد، او را بیدار و متحول میکند.
موعظه، کلام تحولآفرین و حرکتساز است؛ سخنی که انسان را از خواب غفلت بیدار میکند، به پا میدارد و به حرکت و نهضت وامیدارد. خداوند میفرماید:
«قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ»
بگو: شما را تنها به یک چیز موعظه میکنم و آن اینکه برای خدا قیام کنید.
اگر گوینده، شرایط موعظه را داشته باشد و شنونده نیز آمادگی پذیرش داشته باشد، موعظه میتواند انسان را بیدار و متحول کند. نمونهای از این بیدارگری را در حرکت امام خمینی (رضواناللهتعالیعلیه) مشاهده میکنیم. ایشان با پیامها و سخنان خود، بسیاری از جوانان خفته جامعه را بیدار کردند و نسلی از انسانهای مؤمن، شجاع و فداکار را تربیت کردند؛ انسانهایی مانند شهید حسن باقری، شهید همت، شهید حاجقاسم سلیمانی و دیگر شهیدان و مجاهدان راه خدا.
بنابراین، هم واعظ باید شرایط وعظ را داشته باشد، هم سخن او باید ویژگیهای لازم را دارا باشد و هم شنونده باید در وضعیتی باشد که سخن را بپذیرد. پدر نیز هنگامی که میخواهد فرزندش را تربیت و به حرکت وادار کند، باید به این نکات توجه داشته باشد: چه زمانی سخن بگوید، چگونه سخن بگوید و آیا فرزندش آمادگی شنیدن و پذیرش دارد یا نه.
از سوی دیگر، پدر باید خودش اهل عمل باشد. کسی که خود خرما میخورد، نمیتواند دیگران را از خوردن خرما نهی کند. پدر نمیتواند فرزندش را به کاری دعوت کند که خودش به آن پایبند نیست. پدر باید در جایگاه واعظی دلسوز و خیرخواه، مانند لقمان، سخنی بگوید که فرزند، مانند فرزند لقمان، آمادگی پذیرش آن را داشته باشد.
خلاصه اینکه پدر باید عامل باشد، محتوای درست و استواری ارائه کند و آن را در زیباترین و مناسبترین قالب بیان نماید. خداوند میفرماید:
«وَقُلْ لِعِبَادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»
به بندگان من بگو سخنی را بگویند که نیکوتر است.
پس سخن پدر باید از نظر محتوا، محکم، متقن و استوار باشد و از نظر بیان نیز با لطافت، محبت و زیباترین شیوه ارائه شود.
از سوی دیگر، همانگونه که در نامه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به امام حسن مجتبی (علیهالسلام) اشاره شد، پدر باید زمانی با فرزند سخن بگوید که او آمادگی شنیدن داشته باشد. ارتباط باید عاطفی، حکیمانه و همراه با محبت باشد. اگر فرزند آمادگی روحی و ذهنی ندارد، سخن گفتن ممکن است نتیجه مطلوبی نداشته باشد.
لقمان نیز هنگامی که میخواهد با فرزندش سخن بگوید، خطاب خود را با عبارتی سرشار از محبت آغاز میکند:
«یَا بُنَیَّ»
یعنی: پسرکم، عزیز دلم.
این تعبیر عاطفی، فضا را آرام و دل را آماده میکند؛ فرزند را تحریک نمیکند، او را در موضع دفاع و مقابله قرار نمیدهد و زمینه پذیرش سخن را فراهم میسازد.
*نخستین آموزش؛ توحید و نفی شرک
نخستین نکتهای که لقمان به فرزند خود میآموزد، توحید است:
«یَا بُنَیَّ لَا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ»
پسرکم، برای خدا شریک قرار مده؛ زیرا شرک، ستمی بزرگ است.
از اینجا روشن میشود که رابطه پدر و پسری در نگاه قرآن و دین، هدفمند است. این رابطه هم هدف دنیوی دارد و هم هدف اخروی و تمام اهداف آن بر محور توحید شکل میگیرد.

انسان موحد، مانند دیگر انسانها با سختیها و مشکلات زندگی روبهرو میشود؛ اما لذت موحد بودن به اندازهای عمیق است که تا انسان به آن مرتبه نرسد، نمیتواند حقیقت آن را درک کند. انسان موحد در دل سختیها احساس آرامش و رضایت دارد؛ زیرا میداند خداوند حاضر و ناظر است و او در محضر پروردگار خود تلاش میکند. وقتی خداوند راضی باشد، انسان نیز از مسیر خود رضایت دارد.
