به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، حجتالاسلام والمسلمین علی اصغر اسلامی تنها، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در نشست علمی مردم در قلب میدان که امروز دوشنبه ۳۱ فروردین در سالن کوثر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد، با بیان اینکه در مواجهه با رخدادهای اجتماعی و سیاسی، با پدیدهای به نام «مردم» روبرو هستیم که پرسشگری را برمیانگیزد، اظهار داشت: درباره مردم میتوان دوگونه پرسشگری کرد؛ نخست اینکه «مردم کیست؟» و دوم اینکه «مردم چیست؟».
وی افزود: امروزه واژه «مردم» در گفتار سیاسی روزمره بسیار پرکاربرد است و در لحظات بحران نیز به دلیل ظرفیتهای مثبت و منفی، مخاطرات و بالقوگیهای فراوان، به «اسلحه مفهومی» در پیکارهای سیاسی تبدیل شده است. اصولگرایان، اصلاحطلبان، غربگرایان و انقلابیون، همگی از مردم سخن میگویند و خود را مستظهر به مردم میدانند.
این پژوهشگر علوم اسلامی با طرح این سوال که «مردم چیست؟» و «این واژه به چه چیزی ارجاع دارد؟»، بیان داشت: پیامد این رویکرد، اصطلاحاتی چون «اقتصاد مردمی» و «رویکرد مردمی» است.
وی ریشه لغوی واژه «مردم» را در زبان باستانی و اروپایی مرتبط با «تخم و ریشه» دانست و گفت: این واژه در اندیشه غربی معادلهای گوناگونی چون «دموس»، «پین»، «پوپولوس»، «فک اتوس» و «انتروپوس» دارد که اشتراکات و تمایزات جدی با مفهوم مورد نظر ما دارند.
حجتالاسلام اسلامی تنها، دقت در معادلگذاریها را یک اشتباه اساسی دانست و گفت: مهمترین دانش صلاحیتدار برای شناسایی مردم چیست؟ آیا جامعهشناسی، علم سیاست، اقتصاد، شرقشناسی یا مردمشناسی صلاحیت مطالعه این پدیده را دارند؟ و در پاسخ گفت که به نظر من هیچکدام از این علوم به تنهایی صلاحیت مطالعه پدیدهای که ما در گفتمان معرفتی و زبانی خود از آن به عنوان «مردم» یاد میکنیم را ندارند.
وی با نقد رویکرد تقلیلگرایانه به این مفهوم، بیان کرد: گفتمان مردمسالاری (دموکراسی) با «دموس» (مردم) که به معنای «استی شدن» است، با «سالار شدن مردم» که در گفتمان معرفتی کاملاً متمایز است، نباید یکی انگاشته شود. همچنین نباید مطالعات فرهنگی عامه و پاپ کیار را با واقعیت بیرونی که ما با واژه «مردم» به آن اشاره میکنیم، یکی دانست.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع) با تأکید بر غیبت مفهومی «مردم» در بنیادهای دانشی خودمان، گفت: این وضعیت باعث شده واژه «مردم» و دال بر آن، شناور باشد و هر گفتمانی این واژه را در فضای خود و مبتنی بر نیازهای گفتمانیاش تعریف و استفاده کند.
حجتالاسلام اسلامی تنها، رویکرد الهیات اسلامی و دانش متأثر از اندیشه اسلامی را برای تعریف «مردم» راهگشا دانست و گفت: در نگاه دینی، «مردم» همان «ناس» است. وی «ناس» را واژهای قرآنی دانست که در کانتکسهای مختلف به کار رفته است. او با ارجاع به آیه شریفه «وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا»، مردم را اینگونه تعریف کرد: «مردم یعنی اراده عمومی معطوف به فطرت و کنش».
وی در مقابل، «دموس» در دموکراسی را «اراده عمومی معطوف به طبیعت و کنش تعاونی» تعریف کرد و ویژگی اساسی «مردم» در نگاه دینی را «اراده جمعی» دانست که از بستر عمومی نشأت میگیرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم، در تشریح مفهوم مردم در بستر اندیشه دینی، اظهار داشت: مفهوم ناس یا مردم در این دیدگاه، ریشه در دو خصوصیت بنیادین انسان دارد؛ فراموشی و انس گرفتن.
وی با استناد به ریشهشناسی واژه "انسان"، توضیح داد: انسان موجودی است که فراموش میکند و این فراموشی، گاه میتواند مانعی برای انس گرفتن با دیگران شود. در مقابل، انس گرفتن، نشاندهنده تعلق و ارتباط انسان با جامعه است.
این استاد دانشگاه، ویژگی اصلی "مردم" در نگاه دینی را "اراده عمومی معطوف به فطرت" دانست و گفت: این اراده عمومی، نه تنها مبتنی بر ارزشهای فطری و رویکرد دینگرایانه (فطرتالله)، بلکه واجد تکثر و تنوع نیز هست. این تنوع، امری ذاتی و فطری است، همچون تنوع جنسیتی که در ترکیب زن و مرد نمایان میشود.
اسلامی تنها، با اشاره به تجمعات اخیر و هویدا شدن "وجوه زنانه" در این اجتماعات، بیان داشت: این جلوههای شبانه و غالباً پنهان، که پیش از این توسط متفکران و دانشگاهیان کمتر دیده میشد، اکنون آشکار شده است. همانطور که فاطمه زهرا (س) "لیلهالقدر" است و برای امیرالمومنین (ع) از "یومالله" سخن گفته میشود، این اجتماعات نیز از دل شب و در واقعیتهای پنهان برمیخیزد و جلوهای شبانه از مردم را به نمایش میگذارد.
