حجت الاسلام والمسلمین مرتضی قائنی، تولیت مدرسه علمیه مهدیه در گفت و گو با خبرگزاری حوزه در تهران با بیان اینکه امامت مقامی الهی است و ارتباطی به سن کمی ندارد، اظهار داشت: با وجود این حقیقت که مورد تصریح قرآن کریم نیز است اما عده ای شبهات و چالش هایی را درباره چگونگی امامت حضرت جوادالائمه (ع) مطرح می کردند.
مسئول مدرسه علمیه مهدیه تهران در ادامه با بیان نخستین چالش، تعارض ظاهری میان سن کم و جایگاه امامت بود، گفت: بخشهایی از جامعه اسلامی، به ویژه جریانهای عقل گرای غیر شیعی، امامت را نیازمند تجربه اجتماعی، بلوغ عقلی و سابقه علمی میدانستند و خردسالی امام جواد (ع) را با این پیشفرضها ناسازگار میدیدند.
امام جماعت مسجد مهدیه (منطقه شوش تهران) گفت: چالش دوم، نگرانی درونی برخی شیعیان نوپیوسته یا کم اطلاع بود که برای نخستینبار با امامت در کودکی مواجه میشدند. این تردید بیشتر ناشی از عادت ذهنی به رهبری سالخورده بود، نه انکار اصل امامت، و در منابع بهعنوان تحیّر توصیف شده است.
حجت الاسلام والمسلمین قائنی گفت: چالش سوم، بهرهبرداری سیاسی دستگاه عباسی از این وضعیت بود. حکومت تلاش میکرد با برجستهسازی سن امام، مرجعیت دینی ایشان را تضعیف کرده و از شکلگیری اقتدار اجتماعی جلوگیری کند؛ برگزاری مناظرات رسمی نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. در مجموع، امامت امام جواد (ع) یک بحران معرفتی در جامعه اسلامی ایجاد کرد که پاسخ به آن، صرفاً احساسی یا نقلی نبود، بلکه نیازمند تبیین عقلانی مفهوم امامت شد؛ بحرانی که در نهایت به تقویت بنیانهای فکری تشیع انجامید.
تجربه بشری ارتباطی با حقیقت قرآنی ندارد
وی درباره شبهات عقلانی درباره امامت امام جواد (ع) افزود: مهمترین شبهه عقلانی این بود که کودک فاقد رشد عقلی کامل است، پس شایستگی رهبری ندارد. این شبهه بر مبنای تجربه بشری و مشاهدات عرفی شکل گرفته بود و نیازمند تفکیک میان عقل اکتسابی و علم الهی بود. پاسخ اصلی امامان و متکلمان شیعه، تأکید بر الهی بودن منصب امامت بود؛ بدین معنا که علم امام، نتیجه تعلیم الهی و نه حاصل تجربه تدریجی است. همین استدلال پیشتر در مورد نبوت حضرت عیسی (ع) در قرآن مطرح شده بود.
استاد حوزه علمیه تهران در ادامه در پاسخ به این پرسش که اگر امامت در کودکی ممکن باشد، معیار تشخیص امام چیست، با بیان اینکه پاسخ معیار، نصّ، علم و عصمت است، و سن مطرح نیست، گفت: این معیارها در رفتار و سخنان امام جواد (ع) بهطور عینی قابل مشاهده بود. در نهایت، پاسخ به شبهات نه با جدل صرف، بلکه با تحقق عینی علم صورت گرفت؛ یعنی امام جواد (ع) با ارائه پاسخهای دقیق فقهی و کلامی، خود به قویترین دلیل بر بطلان شبهه تبدیل شدند.
مناظرات علمی مهمترین صحنه آزمون عقلانی امامت امام جواد(ع) بود
وی با بیان اینکه مناظرات علمی، مهمترین صحنه آزمون عقلانی امامت امام جواد (ع) بود که شاخصترین نمونه، مناظره با یحیی بن اکثم، قاضیالقضات عباسی است که به صورت رسمی و عمومی برگزار شد، بود، خاطرنشان کرد: در این مناظره، امام جواد (ع) با طرح فروض متعدد فقهی درباره محرم و شکار، نشان دادند که مسئله فقهی یک پاسخ ساده ندارد و فهم آن نیازمند احاطه علمی عمیق است؛ احاطهای که از عالمان رسمی حکومت دیده نشد. اهمیت این مناظره در آن بود که معیار عقلانی جامعه تغییر کرد.
حجت الاسلام والمسلمین قائنی در همین راستا اضافه کرد: سن، لباس قضاوت یا جایگاه حکومتی ملاک برتری علمی قرار نگرفت، بلکه توان استدلال و عمق پاسخگویی معیار شد. در نتیجه، مناظرات نهتنها شبهات را رفع کرد، بلکه عقلانیت امامت را در فضای عمومی تثبیت کرد و مرجعیت علمی اهلبیت (ع) را باز تعریف کرد.