به همین دلیل، انبیا، اولیا، اهلبیت عصمت و طهارت (علیهمالسلام) و یاران آنان، با وجود تحمل سختیها، از مسیر خود خسته نمیشدند؛ زیرا حرکت آنان بر اساس ایمان و رضای الهی بود.
در این بخش، نکته زیبایی رخ داده است. خداوند در میان سخنان لقمان، کلام خود را وارد میکند و سپس دوباره سخنان لقمان را ادامه میدهد. خداوند میفرماید:
«وَوَصَّیْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَیٰ وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِی عَامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَلِوَالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ»
ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم؛ مادرش او را با ضعف و ناتوانی روزافزون حمل کرد و دوران از شیر گرفتن او دو سال است. بنابراین، شکرگزار من و پدر و مادرت باش که بازگشت همه به سوی من است.
خداوند در این آیه، پس از سفارش به نیکی به پدر و مادر، توجه ویژهای به مادر دارد؛ زیرا مادر، فرزند را در شرایطی حمل میکند که لحظهبهلحظه از توان و جان خود میگذارد تا فرزند رشد کند. او از شیره جان خود به فرزند میبخشد تا فرزند زنده بماند و حیات پیدا کند.
«وَفِصَالُهُ فِی عَامَیْنِ» نیز به دوران حمل و از شیر گرفتن کودک، در مجموع دو سال، اشاره دارد. سپس خداوند میفرماید: «أَنِ اشْکُرْ لِی وَلِوَالِدَیْکَ»
هم مرا شکر کن و هم از پدر و مادرت قدردانی کن.
«إِلَیَّ الْمَصِیرُ» نیز یادآوری میکند که بازگشت همه انسانها به سوی خداوند است و انسان در قیامت، بر اساس همین سفارشها و مسئولیتها مورد حسابرسی قرار خواهد گرفت.
*احترام به والدین در کنار توحید
در آیه بعد، خداوند یک استثنا را بیان میکند:
«وَإِنْ جَاهَدَاکَ عَلَیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِی الدُّنْیَا مَعْرُوفًا»
و اگر پدر و مادر تو تلاش کردند چیزی را که درباره آن علمی نداری، شریک من قرار دهی، از آنان اطاعت نکن؛ اما در دنیا با آنان به نیکی رفتار کن.
اگر پدر و مادر، فرزند را به شرک، گناه یا مخالفت با فرمان الهی دعوت کنند، اطاعت از آنان در این زمینه جایز نیست؛ اما این به معنای قطع رابطه یا بیاحترامی به آنان نیست. انسان باید در مسائل اعتقادی و گناه، از فرمان آنان پیروی نکند، ولی در سایر امور، همچنان با پدر و مادر خود با نیکی، احترام و رفتار شایسته برخورد نماید.
خداوند، این بخش را درست پس از سخن لقمان درباره توحید قرار داده است تا روشن کند که رسیدن به توحید و نفی شرک، از مسیر احترام و احسان به پدر و مادر میگذرد. لقمان به فرزند خود میآموزد که برای خدا شریک قرار ندهد و خداوند نیز به فرزند میآموزد که در مسیر توحید، به پدر و مادر بیاحترامی نکند.
پس، در رابطه پدر و پسری، هم توحید اصل است و هم احسان به والدین؛ مگر آنجا که پدر و مادر، انسان را به باطل و گناه دعوت کنند. حتی در آنجا نیز وظیفه انسان، ترک اطاعت از گناه است، نه ترک احسان و رفتار شایسته با والدین.
*دومین آموزش؛ باور به نظارت الهی
پس از بیان مسئله توحید، لقمان بار دیگر با همان لحن محبتآمیز میفرماید:
«یَا بُنَیَّ إِنَّهَا إِنْ تَکُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّمَاوَاتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ»
پسرکم، اگر عملی به اندازه دانه خردلی باشد و در دل صخرهای، یا در آسمانها یا در زمین قرار گیرد، خداوند آن را حاضر میکند؛ زیرا خداوند دقیق و آگاه است.
این آیه، ایمان به نظارت کامل خداوند را در دل فرزند میکارد. انسان باید بداند که هیچ عمل و نیتی از خداوند پنهان نیست. کوچکترین کار خیر یا شر، هر اندازه از چشم مردم پنهان باشد، نزد خداوند محفوظ است و در زمان مناسب آشکار خواهد شد.
قرآن کریم در جای دیگری نیز میفرماید:
«فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْرًا یَرَهُ، وَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ»
هرکس به اندازه ذرهای کار خیر انجام دهد، آن را خواهد دید و هرکس به اندازه ذرهای کار بد انجام دهد، آن را خواهد دید.
