به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجتالاسلام سیدعباس موسوی دبیر حلقه اجتهادی فقه نظام تعلیم و تربیت، روز گذشته در سلسله نشستهای فقهی «اعتراضات و اغتشاشات» که در مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد(ص) و با حضور اساتید و پژوهشگران برگزار شد، به تبیین چالشهای آیندهپژوهی فقهی و تربیتی حضور نوجوانان در اغتشاشات اخیر پرداخت.
وی با اشاره به نقشآفرینی دشمن در فضای سایبری و رسانهای کشور، اظهار داشت: دشمنی که تجربه فتنه سال ۱۳۸۸ و اغتشاشات سال ۱۴۰۱ و حوادث مشابه را در کارنامه خود دارد، با تجمیع این تجربیات، میتواند پدیدهای مرکب از خشونت سازمانیافته، حضور میدانی گسترده و تحریک احساسات اجتماعی ایجاد کند که امنیت نظام را با چالشهای جدی مواجه میسازد؛ از اینرو، بازنگری دقیق نسبت به وقایع رخداده، بهویژه در حوزه نوجوانان، ضرورتی انکارناپذیر است.
حجت الاسلام موسوی با تأکید بر لزوم بازپژوهی همزمان در دستگاه فقاهت و نظام تربیتی کشور، تصریح کرد: اگر این بازخوانی فقهی و تربیتی صورت نگیرد، در آینده نزدیک با بحران ناکارآمدی در تطبیق احکام و مواجهه با واقعیتهای اجتماعی روبهرو خواهیم شد.
دبیر حلقه اجتهادی فقه نظام تعلیم و تربیت با اشاره به تغییر ماهیت نوجوانان در عصر دیجیتال، گفت: نوجوان امروز دیگر تابع محض خانواده نیست، بلکه به عاملیتی شبکهای دست یافته که در زیستبوم دیجیتال شکل گرفته و پشت آن سیاستگذاری، برنامهریزی و عملیات رسانهای پیچیده وجود دارد؛ این وضعیت، نوعی بلوغ زودرس اطلاعاتی را رقم زده که مقدم بر بلوغ عقلانی و دینی است و چالشهای جدی برای فقه و نظام تربیتی ایجاد میکند.
وی تصریح کرد: مفاهیمی همچون بلوغ، رشد و حتی سفاهت، دیگر با تعاریف کلاسیک قابل تبیین نیستند، در شرایط جدید، با پدیدهای به نام سفیه سیاسی مواجه هستیم؛ نوجوانی که در معرض بمباران دادههای رسانهای قرار دارد، اما توان تحلیل آنها را ندارد و همین امر مستلزم بازتعریف مفاهیم فقهی در حوزه موضوعشناسی است.
حجت الاسلام موسوی با اشاره به تغییر ماهیت کنشهای اجتماعی نوجوانان، بیان کرد: آنچه در فقه از آن به بَغی، محاربه و عناوین مشابه یاد میشود، مبتنی بر قصد جدی و آگاهانه است، در حالی که بسیاری از نوجوانان حاضر در اغتشاشات، تحت تأثیر هیجانات و تبلیغات رسانهای وارد میدان شدهاند و احراز قصد واقعی آنان نیازمند پژوهشهای عمیق است.
وی به نقش الگوریتمهای شبکههای اجتماعی در محدودسازی اختیار انسان اشاره کرد و یادآور شد: الگوریتمها با ایجاد حبابهای اطلاعاتی و اتاقهای پژواک، اراده کاربران را هدایت و کانالیزه میکنند، بهگونهای که تصور اختیار باقی میماند، اما در عمل، تصمیمها تحت تأثیر طراحیهای پنهان رسانهای شکل میگیرد. این وضعیت میتواند در آینده، مصداقی از اکراه نرم یا سبب اقوی از مباشر تلقی شود.
