جنگ شناختی تقابل دو تفکر متضاد است/ مبنای جهان‌بینی توحیدی خداباوری است

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، آیت‌الله سید احمد علم‌الهدی در چهارمین جلسه تفسیر آیات قرآن کریم در ماه مبارک رمضان امسال که به میزبانی حسینیه دفتر نماینده ولی‌فقیه در استان خراسان رضوی برگزار شد، با بیان اینکه در این جلسه آیه ۸۶ سوره بقره تفسیر خواهد شد، اظهار کرد: پیش از ورود به بحث این آیه، نکته‌ای را به عنوان مقدمه لازم است بیان کنم. اصطلاحی این روزها در میان افراد، به‌ویژه در محیط‌های علمی و آکادمیک، بسیار رواج یافته و آن اصطلاح «جنگ شناختی» است.

جنگ شناختی تقابل دو تفکر متضاد است

وی افزود: جنگ شناختی به چه معناست؟ یعنی زمانی که جامعه به دو بخش تقسیم می‌شود، یک بخش، جامعه‌ای با جهان‌بینی توحیدی، و بخش دیگر، جامعه‌ای با جهان‌بینی شیطانی. در این حالت، جنگ شناختی پدید می‌آید؛ زیرا طبیعی است که انسان‌هایی با جهان‌بینی توحیدی، معیارها و ملاک‌های جهان‌بینی شیطانی را نمی‌پذیرند و حاضر نیستند به آن آلوده شوند. در مقابل، کسانی که دارای جهان‌بینی شیطانی هستند نیز ارزش‌های جامعه توحیدی را قبول ندارند و زیر بار آن نمی‌روند؛ چرا که حاضر نیستند از بسیاری از میل‌های نفسانی و منافع مادی خود دست بردارند.

نماینده ولی‌فقیه در خراسان رضوی ادامه داد: در نتیجه، میان این دو شناخت تعارض شکل می‌گیرد. آنان که دارای جهان‌بینی شیطانی هستند، می‌خواهند جامعه را بر اساس ملاک‌ها و معیارهای خود مدیریت کنند؛ در حالی که صاحبان جهان‌بینی توحیدی بر اساس اصول الهی به اداره جامعه می‌اندیشند. اینجاست که برخورد ایجاد می‌شود، و زمانی که منافع افراد در معرض خطر قرار گیرد، درگیری شناختی به اوج خود می‌رسد. کسانی که جهان‌بینی شیطانی دارند، اگر منافع مادی‌شان تهدید شود، تحمل نمی‌کنند و به میدان مبارزه می‌آیند؛ در چنین شرایطی جنگ شناختی در جامعه شکل می‌گیرد.

وی با بیان اینکه شناخت این دو جهان‌بینی بسیار اهمیت دارد، اضافه کرد: جهان‌بینی توحیدی یعنی انسان‌ها دنیا را معلول و مخلوق بدانند؛ جهان و هستی را نظام‌مند و برآمده از برنامه‌ای الهی از سوی حکیمی متعال ببینند. چنین انسانی احساس می‌کند که همه موجودات را خداوند آفریده و برای دوام آن‌ها و برای انسان‌ها برنامه‌ای دارد؛ باید طبق همان برنامه عمل کرد، زیرا همه موجودات بر اساس اراده او اداره می‌شوند. هدف نهایی نیز جلب رضایت آن خالق حکیم است.

مبنای جهان‌بینی توحیدی خداباوری است

وی گفت: نتیجه‌ی این جهان‌بینی آن است که دنیا حساب و کتاب دارد، برنامه دارد، تصادف وجود ندارد، و اراده‌ی حکیمانه بر جهان حاکم است. همان اراده اجرا می‌شود و خلاف آن ممکن نیست. بنابراین، همه کارها و برنامه‌های انسان باید در راستای همان جریان توحیدی و مطابق با برنامه‌ی خدای یکتا باشد.

آیت‌الله علم‌الهدی ابراز کرد: بر اساس جهان‌بینی توحیدی، هیچ حادثه‌ای در دنیا بی‌جهت نیست؛ هر واقعه‌ای علتی و نتیجه‌ای دارد. مثلا اگر در گوشه‌ای از دنیا سیلی بیاید و خانه‌ها را ویران کند، انسان‌ها را غرق سازد و زندگی‌ها را نابود نماید، این یک تصادف نیست. باد، بارش، سیل و خرابی بر اساس اراده‌ای حکیمانه رخ می‌دهد و در پس آن هدفی والا نهفته است.

