به گزارش خبرگزاری حوزه، نوشتاری از غلامرضا رضایی تربقان به مناسبت ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) تقدیم شما فرهیختگان می شود.
حجت‌الاسلام غلامرضا رضایی تربقان در یادداشتی با عنوان «حضرت زهرا(س) در منظومه قرآن؛ از منزلت تا مسئولیت انسانی» به بررسی جایگاه حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) در پرتو آیات قرآن کریم پرداخته و با تبیین دلالت آیات مباهله، تطهیر، مودت و سوره انسان، ابعاد اعتقادی و اخلاقی سیره آن حضرت را مورد توجه قرار داده است. وی با تأکید بر اینکه شناخت شخصیت حضرت زهرا(س) فراتر از بیان فضایل و بازخوانی رویدادهای تاریخی است، پیوند میان محبت اهل‌بیت(ع)، تعالی اخلاقی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی را از مهم‌ترین درس‌های سیره فاطمی برای انسان امروز می‌داند.
ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها)، فرصتی ارزشمند برای بازخوانی شخصیت بانویی است که در تاریخ اسلام، نماد ایمان، پاکی، فداکاری و دفاع از ارزش‌های الهی شناخته می‌شود. شناخت جایگاه آن حضرت، تنها به بیان فضایل و مرور حوادث تاریخی محدود نمی‌شود؛ بلکه فرصتی است برای تأمل در آموزه‌های قرآنی و اخلاقی که در سیره ایشان جلوه یافته و می‌تواند برای زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان الهام‌بخش باشد.
حضرت زهرا(س)، دختر پیامبر اکرم(ص)، همسر امیرالمؤمنین علی(ع) و مادر امام حسن و امام حسین(ع)، جایگاهی ممتاز در فرهنگ اسلامی دارند. در سنت تفسیری شیعه، شماری از آیات قرآن کریم با مقام و منزلت ایشان و دیگر اهل‌بیت پیامبر(علیهم‌السلام) مرتبط دانسته شده‌اند. آیه مباهله، آیه تطهیر، آیه مودت و آیات سوره انسان، از جمله آیاتی هستند که هر یک از زاویه‌ای، به شناخت جایگاه اهل‌بیت(ع) و ارزش‌های اخلاقی و معنوی آنان کمک می‌کنند.
* آیه مباهله؛ جلوه‌ای از منزلت حضرت زهرا(س)
خداوند متعال در آیه ۶۱ سوره آل‌عمران می‌فرماید: «فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ»
این آیه در ارتباط با واقعه مباهله پیامبر اکرم(ص) با گروهی از مسیحیان نجران مطرح شده است. مباهله به معنای درخواست داوری الهی و قرار گرفتن لعنت خداوند بر طرف دروغ‌گو در یک منازعه اعتقادی است؛ اقدامی که اهمیت و حساسیت موضوع مورد اختلاف را نشان می‌دهد.
بر اساس گزارش مشهور این واقعه، پیامبر اکرم(ص) برای مباهله، حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) را همراه خود بردند. حضور حضرت زهرا(س) در این جمع، در تفسیر شیعی، نشانه‌ای از جایگاه ممتاز ایشان در کنار پیامبر(ص) به شمار می‌آید. آن حضرت در یکی از مهم‌ترین رویدادهای اعتقادی صدر اسلام، در شمار نزدیک‌ترین افراد خاندان پیامبر قرار گرفتند.
اهمیت آیه مباهله در شناخت حضرت زهرا(س)، تنها به حضور ایشان در یک واقعه تاریخی محدود نمی‌شود؛ بلکه نشان می‌دهد که بررسی جایگاه اهل‌بیت(ع) نیازمند توجه هم‌زمان به قرآن، روایات و حوادث تاریخ اسلام است. از این منظر، حضرت زهرا(س) نه‌تنها شخصیتی برجسته در خانواده پیامبر(ص)، بلکه چهره‌ای برخوردار از منزلت ویژه در تاریخ و فرهنگ دینی اسلام هستند.
* آیه تطهیر؛ طهارت معنوی و جایگاه اهل‌بیت(ع)
یکی دیگر از آیات مهم در تبیین منزلت اهل‌بیت(ع)، آیه ۳۳ سوره احزاب است که می‌فرماید: «إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا»
بر اساس روایات این آیه در شأن پیامبر اکرم(ص)، حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) مورد توجه قرار گرفته است. در روایت معروف به حدیث کساء نیز بر جایگاه ویژه این خاندان تأکید شده است.
آیه تطهیر از مهم‌ترین مستندات قرآنی مورد استناد عالمان شیعه در بحث منزلت اهل‌بیت(ع) است و در مباحث تفسیری و اعتقادی، درباره مفاد و دلالت آن بر طهارت و عصمت این خاندان، گفت‌وگوهای فراوانی صورت گرفته است.
