به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در مشهد، مصطفی احمدزاده، دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، امروز دوشنبه ۲۱ اردیبهشتماه در سلسله نشستهای مجازی واکاوی ایستادگی مردم در برابر طوفان که به همت روابط عمومی دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی و با همکاری انجمن بینالمللی علوم اجتماعی دانشگاه علوم اسلامی رضوی برگزار شد، به تبیین موضوع قدرت هوشمند؛ نگاهی نو به آیه واعدوا لهم ما استطعتم من قوه پرداخت.
احمدزاده با اشاره به اهمیت آیه واعدوا لهم ما استطعتم من قوه از سوره انفال، اظهار کرد: این آیه از جمله آیاتی است که در طول تاریخ تفسیری قرآن بسیار مورد بحث قرار گرفته و میتواند در شرایط امروز جامعه اسلامی، بهویژه در موضوعات مرتبط با جنگ، پیشاجنگ و پساجنگ، راهبردها و سیاستهای روشنی را پیش روی تصمیمسازان و تصمیمگیران قرار دهد.
وی افزود: مفسران قرآن از ابعاد مختلف به این آیه پرداختهاند، اما تمرکز اصلی در این بحث بر عبارت من قوه است؛ یعنی باید بررسی شود که مراد خداوند از قوه در این آیه چیست و چه مصادیقی را در بر میگیرد.
دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در ادامه با تبیین مباحث مفهومی در زبانشناسی قرآنیف گفت: در بررسی واژگان قرآن باید میان مفهوم، معنا و مصداق تفاوت قائل شد. مفهوم همان صورتی است که در ذهن گوینده شکل میگیرد. زمانی که این صورت ذهنی با استفاده از الفاظ و نشانههای زبانی به دیگری منتقل میشود، معنا شکل میگیرد. مصداق نیز تحقق خارجی همان مفهوم است.
وی توضیح داد: برای مثال هنگامی که واژه درخت در ذهن انسان شکل میگیرد، این یک مفهوم است، اما زمانی که این مفهوم از طریق لفظ یا نوشتار به مخاطب منتقل میشود، معنا ایجاد میشود و درختی که در عالم خارج وجود دارد، مصداق آن مفهوم به شمار میآید.
احمدزاده تصریح کرد: در آیه واعدوا لهم ما استطعتم من قوه، مفهوم قوه روشن است، اما آنچه اهمیت دارد شناسایی مصادیق آن در شرایط مختلف تاریخی و اجتماعی است.
وی با اشاره به کاربردهای متعدد واژه قوه در قرآن کریم گفت: این واژه در آیات مختلف با معانی متفاوتی به کار رفته است. برای نمونه در آیه خذوا ما آتیناکم بقوه، مفسران قوه را هم به معنای توان جسمی و هم استحکام قلبی و روحی تفسیر کردهاند.
به گفته وی، در آیاتی مانند ویزدکم قوه الی قوتکم نیز قوه هم به قدرت ایمان و هم به توان جسمانی تفسیر شده است. همچنین در آیه ذی قوه عند ذی العرش مکین از سوره تکویر، برخی مفسران قوه را به علم، برخی به عمل و برخی به توانایی در تبلیغ رسالت معنا کردهاند.
این پژوهشگر علوم قرآنی با اشاره به نسبت واژگان قوه و قدرت در قرآن گفت: واژه قدرت از ریشه قدره در قرآن کریم به اشکال مختلف به کار رفته است، اما مصدر آن یعنی قدرت به صورت مستقل در قرآن نیامده است. درباره نسبت منطقی میان قوه و قدرت نیز میان مفسران دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
وی ادامه داد: برخی این دو واژه را مترادف دانستهاند و برخی دیگر میان آنها نسبت عموم و خصوص قائل شدهاند. با این حال، میتوان گفت دایره معنایی قوه و قدرت در قرآن بسیار به یکدیگر نزدیک است و میتوان این مفاهیم را در پرتو نظریههای جدید قدرت نیز مورد بررسی قرار داد.
احمدزاده با اشاره به نظریههای معاصر قدرت در ادبیات روابط بینالملل اظهار کرد: در ادبیات علمی امروز، قدرت معمولاً به سه نوع تقسیم میشود؛ قدرت سخت، قدرت نرم و قدرت هوشمند. این تقسیمبندی نخست از سوی تلیس مطرح و سپس توسط جوزف نای توسعه داده شد.
وی توضیح داد: قدرت سخت به قدرتی گفته میشود که ماهیت فیزیکی دارد و بر پایه اجبار و فشار عمل میکند. نیروهای نظامی، تجهیزات دفاعی، صنایع، منابع طبیعی، جمعیت و زیرساختها از جمله مصادیق قدرت سخت هستند.
به گفته وی، قدرت نرم در مقابل قدرت سخت قرار دارد و بر اقناع، جذب و ترغیب استوار است. فرهنگ، زبان، رسانهها، هویت، ارزشها، باورها، شبکههای ارتباطی، فضای مجازی و جنگ روانی از مهمترین مصادیق قدرت نرم محسوب میشوند.
دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی افزود: هنگامی که قدرت سخت و نرم به صورت ترکیبی و هدفمند مورد استفاده قرار گیرند، قدرت هوشمند شکل میگیرد.