وی عنوان کرد: در مقابل، جهان‌بینی شیطانی چنین می‌گوید: نه حکمتی بر دنیا حاکم است، نه اراده‌ای، نه برنامه‌ای. جهان را توده‌ای عبث و بیهوده می‌بیند که حاصل برخورد تصادفی موجودات است. در این نگرش، حوادث بدون علت و هدف رخ می‌دهند، و انسان نیز بی‌اراده در میان آن‌ها ظاهر می‌شود. او تنها با فکر و مغز خود می‌کوشد از این پیشامدهای تصادفی بهره ببرد و لذت‌ها و پیشرفت‌های مادی زندگی‌اش را تنظیم کند؛ زندگی‌ای که هدفش صرفاً تأمین خواسته‌ها، تمایلات نفسانی و منافع شخصی است.

وی با طرح این پرسش که آیا این دو جهان‌بینی می‌توانند به نقطه‌ای مشترک برسند و بتوانند علی رغم تعارض منافع به مذاکره و تفاهمی دست پیدا کنند، تصریح کرد: منطق قرآن این است که «نه، جنگ شناختی صلح‌پذیر نیست». کفار قریش خدمت پیامبر اکرم(ص) آمدند و گفتند: «ای محمد! این زندگی دیگر قابل ادامه نیست. تو ادعا می‌کنی خدایان ما بی‌ارزش‌اند، این سنگ‌ها و چوب‌ها را موجوداتی بی‌اثر می‌دانی و پیوسته با بت‌پرستی، چوب‌پرستی و قدرت‌پرستی مبارزه می‌کنی. ما هم در برابر تو ایستاده‌ایم که از این سخنان دست برداری؛ اما نه تو کوتاه می‌آیی و نه ما. نتیجه‌اش شده این درگیری‌ها و ناامنی در مکه. بیا مصالحه کنیم: تو یک سال بت‌های ما را عبادت کن، و ما یک سال خدای تو را می‌پرستیم. به نوبت عبادت کنیم؛ تو یک سال به این سنگ‌ها و چوب‌های بی‌جان سجده کن و ما یک سال در برابر خدای نادیدنی تو عبادت می‌کنیم.»

هیچ اشتراکی میان جهان‌بینی توحیدی و شیطانی وجود ندارد

عضو مجلس خبرگان رهبری ادامه داد:خداوند متعال سوره‌ی مبارکه‌ی کافرون را نازل فرمود: «قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ، لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ...»؛ یعنی بگو: ای کافران! آنچه شما پرستش می‌کنید، من پرستش نمی‌کنم. من نمی‌توانم در برابر سنگ و چوبی که ساخته‌ی دست نجار است، خضوع کنم و برایش اثر قائل شوم و خدای من را نیز شما عبادت نمی‌کنید؛ زیرا خدایی که شما می‌خواهید، خدایی است که کاری به زندگی‌تان نداشته باشد. خدایی که اجازه دهد آزادانه شهوترانی کنید، ظلم کنید، بر ضعیفان چیره شوید و هرجا زور دارید قدرت‌نمایی کنید، مال مردم را بخورید و منافع دیگران را بدزدید.

وی بیان کرد: اما خدای من چنین خدایی نیست. خدای من دشمن ظلم است، دشمن فساد است، امر و نهی دارد، حلال و حرام دارد، و با آزادی‌های حیوانی و هوس‌رانی‌هایی که انسانیت را لگدمال می‌کند، مخالف است. بنابراین این سوره به‌روشنی اعلام می‌کند که در «جنگ شناختی» صلحی وجود ندارد؛ چون نقطه‌ی اشتراکی میان جهان‌بینی توحیدی و جهان‌بینی شیطانی نیست.

وی با طرح این پرسش که انسان چگونه یکی از این دو دیدگاه را اختیار می‌کند، ابراز کرد: امام صادق(ع) در حدیثی ریشه‌ی این مسئله را روشن کرده‌اند. می‌فرمایند: «ما من عبدٍ إلّا و له أذُنان فی قلبه؛ هیچ بنده‌ای نیست مگر آنکه در دل خود دو گوش دارد»؛ تمام دانستن‌ها، تصمیم‌گیری‌ها و گرایش‌ها از دل انسان سرچشمه می‌گیرد. دل مرکز خواستن، اندیشیدن و اراده است. اما این دل همواره در معرض دو نوع تأثیر است.