وی در بخش حکمشناسی با تأکید بر جرایم امنیتمبنا، اظهار کرد: در عناوینی مانند محاربه و افساد، علم به موضوع و قصد تقابل با اصل نظام، رکن اساسی است، نوجوانی که در فضای شبههافکن رسانهای قرار گرفته و دچار شبهه مصداقی شده است، مشمول قاعده درء خواهد بود و تمسک به قاعده تدرء الحدود بالشبهات در این موارد نه یک راهبرد دفاعی، بلکه ضرورتی فقهی است.
حجت الاسلام موسوی فقدان رشد جزایی در نوجوانان را قویترین شبهه برای سقوط حدود الهی دانست و بیان کرد: حتی قواعد فقهی نیز نیازمند بازنگری متناسب با شرایط جدید هستند.
تفکیک فریبخورده از عامل آگاه
دبیر حلقه اجتهادی فقه نظام تعلیم و تربیت با اشاره به اصل تفکیک مغرور از غارّ تصریح کرد: در فقه سیاسی، حکم بَغی بر کسی که فریب خورده، بار نمیشود. بسیاری از نوجوانان حاضر در اغتشاشات، بدون آگاهی خانواده و در فضایی هیجانی وارد میدان شدهاند. اعمال عناوین سنگین مجرمانه بر این گروه، که قربانی جنگ شناختی و هیبریدی شدهاند، خلاف عدالت فقهی است.
وی تأکید کرد: هرچند ضمان اتلاف در جای خود باقی است، اما جنبه عمومی جرم باید با رویکرد فقه استضعاف و توجه به استضعاف فکری بررسی شود.
حجت الاسلام موسوی با اشاره به شیوه مواجهه حاکمیت با اغتشاشات، ادامه داد: مقابله با تخریب و وندالیسم، مصداق نهی از منکر است، اما اگر این مواجهه بهگونهای باشد که نوجوان را از دین و نظام متنفر کند، خود به منکری بزرگتر تبدیل خواهد شد؛ در چنین شرایطی، بر اساس قواعد فقهی، ارتکاب منکر اعظم حرام است و متولیان امر باید به این تزاحم توجه جدی داشته باشند.
وی گذار از فقه جزایی محض به سمت عدالت ترمیمی، جایگزینی مجازات با دورههای بازپروری و بهرهگیری از جهاد تبیین را از الزامات آیندهپژوهی در این عرصه دانست.
الزامات تربیتی و نقش سواد رسانهای
دبیر حلقه اجتهادی فقه نظام تعلیم و تربیت، سواد رسانهای را از مصادیق حفظ ثغور اعتقادی برشمرد و خاطرنشان کرد: امروز سواد رسانهای یک مهارت تجملی نیست، بلکه مقدمه واجب برای حفظ ایمان نسل نو است، ترک فعل مسئولان فرهنگی در این حوزه، علاوه بر مسئولیت زمانی، واجد مسئولیت شرعی نیز میباشد و باید در آیندهپژوهی فقهی، مورد بررسی ضمان قرار گیرد.
وی با اشاره به اصل لسان قوم، تأکید کرد: شکاف نسلی در حقیقت شکاف زبانی است و تا زمانی که مفاهیم دینی با زبان تصویر، سرعت و فناوری روز ترجمه نشود، مفاهمه و در نتیجه هدایت محقق نخواهد شد.
حجت الاسلام موسوی تأکید کرد: در رویکرد پیشینی، جرمانگاری ترک فعل مدیران فرهنگی بر اساس قاعده غرور و مسئولیت رهاسازی فضای مجازی باید مدنظر قرار گیرد، در رویکرد قضایی، تفسیر موسع از شبهه در رشد نوجوانان زیر ۱۸ سال و جایگزینی مجازاتهای تعزیری با الزامات آموزشی و تربیتی ضروری است.
وی تفکیک قاطع میان لیدرهای سازمانیافته و پیروان هیجانی را از الزامات عدالت دانست و گفت: احکام مربوط به سرشاخههای برنامهریز و مسلح باید بهطور اساسی با احکام نوجوانان هیجانی تفاوت داشته باشد تا بتوان آینده این نسل را صیانت و بیمه کرد.
انتهای پیام/
نظر شما