به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجتالاسلام والمسلمین زرین، استاد حوزه علمیه خراسان، شامگاه شنبه دوم اسفندماه در سومین جلسه از سلسله نشستهای دورههای کوتاهمدت کلامی مدرسه رمضانیه امیرالمؤمنین حضرت علی(علیهالسلام) که در مؤسسه علمی پژوهشی کلامنا برگزار شد، با طرح نقدی صریح نسبت به وضعیت مطالعات دینی در حوزههای علمیه، مهجوریت نهجالبلاغه را یکی از چالشهای جدی فضای علمی کشور دانست و بر ضرورت بازخوانی اجتهادی و روشمند این اثر گرانسنگ تأکید کرد.
نهجالبلاغه؛ متنی بنیادین اما مهجور در عرصه علمی
وی با اشاره به سالها تدریس و پژوهش در حوزه نهجالبلاغه اظهار داشت: با وجود آنکه نهجالبلاغه از اساسیترین منابع معارف علوی و از متون مادر در تبیین توحید، انسانشناسی، سیاست، اخلاق و عدالت است، اما هنوز شرحی در تراز جایگاه واقعی آن در حوزههای علمیه شکل نگرفته است.
وی افزود: اگر نگاهی مقایسهای به حجم شروح، تحقیقات و تولیدات علمی پیرامون برخی آثار ادبی و عرفانی بیندازیم و آن را با میزان کار عمیق و روشمند درباره نهجالبلاغه مقایسه کنیم، درمییابیم که در حق این کتاب عظیم کوتاهی شده است؛این در حالی است که خود امیرالمؤمنین حضرت علی (علیهالسلام) در کلمات شان بر یگانگی جایگاه اهلبیت(علیهمالسلام) تأکید کرده و تصریح میکنند که هیچکس قابل قیاس با آنان نیست.
حجتالاسلام والمسلمین زرین با اشاره به برخی فرازهای نهجالبلاغه خاطرنشان کرد: در کلمات امیرالمؤمنین علیهالسلام تعابیری وجود دارد که از مقایسه ناصواب آن حضرت با دیگران گلهمند است؛ مقایسهای که از منظر ایشان، نشانه جهل به حقیقت ولایت و امامت است. این مسئله صرفاً یک موضوع تاریخی نیست، بلکه بیانگر یک انحراف معرفتی است که اگر تداوم یابد، جامعه را از درک صحیح جایگاه حجت الهی محروم میکند.
وی تأکید کرد: وقتی جامعهای در فهم مبانی امامت دچار ضعف شود، طبیعی است که متنی همچون نهجالبلاغه نیز در حاشیه قرار گیرد و از آن بهره راهبردی گرفته نشود.
این استاد حوزه علمیه خراسان یکی از عوامل اصلی مهجوریت نهجالبلاغه را محدود شدن تفقه به فقه عبادات و معاملات دانست و گفت: در حالی که قرآن کریم از وجوب تفقه در دین سخن میگوید، برداشت رایج ما از تفقه، غالباً به فروع عملی محدود شده است؛این در حالی است که فهم عمیق دین شامل عقاید، اخلاق، فلسفه احکام و نظامات اجتماعی نیز میشود.
وی با اشاره به فراز اول الدین معرفته در نهجالبلاغه افزود: امیرالمؤمنین حضرت علی (علیهالسلام) مسیر دین را از معرفت آغاز میکنند؛ از توحید، تصدیق، اخلاص و تنزیه. اگر حوزهها این ترتیب را در نظام آموزشی خود بازتعریف نکنند و اخلاق و عقاید را در حاشیه قرار دهند، نتیجه آن دینداری سطحی خواهد بود.