اما توجه به این آیه، افزون بر بُعد اعتقادی، می‌تواند ما را به تأمل در معنای طهارت معنوی و آثار آن در زندگی انسان نیز دعوت کند. در فرهنگ دینی، پاکی و تقوا تنها مفاهیمی برای ستایش نیستند؛ بلکه با رفتار، نیت، مسئولیت‌پذیری و نسبت انسان با حقیقت ارتباط دارند.
محبت به حضرت زهرا(س) هنگامی می‌تواند در زندگی ما عمق بیشتری پیدا کند که با تلاش برای اصلاح رفتار، رعایت حقوق دیگران، صداقت در گفتار و پایبندی به ارزش‌های الهی همراه شود. از این رو، شناخت مقام آن حضرت باید با توجه به پیام‌های اخلاقی و تربیتی سیره ایشان نیز همراه باشد.
* آیه مودت؛ محبت اهل‌بیت(ع)، فراتر از یک احساس
خداوند متعال در آیه ۲۳ سوره شوری می‌فرماید: «قُلْ لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی» بگو در برابر این رسالت، پاداشی از شما نمی‌خواهم، جز مودت و محبت درباره نزدیکانم.
درباره مقصود از «القربی» دیدگاه‌های تفسیری مختلفی وجود دارد؛ در تفسیر شیعی، با استناد به روایات، این آیه با محبت و مودت اهل‌بیت پیامبر(ص) مرتبط دانسته می‌شود و حضرت فاطمه زهرا(س) از شخصیت‌های برجسته این خاندان هستند.
نکته مهم در این آیه، توجه به مفهوم مودت است. محبت حقیقی، هنگامی که با شناخت و آگاهی همراه شود، می‌تواند در رفتار انسان نیز اثر بگذارد. از همین رو، بزرگداشت اهل‌بیت(ع) نباید تنها به اظهار محبت زبانی محدود شود؛ بلکه شایسته است این محبت، زمینه‌ای برای نزدیک شدن به ارزش‌هایی باشد که در سیره آنان برجسته است.
اگر از ارادت به حضرت زهرا(س) سخن می‌گوییم، باید به این پرسش نیز توجه کنیم که این ارادت چه تأثیری بر رفتار ما با خانواده، همسایگان، نیازمندان و دیگر افراد جامعه دارد. آیا محبت به آن حضرت، ما را به انصاف بیشتر، صداقت در گفتار، رعایت حقوق مردم و توجه به محرومان نزدیک‌تر می‌کند؟
البته نباید درباره ایمان افراد تنها بر اساس رفتارهای محدود داوری کرد؛ مقصود آن است که محبت دینی، ظرفیت مهمی برای تربیت اخلاقی انسان دارد. از این منظر، آیه مودت می‌تواند یادآور این حقیقت باشد که پیوند با اهل‌بیت(ع)، افزون بر جایگاه اعتقادی، مسئولیتی اخلاقی نیز برای دوستداران آنان ایجاد می‌کند.
* سوره انسان؛ جلوه ایثار و اخلاص در سیره حضرت زهرا(س)
یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های اخلاقی در سیره اهل‌بیت(ع)، توجه به نیازمندان و مقدم داشتن رضای خداوند بر خواسته‌های شخصی است. خداوند در آیات ۷ تا ۹ سوره انسان می‌فرماید: «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَیٰ حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزَاءً وَلَا شُکُورًا» و غذا را، با وجود علاقه و نیازشان به آن، به بینوا و یتیم و اسیر می‌بخشند؛ [و می‌گویند:] ما شما را تنها برای رضای خدا اطعام می‌کنیم و از شما نه پاداشی می‌خواهیم و نه سپاسی.
در شماری از منابع تفسیری شیعه، این آیات با ماجرای نذر و روزه‌داری حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه(س) و خانواده ایشان و اطعام نیازمندان پیوند داده شده است. بر اساس روایت مشهور، پس از بیماری امام حسن(ع) و امام حسین(ع)، والدینشان نذر کردند در صورت بهبودی آنان روزه بگیرند. در ادامه این گزارش، خانواده در هنگام افطار غذای خود را به نیازمند، یتیم و اسیر بخشیدند و با وجود نیاز خود، دیگران را بر خویش مقدم داشتند.
این روایت، در سنت دینی شیعه، نمونه‌ای از ایثار و اخلاص اهل‌بیت(ع) به شمار می‌رود. البته درباره جزئیات شأن نزول این آیات، گزارش‌های تفسیری مختلفی وجود دارد و بهتر است میان متن قرآن و گزارش‌های مربوط به شأن نزول تمایز قائل شویم.