آیت‌الله علم‌الهدی تصریح کرد: از یک گوش، شیطان می‌دمد تا این مرکز اراده را در اختیار گیرد و انسان را به سوی خواسته‌های نفسانی بکشاند. از گوش دیگر، فرشته می‌دمد تا انسان را به سوی اراده‌ی خداوند و خواسته‌های الهی سوق دهد. حال این انسان است که انتخاب می‌کند به کدام دمش گوش دهد. اگر دل به دمش شیطان سپرد، جهان‌بینی‌اش می‌شود جهان‌بینی شیطانی؛ در زندگی‌اش فقط خوردن، خوابیدن، لذت و شهوت را می‌بیند. برای رسیدن به منافع دنیوی، دزدی، ظلم، جنگ و خون‌ریزی را توجیه می‌کند. اما اگر دل به دمش فرشته گوش سپرد، جهان‌بینی‌اش می‌شود جهان‌بینی توحیدی؛ در آن عدل می‌بیند، خدا می‌بیند، رضای خدا، ازخودگذشتگی و ایثار را می‌بیند.

شیطان در دل انسان ترس و اضطراب ایجاد می‌کند

وی اضافه کرد: قرآن کریم می‌فرماید: «الشَّیْطَانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْر، شیطان شما را از فقر می‌ترساند»؛ اگر جهان‌بینی انسان شیطانی شود، ذهن و دلش دائماً درگیر ترس از فقر و عقب‌ماندگی است. شیطان مدام القا می‌کند که: «تو نداری، بدبختی، آینده‌ات خراب است؛ پس به هیچ‌کس کمک نکن، خرج نکن، فقط برای خودت جمع کن، پول را فقط جایی خرج کن که لذت ببری»؛ اما انسانِ دارای جهان‌بینی توحیدی می‌داند که روزی در دست خداست؛ می‌بخشد، انفاق می‌کند و دلش آرام است.

وی گفت: برخی انسان‌ها دارای ثروت فراوان‌اند، اما دردشان از فقیران بیشتر است. میلیاردها سرمایه دارند، اما همیشه با خود می‌گویند: «نکند عقب بیفتم؟ نکند ضرر کنم؟ نکند فقیر شوم؟»؛ با آن‌که شاید هزار سال بتوانند از دارایی‌شان زندگی کنند، ذهنشان لحظه‌ای آرام ندارد؛ دائماً در هراس‌اند از ورشکستگی، فقر، و از دست‌دادن سرمایه. این حالت، همان وسوسه‌ی شیطان است که فقر را در چشم انسان جلوه می‌دهد.

امام جمعه مشهد مقدس بیان کرد: شیطان در ذهن انسان چنین زمزمه می‌کند: «تو پول نداری، تو بدبختی، آینده‌ات خراب است، اگر انفاق کنی فقیر می‌شوی.» هرگاه انسان بخواهد مبلغ ناچیزی را در راه خدا انفاق کند، شیطان جلو او را می‌گیرد و می‌گوید: «عاقل باش! این پول را چرا می‌دهی؟ دو روز دیگر خودت محتاج می‌شوی؛ کسی هست به تو کمک کند؟»؛ در نتیجه، انسان را از انفاق بازمی‌دارد و فقر و نیاز را در برابرش بزرگ می‌کند.

وی ابراز کرد: سپس دستور دومش را می‌دهد: «یَأمُرُکُم بِالْفَحْشاء»؛ یعنی تو را به مصرف مال در لذت‌ها و شهوت‌ها فرمان می‌دهد. می‌گوید: «هرچه داری مال خودت است، پس همه را خرج خوش‌گذرانی کن، نه در راه خدا»؛ عزیزان! شهوت و لذت چون آتش است. هرچه هیزم بیشتری بریزید، شعله‌ورتر می‌شود؛ هرچه بنزین بیشتری اضافه کنید، شعله بالاتر می‌رود. انسان وقتی وارد مسیر شهوت‌رانی شود، دیگر سیر نمی‌شود. عطش او بیشتر می‌گردد تا جایی که برخی از قدرت‌مداران دنیا، در فساد و فحشا به جنایت‌هایی دست زده‌اند که حیوان از آن شرم دارد. چرا؟ چون جهان‌بینی‌شان شیطانی شده است.