امام جواد با استدلال منطقی، شبهه سن کم و ناتوانی در رهبری را رد کردند
حجت الاسلام والمسلمین قائنی در ادامه در پاسخ به این سوال که چگونه امام جواد (ع) با تکیه بر علم الهی و استدلال منطقی، شبهه سن کم و ناتوانی در رهبری را رد کردند، افزود: امام جواد (ع) ابتدا با تفکیک میان سن زیستی و کمال عقلی چارچوب بحث را اصلاح کردند. حضرت جوادالائمه علیه السلام نشان دادند که عقل و علم، اموری کمّی و سنی نیستند، بلکه موهبتی الهیاند. از منظر منطقی، امام با نقض کلیگرایی عرفی عمل کردند؛ یعنی نشان دادند اینکه اکثر کودکان ناتواناند دلیل نمیشود همه کودکان ناتوان باشند. این یک پاسخ دقیق به خطای تعمیم در استدلال مخالفان بود.
امام جماعت مسجد جامع مهدیه (محله شوش تهران) در همین راستا افزود: در سطح عملی، پاسخ امام نه صرفاً نظری بلکه کارکردی بود. اداره شبکه وکالت، پاسخگویی فقهی، و مدیریت ارتباطات شیعه، همگی نشانه توان رهبری عملی امام جواد (ع) بودند. بدین ترتیب، امام جواد (ع) با پیوند علم الهی و عقل تجربی شبهه ناتوانی را هم در نظر و هم در عمل بیاثر کردند.
وی در ادامه با بیان اینکه پاسخهای جوادالائمه (ع) عقل را از یک ابزار ثانویه به یک رکن اساسی در دفاع از امامت تبدیل کرد، اضافه کرد: در این دوره، عقل نه رقیب نقل، بلکه فهم کننده و تبیین کننده آن معرفی شد. این رویکرد باعث شد تشیع از اتهام تعبد کورکورانه فاصله بگیرد و بهعنوان مکتبی استدلال محور شناخته شود؛ مسئلهای که بعدها در کلام امام هادی (ع) و امام عسکری (ع) ادامه یافت.
حجت الاسلام والمسلمین مرتضی قائنی گفت: همچنین، پاسخهای عقلانی امام جواد (ع) زمینهساز شکلگیری سنت مناظره و گفتگوی علمی در مکتب اهل بیت علیهم السلام شد؛ سنتی که در برابر جزماندیشی رایج آن دوره قرار داشت. در نتیجه، عقل در مکتب اهلبیت (ع) نهتنها مشروع، بلکه ضروری برای فهم صحیح دین معرفی شد؛ جایگاهی که ریشه در عملکرد امام جواد (ع) دارد.
امام جواد (ع) رویکرد اقناعی معرفتی در مناظرات علمی داشتند
وی اضافه کرد: رویکرد رایج کلامی آن دوره غالباً جدلی و مبتنی بر غلبه لفظی بود. متکلمان درباری بیشتر بهدنبال شکست طرف مقابل بودند تا کشف حقیقت. امام جواد (ع) اما رویکرد اقناعی معرفتی داشتند.
استاد حوزه علمیه تهران با بیان اینکه امام جواد علیه السلام مسئله را از ریشه بازتعریف میکردند و نشان میدادند که پرسش، گاه بر پیشفرض نادرست استوار است و تفاوت دیگر، پیوند اخلاق با عقلانیت بود، خاطرنشان کرد: امام در مناظرات، تحقیر یا طعن به کار نمیبردند و همین امر، استدلال را اثرگذارتر میکرد. این تمایز نشان میدهد که مکتب اهلبیت (ع)، عقلانیتی اخلاقمحور و حقیقتگرا را عرضه کرد، نه عقلانیت ابزاری است.
حجت الاسلام والمسلمین قائنی در ادامه با بیان اینکه باید پیام های زندگی امام جواد علیه السلام برای مردم تبیین شود، گفت: نخستین پیام، محدود بودن تجربه بشری است. تجربه، شرط لازم بسیاری از امور است، اما شرط کافی برای هدایت الهی نیست؛ امامت میتواند فراتر از تجربه عمل کند.پیام دوم، استقلال عقل از سن و زمان است. عقل، قوهای است که میتواند در سنین مختلف به کمال برسد، و هدایت الهی این کمال را تسریع میکند.
تولیت مدرسه علمیه مهدیه تهران گفت: سومین پیام، تکمیل عقل با وحی است. امام جواد (ع) نشان دادند که عقل انسانی، وقتی با علم الهی پیوند میخورد، به بالاترین سطح کارآمدی میرسد. در نهایت، امامت زودهنگام امام جواد (ع) به ما میآموزد که در نظام هدایت الهی، عقل، تجربه و وحی در تعارض نیستند؛ بلکه هرکدام در جای درست خود معنا مییابند.
نظر شما