وی افزود: این تنوع، تنها به جنسیت محدود نمیشود، بلکه شامل تنوع قومیتی و گفتمانی نیز هست. هر کسی که پرچم ایران را در دست دارد و به تاریخ آن توجه میکند، "مردم" محسوب میشود و در این معنا، حزباللهی تلقی میگردد. این امر، مفهوم "حزبالله" را به معنای قرآنی آن، یعنی اراده معطوف به یاری دین خدا، بازگردانده است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم، در ادامه به تفاوت کنشهای مردم در این اراده عمومی پرداخت و تصریح کرد: اگرچه کنشها متفاوت است، اما جنس این اراده عمومی، "تعارفی" است. تعارف در این معنا، همان "تعاون علی البر والتقوا" (همکاری در نیکوکاری و پرهیزگاری) است که نقطه مقابل آن "تنافر" (بیزاری جستن از یکدیگر)، "جمود" و "تقلید کورکورانه" است. تعارف، یعنی نیکی و احسان متقابل که متاسفانه گاه معنای آن بد فهمیده شده است.
اسلامی تنها، دموس را نقطه مقابل ناس دانست و آن را اراده جمعی معطوف به طبیعت تعریف کرد و با بیان اینکه دموس مبتنی بر نیازهای طبیعی است، نه فطری، تفاوت بنیادین این دو را در جهتدار بودن فطرت دانست که سوگیری به سمت ارزشهای متعالی و الهی دارد و در مقابل، در دموس، همکاری بر اساس قرارداد اجتماعی و تعیین اکثریت صورت میگیرد، نه میثاق الهی.
حجتالاسلام والمسلمین اسلامی تنها، در تحلیلی عمیق از مفهوم بعثت مردم که توسط رهبر معظم انقلاب اسلامی مطرح شده است، این واژه را کلیدی برای درک تحولات بنیادین اجتماعی و تمدنی دانست.
وی با اشاره به نظریه قرارداد اجتماعی در علوم سیاسی و جامعهشناسی، پرسش مردم چیست؟ را در کنار کیست؟ مطرح کرد و گفت: در تعبیر کنش جمعی و تعاونی، مبتنی بر قرارداد اجتماعی، اساتید آشنا با این نظریه، با سوالاتی روبرو هستند. اولین پرسش این است که در کنار پرسش از کیستی مردم، باید پرسید مردم چیست؟ و پاسخ اولیه، درک کنش جمعی آنهاست.
حجتالاسلام والمسلمین اسلامی تنها، با بیان اینکه برای توصیف مردم و کنشهایشان میتوان از اصطلاحات جامعهشناختی مانند انسجام اجتماعی و سرمایه اجتماعی استفاده کرد، اما نگاه رهبر معظم انقلاب را متمایز خواند.
وی افزود: امام شهید ما، علاوه بر رهبری، یک متفکر اجتماعی نیز بودند. از این منظر، ایشان قبل از وقوع برخی حوادث، حقیقتی را مشاهده کرده و با دستگاه معرفتی خود، نامگذاری کرده و مفهومپردازی نظری نمودند. واژه بعثت که در ادبیات اسلامی ریشه دارد و معمولاً برای پیامبران به کار میرود، توسط ایشان در کنار مردم به کار گرفته شد.
این استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، ضمن تشریح معنای لغوی و قرآنی بعثت به معنای برانگیختگی و دگرگونی اساسی، به مقایسهای میان بعثت انبیا و بعثت مردم پرداخت و تصریح کرد: همانطور که در قرآن کریم، بعثت هم وجوه مثبت و هم منفی دارد (مانند بعثت در قوم لوط)، در فضای کنونی نیز ما با بعثت مردم ایران روبرو هستیم که وجهی مثبت و تمدنساز دارد. در مقابل، ترامپ نیز نمونهای از بعثتی با جنبه شقاوت و تخریب است.
وی در ادامه، با استناد به کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن از سوی رهبر معظم انقلاب، به مقایسه شخصیت پیامبر اسلام (ص) قبل و بعد از بعثت پرداخت و بیان داشت: پیامبر (ص) قبل از بعثت، محمد امین بودند و پس از دریافت وحی، شخصیتی دگرگون شده به نام محمد اسدالله شدند. این انقلاب درونی، همان مفهوم بعثت است که در مورد مردم نیز رخ داده است.
حجتالاسلام والمسلمین اسلامی تنها، بعثت مردم را به معنای انقلاب درونی مردم تفسیر کرد و افزود: رهبر معظم انقلاب با دقت این واژه را به کار بردهاند و به معنای دینی و قرآنی آن التفات دارند. ایشان در دستگاه معرفتی خود، پدیدهای را مشاهده میکنند که در درون مردم، نیروی تمامکننده و اتمی وجود دارد. ایشان میفرمایند مردم مبعوث میشوند و کار را تمام میکنند. این به معنای تاکید بر ظرفیت معنوی و تمدنساز مردم است.
وی در جمعبندی تحلیل خود، نیروی تمدنساز در مردم را قدرتمندتر از نیروی اتم (تخریبگر) دانست و خاطرنشان کرد: نیروی اتم در نهایت به تخریب منجر میشود، اما نیروی اتم، ساختن و تمدنسازی میکند. در رخدادهای کنونی، ما با نیروی اتم مردم روبرو هستیم که از اراده عمومی معطوف به فطرت و کنش تاریخی برمیخیزد.
نظر شما