پیام اخلاقی آیات روشن است: ارزش بخشش، تنها به مقدار مالی که انسان می‌بخشد وابسته نیست؛ بلکه نیت، اخلاص و میزان گذشت او نیز اهمیت دارد. اطعام نیازمندان هنگامی که بدون چشمداشت و برای رضای خداوند انجام شود، از یک رفتار عادی فراتر می‌رود و به جلوه‌ای از بندگی و مسئولیت‌پذیری تبدیل می‌شود.
سیره حضرت زهرا(س)، آن‌گونه که در این گزارش‌ها ترسیم شده است، به ما یادآوری می‌کند که توجه به محرومان نباید تنها به احساس ترحم محدود شود. نیازمند، انسانی برخوردار از کرامت است و رسیدگی به او، بخشی از مسئولیت اخلاقی و اجتماعی جامعه به شمار می‌آید.
امروز نیز پیروی از این الگو می‌تواند در کمک به خانواده‌های نیازمند، حمایت از کودکان محروم، دستگیری از افراد گرفتار و مشارکت در کاهش رنج انسان‌ها جلوه پیدا کند. جامعه‌ای که از ایثار حضرت زهرا(س) سخن می‌گوید، شایسته است در عمل نیز نسبت به درد و محرومیت دیگران بی‌تفاوت نباشد.
* حضرت زهرا(س)؛ الگویی برای زندگی امروز
بازخوانی این آیات نشان می‌دهد که شناخت حضرت زهرا(س) تنها در بیان فضایل و جایگاه تاریخی ایشان خلاصه نمی‌شود. آیه مباهله، در تفسیر شیعی، منزلت ویژه ایشان را در کنار پیامبر(ص) نشان می‌دهد؛ آیه تطهیر به جایگاه معنوی اهل‌بیت(ع) مربوط است؛ آیه مودت بر اهمیت محبت خاندان پیامبر(ص) تأکید دارد و آیات سوره انسان، تصویری از ایثار، اطعام و اخلاص ارائه می‌کنند که در منابع تفسیری شیعه با سیره اهل‌بیت(ع) پیوند یافته است.
این مجموعه، افزون بر اهمیت اعتقادی و تفسیری، می‌تواند زمینه‌ای برای بازاندیشی در رفتارهای فردی و اجتماعی ما باشد. محبت به حضرت زهرا(س) زمانی اثر تربیتی عمیق‌تری خواهد داشت که در صداقت، عدالت‌خواهی، وفاداری به مسئولیت‌ها و توجه به محرومان نیز نمود پیدا کند.
بزرگداشت آن حضرت، فرصتی است تا در کنار برگزاری مراسم و بیان فضایل ایشان، به مسئولیت خود در قبال جامعه نیز بیندیشیم. آیا در رفتار روزمره، حقوق دیگران را رعایت می‌کنیم؟ آیا در برابر نیازمندان احساس مسئولیت داریم؟ آیا تلاش می‌کنیم ارزش‌هایی مانند اخلاص، انصاف و وفاداری به حقیقت را در زندگی خود زنده نگه داریم؟
بی‌تردید، پاسخ عملی به این پرسش‌ها می‌تواند یاد و نام حضرت زهرا(س) را در زندگی ما زنده‌تر کند. الگوهای دینی زمانی در جامعه تأثیر ماندگار می‌گذارند که از محدوده سخن و احساس فراتر روند و در رفتار و انتخاب‌های انسان حضور داشته باشند.
ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها)، فرصتی برای تجدید عهد با بانویی است که یاد ایشان برای دوستداران اهل‌بیت(ع)، هم نشانه محبت و ارادت و هم دعوتی به ایمان، اخلاص، ایثار و مسئولیت در برابر خداوند و بندگان اوست.
بزرگداشت آن حضرت، فرصتی است تا در کنار برگزاری مراسم و بیان فضایل ایشان، به مسئولیت خود در قبال جامعه نیز بیندیشیم. آیا در رفتار روزمره، حقوق دیگران را رعایت می‌کنیم؟ آیا در برابر نیازمندان احساس مسئولیت داریم؟ آیا تلاش می‌کنیم ارزش‌هایی مانند اخلاص، انصاف و وفاداری به حقیقت را در زندگی خود زنده نگه داریم؟
بی‌تردید، پاسخ عملی به این پرسش‌ها می‌تواند یاد و نام حضرت زهرا(س) را در زندگی ما زنده‌تر کند. الگوهای دینی زمانی در جامعه تأثیر ماندگار می‌گذارند که از محدوده سخن و احساس فراتر روند و در رفتار و انتخاب‌های انسان حضور داشته باشند.
ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها)، فرصتی برای تجدید عهد با بانویی است که یاد ایشان برای دوستداران اهل‌بیت(ع)، هم نشانه محبت و ارادت و هم دعوتی به ایمان، اخلاص، ایثار و مسئولیت در برابر خداوند و بندگان اوست.
غلامرضا رضایی تربقان
نظر شما