نماینده ولی‌فقیه در خراسان رضوی افزود: اما جهان‌بینی توحیدی چیز دیگری می‌گوید: هرچه داری برای خدا داشته باش. اگر در راه خدا بخشیدی، یک می‌دهی و هفت‌صد برابر دریافت می‌کنی؛ اگر در راه رضای خدا انفاق کنی، قدرت و عظمت الهی شامل حال تو می‌شود، خداوند عزت و شکوه به تو می‌بخشد و مشکلاتت را خود حل می‌کند. جهان‌بینی توحیدی یعنی امید؛ یعنی ترس از آینده ندارد، اضطراب ندارد، چون می‌داند «خدا هست و همه‌چیز را درست می‌کند.»

آیت‌الله علم‌الهدی گفت: انسان در زندگی با وسوسه‌های نفس و شیطان روبه‌رو است. از یک‌سو می‌خواهد برای خدا زندگی کند، اما از سوی دیگر، غرایز و جلوه‌های دنیا او را می‌کشند. گاه می‌لغزد، گاه خطا می‌کند. ممکن است امکانات فعلی‌اش در برابر آرمان‌های بلندش ناچیز باشد، اما خداوند دو وعده مغفرت و فضل برای انسانِ موحّد دارد.

وی افزود: یعنی اگر لغزش کردی، خدا می‌بخشد؛ اگر امکاناتت کم است، خداوند خودش احسان و افزونی می‌دهد. در ماه مبارک رمضان، وقتی شما روزه‌دار و در حال عبادت هستید، این وعده برایتان محقق است. خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ اللّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا؛ خداوند همه‌ی گناهان را می‌آمرزد». گناه، به خدا آسیبی نمی‌زند؛ ضررش فقط به خود انسان بازمی‌گردد. اگر انسان بفهمد که خطا کرده و تصمیم بگیرد تکرار نکند، خدا او را می‌بخشد.

شرک، تنها گناه نابخشودنی در درگاه الهی است

وی بیان کرد: تنها گناهی که خدا نمی‌بخشد، شرک است؛ چون شرک، جنگ با خداست. سایر گناهان، جنگ با خدا نیستند؛ بلکه لغزش در مسیر بندگی‌اند و خدا همه را می‌آمرزد. در دعای شریف ابوحمزه ثمالی در سحرهای ماه رمضان می‌خوانیم: «خدایا! آنچه کردم از روی بی‌اعتنایی به فرمان تو نبود، از بی‌ایمانی نبود، معادت را قبول داشتم، جهنمت را باور داشتم؛ اما هوای نفس بر من غالب شد و من لغزیدم»؛ پس خداوند از گناه بندگانش درمی‌گذرد؛ وعده‌ی مغفرت داده و احسان افزون بر نعمت را نیز وعده داده است.

امام جمعه مشهد مقدس بیان کرد: خداوند امکانات بیشتری می‌بخشد، راه‌های تازه برای تعالی می‌گشاید، و انسان مؤمن هیچ‌گاه مأیوس نمی‌شود. در ذیل همین آیه، راوی حدیثی از امام صادق(ع) نقل می‌کند. می‌گوید؛ «به محضر حضرت عرض کردم: ای آقا! گاهی حالتی از فرح و شادی به من دست می‌دهد؛ احساسی از خوشی و آرامش، بی‌آن‌که دلیلی برایش پیدا کنم. هرچه نگاه می‌کنم، می‌بینم هیچ عامل بیرونی وجود ندارد که باعث این شادی شده باشد. و در مقابل، گاهی بی‌دلیل محزون و نگران می‌شوم؛ دل‌تنگ، دلواپس، بی‌آن‌که حادثه‌ای رخ داده باشد یا مالی از دست رفته یا دوستی مرا آزرده باشد.