بنابراین، دومین محتوای مهم در رابطه پدر و پسری این است که پدر، این باور و ایمان را در دل فرزند خود ایجاد کند که انسان همواره در محضر خداوند و در معرض علم و نظارت اوست و خداوند، همه اعمال، رفتارها و نیتهای انسان را میداند.
اگر فرزندی با این باور تربیت شود و خود را همواره در محضر و منظر خدای سبحان ببیند، دست به سرقت، خطا، دروغ، ظلم، بیعدالتی، رانتخواری و کمکاری نمیزند. تمام آسیبهای اجتماعیِ امروز، ریشه در تحقق نیافتنِ همین تربیت و فقدانِ چنین رابطه پدر و پسریِ عمیقی دارد.
ارتقای اعتمادبهنفس و تقویت ارتباطات اجتماعی بسیار ارزشمندند، اما هرگز کافی نیستند. آن مؤلفهای که جامعه را به معنای واقعی، «صالح، مترقی، پیشرفته و متمدن» میسازد، حاکمیتِ نگاه توحیدی است؛ یعنی:
۱. بندگیِ انحصاریِ خداوند؛
۲. باورِ همیشگی به حضور در محضر حق.
این دو اصل، ارکانِ باورهای اعتقادی در منظومه تربیتی جناب لقمان هستند؛ اول، ایمان به توحید و نفی هرگونه شرک، و دوم، باورِ قلبی به احاطه علمیِ خدای سبحان به تمامی ذراتِ عالم، حتی رفتارهایی که با قویترین ذرهبینها نیز دیده نمیشوند.

*از اعتقادات تا احکام و حیات طیبه
لقمان پس از تبیین بنیانهای اعتقادی، وارد قلمرو احکام الهی و «بایدها و نبایدها» میشود. سعادتِ دنیا و آخرتِ انسان و دستیابی به «حیات طیبه»، در گروِ عمل به همین دستورات الهی است. حیات طیبه، مرتبهای بسیار برتر از حیاتِ معمولِ انسانهاست. انسانی که به این مرتبه از ایمان میرسد، وجودی سراسر مبارک و خیرخواه پیدا میکند.
چنین فردی در کانون خانواده، منشأ نشاط، صفا، صمیمیت، تبسم و تعالی است، و در سطح جامعه، مظهر کار، تلاش، عملِ صالحِ خدامحور، دستگیری از نیازمندان، انفاق و ظلمستیزی میشود.
این همان رابطه پدر و پسریِ تمدنسازی است که در مکتب اسلام شکل میگیرد؛ درست در نقطه مقابل الگوی تربیتیِ غربی که خروجیِ آن جنایتکارانی همچون نتانیاهو و ترامپ است. در غرب نیز رابطه پدر و پسری وجود داشته، اما چون بر مدار توحید و اخلاق الهی نبوده، خروجیِ آن نظام استکباری و حاکمانی فاسد شده است. در مقابل، خروجیِ نظام تربیتیِ اسلامی، ابرمردانی همچون امام خامنه ای شهید، رهبر معظم انقلاب، سید حسن نصرالله، و شهیدان والامقامی چون بهشتی، رجایی، باهنر، چمران، همت و باکری هستند.
اقامه نماز و مسئولیت اجتماعی (امر به معروف و نهی از منکر)
لقمان در نخستین گام از بیانِ احکام، میفرماید: «یَا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ»؛ زیرا اقامه نماز، تجلیِ عینیِ ایمان به غیب و بندگیِ انحصاریِ خداوند است. نماز، عصاره عبودیت و زمزمه «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» است که اگر در جامعه جاری شود، بر اساس نصّ قرآن، مانعِ فحشا و منکر خواهد شد.
بلافاصله پس از نماز، به دو فریضه حیاتیِ «امر به معروف و نهی از منکر» اشاره میشود. در کلام امیرالمؤمنین (ع)، نسبتِ تمام کارهای نیک و حتی جهاد در راه خدا در مقایسه با امر به معروف و نهی از منکر، همچون قطرهای آبدهان در برابر دریایی خروشان است. اگر این فریضه مهم تعطیل شود، سایر احکام نیز کارایی اجتماعی خود را از دست خواهند داد.
نمیتوان نماز خواند اما نسبت به فساد و منکراتِ جامعه بیتفاوت بود. حضور مؤثر مردم در صحنههای دفاع از حق و قیام علیه منکرات، محصولِ نمازی است که با «عمل و اقدام» پیوند خورده است؛ نمازی که دشمنان دین را به خشم میآورد و از انسان، شخصیتی مجاهد، مسئولیتپذیر و جامعهساز میسازد.










نظر شما