دین مبتنی بر فقه صرف؛ نتیجهبخش نیست
وی با بیان اینکه تقلیل دین به فقه، جامعه را از عمق معنویت و اخلاق تهی میکند، اظهار داشت: عبادت بدون معرفت و اخلاق، تضمینکننده سعادت نیست. تاریخ نشان داده است که حتی عبادت طولانی نیز اگر مبتنی بر فهم صحیح و اخلاص نباشد، انسان را از سقوط مصون نمیدارد.
حجتالاسلام والمسلمین زرین تصریح کرد: تفاوت مؤمن و منافق صرفاً در ظاهر رفتار نیست، بلکه در خشیت درونی، درونسازی ایمان و پیوند قلبی با حقیقت دین است؛ امری که در نهجالبلاغه بهتفصیل تبیین شده اما کمتر در نظام آموزشی ما محور قرار گرفته است.
ضرورت منطق اجتهادی در فهم نهجالبلاغه
وی با انتقاد از رویکردهای سطحی به متون دینی تأکید کرد: نهجالبلاغه را نمیتوان بدون منطق فهم دینی، بدون تسلط بر اصول فقه و قواعد استنباط و بدون آشنایی با ظرایف ادبی و کلامی فهم کرد. واگذاری این متن به کسانی که کار اجتهادی نکردهاند، موجب برداشتهای ناقص و گاه انحرافی میشود.
این استاد حوزه علمیه خراسان افزود: انباشت اطلاعات و نقل اقوال متعدد، جایگزین تفکر مولد نمیشود. آنچه حوزه نیاز دارد، تربیت مجتهدانی است که بتوانند با روش استنباطی دقیق، از نهجالبلاغه استنطاق کنند و پاسخهای نو برای مسائل معاصر استخراج نمایند.
الگوی علمای بزرگ در تربیت فکری
وی با اشاره به سیره بزرگان حوزه همچون شیخ انصاری و شاگردان برجسته او، خاطرنشان کرد: این بزرگان با سالها ممارست علمی، دقت در مبانی اصولی و پرورش شاگردان عمیق، توانستند دستگاه فکری منسجم و اثرگذار تولید کنند؛ امروز نیز اگر چنین جدیتی در عرصه معارف علوی شکل گیرد، میتوان انتظار داشت که نهجالبلاغه به متن زنده و راهبردی حوزه تبدیل شود.
حجتالاسلام والمسلمین زرین یکی دیگر از آسیبهای جدی را رویکرد پدافندی در مواجهه با جریانهای فکری دانست و گفت: بخش زیادی از توان علمی حوزه صرف پاسخگویی به مکاتب کلامی قدیم یا جریانهای معاصر الحادی و ماتریالیستی میشود؛ هرچند پاسخ به شبهات ضروری است، اما اگر همه ظرفیت علمی صرف واکنش شود، از تولید نظریه و تعمیق مبانی بازخواهیم ماند.
وی تأکید کرد: باید گروهی از نخبگان علمی بدون درگیر شدن در حواشی روزمره و منازعات مقطعی، بهصورت متمرکز به تعمیق معارف نهجالبلاغه بپردازند تا تولید علمی اصیل شکل گیرد.
بازگشت راهبردی به نهجالبلاغه
این استاد حوزه علمیه خراسان اظهار داشت: خروج نهجالبلاغه از مهجوریت، نیازمند سه اقدام اساسی است؛ نخست، بازتعریف مفهوم تفقه و گسترش آن به عرصه عقاید و اخلاق؛ دوم، تربیت مجتهدان مسلط بر مبانی اصولی و کلامی برای شرح تخصصی این متن؛ و سوم، عبور از رویکرد صرفاً دفاعی و حرکت به سمت تولید اندیشه از دل معارف علوی.
وی خاطرنشان کرد: اگر نهجالبلاغه بهدرستی فهم و تبیین شود، میتواند عقلانیت دینی، اخلاق اجتماعی و هویت معرفتی جامعه اسلامی را احیا کرده و پاسخگوی نیازهای فکری نسل معاصر باشد.
انتهای پیام/
نظر شما