وی خاطرنشان کرد: بعضی از مردم هم چنین احساسی دارند؛ می‌گویند: ما گاهی ناگهان مضطرب می‌شویم، دل‌نگران می‌شویم، دلشوره می‌گیریم، بی‌آنکه بدانیم چرا! نکند حادثه‌ای در راه است؟ نکند سرنوشتِ بدی در تعقیب ماست، انسان یک‌باره بی‌دلیل پریشان و ناآرام می‌شود. نه خوشی‌اش علتی دارد، نه اندوهش. سؤال شد: «این حالات از کجاست؟»، حضرت فرمودند: «قال نعم، إنَّ الشَّیطانَ یلمُّ»؛ آری، این از شیطان است؛ او با دلِ انسان کار دارد، در گوش قلب انسان می‌دمد و وسوسه می‌کند. می‌گوید: «نگاه کن! دشمنت را دیدی که پیشرفت کرد؟ چه شد که او جلو رفت و تو عقب افتادی؟ اگر تو مورد لطف خدا بودی، چنین نمی‌شد؛ خدا تو را رها کرده، وگرنه دشمنِ تو بر تو برتری نمی‌یافت. حالا محتاج همان دشمن شدی تا به تو کمک کند!»

وی اضافه کرد: با این وسوسه‌ها، شیطان در دل انسان اضطراب و دلهره می‌افکند؛ بی‌آنکه واقعاً عاملی در میان باشد. لذا امام صادق(ع) فرمودند: گاهی محزون شدن بی‌دلیل، از وسوسه‌ی شیطان است. اما خوشی و فرح بی‌دلیل از کجاست؟ حضرت فرمودند: آنگاه‌که در دلِ مؤمن حالت شادی پدید می‌آید، فرشته در درون او می‌دمد و می‌گوید: «اگر خدا تو را دچار سختی و تأخیر کرده، این فقط برای چند روز است. ای مؤمن! به زودی ورق برمی‌گردد، تو پیش می‌افتی و دشمن به تو محتاج می‌شود. بشارت باد بر تو که خداوند تو را می‌آمرزد و بر تو فضل می‌افزاید».

بزرگترین خطر برای نسل جوان تثبیت جهان‌بینی شیطانی است

آیت‌الله علم‌الهدی بیان کرد: در این هنگام، انسان ناگهان احساس سبکی و شادی می‌کند، بی‌آنکه علت ظاهری‌اش را بداند. این همان دمیدنِ فرشته در گوش قلب است. در روابط اجتماعی و رقابت‌های دنیوی نیز همین پدیده تکرار می‌شود. انسان اگر دقت نکند، درگیر نوعی جنگ شناختی می‌گردد؛ جنگی در دل و ذهن. دشمن با تلقین، مسیر انسان را عوض می‌کند. امروز بزرگ‌ترین خطر برای جامعه‌ی ما، مخصوصاً نسل جوان، همین است: جایگزینی جهان‌بینی شیطانی به جای جهان‌بینی توحیدی.

نماینده ولی‌فقیه در خراسان رضوی تأکید کرد: اگر جوان ما با جهان‌بینی توحیدی پرورش یابد، آینده‌ی او و جامعه‌اش تضمین‌شده است. امّا اگر با جهان‌بینی شیطانی رشد کند، سقوط حتمی است. باید بدانیم که جهان‌بینی توحیدی یک حالت ثابت و ابدی نیست؛ ممکن است در اثر شرایط، به جهان‌بینی شیطانی تبدیل شود. انسان متغیر است.

وی گفت: کسی ممکن است زمانی چیزی نداشته باشد و تمام دلش با خدا باشد، اما وقتی ثروتمند شد، خدا را فراموش کند. یا برعکس، کسی که روزگاری متمکّن و خداپرست بود، چون دنیا بر او سخت گرفت، از خدا برید و خشمگین شد. پس جهان‌بینی توحیدی باید حفظ شود؛ چون در معرض تبدیل است. عامل عمده‌ی این تغییر، معاشرت‌ها و پیرامون انسان است.

عضو مجلس خبرگان رهبری اضافه کرد: وقتی انسان با کسانی نشست‌وبرخاست کند که محور زندگی‌شان پول است، کم‌کم به همان سمت کشیده می‌شود. دوتا معامله می‌کند، اندکی ثروت به دست می‌آورد، و آرام‌آرام از یاد خدا دور می‌شود. در اینجاست که جهان‌بینی توحیدی جای خود را به جهان‌بینی شیطانی می‌دهد. بنابراین همواره باید مراقب باشیم که حوادث، وقایع سیاسی، فشارهای اجتماعی یا تلقینات رسانه‌ای، جهان‌بینی ما را دگرگون نکنند. مبادا «شیطان یعدکم الفقر و یأمرکم بالفحشاء» در زندگی ما تحقق یابد.

انتهای پیام ۳۱۳/۴۹