بازتاب انواع قدرت در آیات قرآن
احمدزاده با اشاره به آیات قرآن گفت: قرآن کریم نیز به نوعی به هر سه نوع قدرت اشاره کرده است. برای نمونه در برخی آیات مانند آیه مربوط به مجازات محاربان در سوره مائده، جلوههایی از قدرت سخت دیده میشود.
وی افزود: در مقابل، آیاتی نیز وجود دارد که بر قدرت نرم تأکید دارند؛ مانند آیه چهارم سوره صف که مؤمنان را به اتحاد و انسجام در صفوف جهاد فرا میخواند.
به گفته وی، در برخی آیات نیز ترکیب قدرت سخت و نرم مشاهده میشود. برای مثال در آیه بیستم سوره توبه، جهاد با اموال و انفس مطرح شده است که میتواند نمونهای از قدرت هوشمند تلقی شود.
وی همچنین به آیه ۲۴۷ سوره بقره درباره انتخاب طالوت اشاره کرد و گفت: در این آیه علت برگزیده شدن طالوت برای فرماندهی، برخورداری از علم و توان جسمانی معرفی شده است. علم نماد قدرت نرم و توان جسمانی نماد قدرت سخت است و ترکیب این دو به نوعی بیانگر قدرت هوشمند محسوب میشود.
منشأ قدرت در نگاه قرآن
این استاد دانشگاه در ادامه با بیان تفاوت نگاه قرآن با نظریههای رایج قدرت، گفت: در نظریههای رایج قدرت، درباره منشأ قدرت سکوت شده است، اما در قرآن کریم منشأ همه قدرتها خداوند متعال معرفی میشود.
وی تصریح کرد: در نگاه قرآنی هیچ قدرتی مستقل از قدرت الهی وجود ندارد و هر قدرتی که در عالم دیده میشود، جلوهای از قدرت خداوند است.
احمدزاده با اشاره به مفاد این آیه گفت: خداوند در این آیه دستور میدهد که مسلمانان هر آنچه در توان دارند برای مقابله با دشمنان آماده کنند. تعبیر ما استطعتم نشاندهنده گستره وسیع مصادیق قدرت است و هر نوع توانایی را در بر میگیرد.
وی افزود: بنابراین اگر دشمن از قدرت نظامی برخوردار است، جامعه اسلامی نیز باید در این حوزه قدرت داشته باشد و اگر دشمن از قدرت نرم مانند رسانه، فرهنگ یا شبکههای اجتماعی بهره میبرد، جامعه اسلامی نیز باید در این عرصهها توانمند باشد.
دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در ادامه به بخش دیگری از آیه اشاره کرد و گفت: در ادامه آیه آمده است ترهبون به عدو الله و عدوکم؛ یعنی هدف از این آمادگی ایجاد رعب و بازدارندگی در برابر دشمن است تا دشمن جرأت تعرض پیدا نکند.
به گفته وی، قرآن حتی از دشمنان ناشناخته نیز سخن میگوید و میفرماید و آخرین من دونهم لا تعلمونهم الله یعلمهم؛ یعنی ممکن است دشمنانی وجود داشته باشند که شما آنان را نمیشناسید اما خداوند از آنان آگاه است.
دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در ادامه با اشاره به آیه وما تنفقوا من شیء فی سبیل الله یوف الیکم گفت: تحقق قدرت در جامعه اسلامی نیازمند مشارکت عمومی است. انفاق در این آیه صرفاً به معنای کمک مالی نیست، بلکه شامل فداکاری جانی، فکری و اجتماعی نیز میشود.
وی افزود: هر گونه مشارکت در تقویت توان جامعه اسلامی در حقیقت در راستای تحقق همان قوه مورد نظر قرآن است.
احمدزاده در بخش پرسش و پاسخ این نشست، درباره موضوع بازدارندگی و برخی تسلیحات غیرمتعارف اظهار کرد: استفاده از تسلیحات شیمیایی یا سلاحهایی که بهطور گسترده به انسانها آسیب میزند، بر اساس آیات قرآن، روایات و دلایل عقلی ممنوع و خارج از دایره مصادیق مشروع قوه است.
وی افزود: حتی در برابر دشمن نیز نمیتوان از ابزارهای حرام مانند دروغ، فحاشی یا نیرنگ استفاده کرد و سیره اهلبیت (علیهمالسلام) نیز چنین رویکردی را تأیید نمیکند.
احمدزاده در پاسخ به پرسشی درباره تعارض برخی قواعد بینالمللی با نیازهای قدرت بازدارنده گفت: کشورها تا زمانی باید به تعهدات بینالمللی پایبند باشند که طرفهای دیگر نیز به آن تعهدات پایبند باشند.
وی تأکید کرد: در عین حال، دستیابی به قدرت الزاماً به معنای دستیابی به سلاحهای خاص نیست. پیشرفت علمی امروز مهمترین عامل قدرت در جهان به شمار میرود و میتواند در عرصههای نظامی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی نقش تعیینکنندهای ایفا کند.
وی در پایان گفت: در گذشته بسیاری از مفسران مصادیق قوه را عمدتاً در ابزارهای نظامی مانند شمشیر، زره و تجهیزات جنگی میدیدند، اما با توجه به تحولات عصر جدید، میتوان قوه را شامل طیفی گسترده از قدرتهای سخت، نرم و ترکیبی دانست.
انتهای پیام/
نظر شما