به گزارش سرویس بین الملل خبرگزاری حوزه، سید قاسم ناظمی رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در ترکیه، به مناسبت روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی، یادداشتی به شرح زیر منتشر کرد:
پانزدهم ماه مه در ایران بهعنوان روز بزرگداشت «شاهنامه» و حکیم ابوالقاسم فردوسی شناخته میشود؛ اثری سترگ که نهتنها در فرهنگ و هویت ایرانی جایگاهی بیبدیل دارد، بلکه در تاریخ روابط فرهنگی ایران و ترکیه نیز بهعنوان یکی از مهمترین میراثهای مشترک دو ملت شناخته میشود.
شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی، از شاهکارهای بزرگ ادبیات جهان و از برجستهترین آثار زبان و ادب فارسی به شمار میرود؛ اثری که در طول تاریخ همواره مورد توجه شاعران، نویسندگان، ادیبان و پژوهشگران قرار داشته و الهامبخش فرهنگها و زبانهای گوناگون بوده است. بررسی متون ادبی و تاریخی در ایران و دیگر کشورها نشان میدهد بسیاری از شاعران و نویسندگان در دورههای مختلف، تحت تأثیر شاهنامه قرار گرفته و آثاری با الهام از سبک فردوسی پدید آوردهاند.
شاهنامه تنها یکی از آثار بزرگ ادبیات فارسی نیست، بلکه از مهمترین متون تمدن مشرقزمین نیز بهشمار میآید. از همین رو، این اثر از زمان نگارش تا دوران معاصر، همواره مورد توجه دولتها و ملتهای مختلف قرار داشته است. خواندن متن اصلی شاهنامه و حفظ ابیاتی از آن، نشانهای از فرهیختگی محسوب میشد و ترجمه و شرح آن نیز همواره در میان نخبگان و اهل فرهنگ جایگاه ویژهای داشته است.
تأثیر شاهنامه در آناتولی
یکی از سرزمینهایی که تأثیر شاهنامه در فرهنگ و ادبیات آن بهروشنی دیده میشود، آناتولی است؛ تا جایی که نفوذ این اثر در این منطقه، با کمتر جغرافیایی خارج از ایران قابل مقایسه است. در این سرزمین، شاهنامههای متعددی به زبان فارسی و ترکی نگاشته شد و سنت شاهنامهنویسی در دربارهای پادشاهی گسترش یافت. همچنین شاعران عثمانی آثار متعددی در استقبال از شاهنامه سرودند و ترجمههای منظوم و منثور فراوانی از این اثر به زبان ترکی انجام شد.
از آغاز تا پایان حکومت ششصد و بیست ساله عثمانی، ترجمه و بازآفرینی شاهنامه همواره مورد توجه بود. نخستین ترجمه ترکی شاهنامه در دوره سلطان مراد دوم، میان سالهای ۱۴۲۱ تا ۱۴۵۱ میلادی، انجام شد. این ترجمه تنها بخش دوم شاهنامه، شامل داستانهای حماسی را دربر میگرفت و به دلیل برخورداری از نگارههای متعدد، سهم مهمی در تاریخ هنر و ادبیات ترکیه ایفا کرد.
با این حال، نخستین ترجمه کامل شاهنامه به زبان ترکی، در سال ۹۱۶ هجری قمری و در دوره سلطان مملوکی «قانصوه غوری» بهصورت منظوم انجام شد. این اثر دو جلدی شامل ۵۶ هزار و ۵۰۴ بیت بود و پس از ورود به حوزه فرهنگی عثمانی، با افزوده شدن حدود ۶۰ نگاره، اهمیت ویژهای در تاریخ هنر یافت.
سومین ترجمه مهم شاهنامه به زبان عثمانی نیز در دوره سلطان عثمان دوم، میان سالهای ۱۶۱۸ تا ۱۶۲۲ میلادی، توسط «درویش حسن» با تخلص «مهدی» به نظم درآمد. این نسخه، هم از نظر زبانی و هم به دلیل نسخههای کمیاب و نگارههایش، ارزش فراوانی دارد.
در ادامه، احتمالاً در نیمه نخست قرن هجدهم، ترجمه منثور تازهای از شاهنامه در سه جلد منتشر شد. این ترجمه با زبانی روان و قابل فهم برای عموم مردم تهیه شده بود و به همین دلیل، در میان اقشار مختلف جامعه محبوبیت یافت و برخی روایتهای آن با تغییراتی در نام و شیوه روایت، در فرهنگ عامه رواج پیدا کرد.
شاهنامه در دوره جمهوری ترکیه
توجه به شاهنامه تنها به دوره عثمانی محدود نماند و در دوره جمهوری ترکیه نیز این اثر همچنان مورد توجه قرار گرفت. یکی از مهمترین نمونهها در این زمینه، کتاب «ایلیاد شرق؛ شاهنامه» نوشته «معلم محمد جودت» است.
این کتاب در سال ۱۹۲۸ میلادی، یعنی پنج سال پس از تأسیس جمهوری ترکیه، با خط عثمانی و در ۸۸ صفحه در استانبول منتشر شد. هدف از انتشار آن، آشنایی دانشآموزان دبیرستانی با ادبیات کلاسیک جهان بود.
معلم جودت در مقدمه کتاب، ضمن معرفی محتوای شاهنامه و خلاصهای از داستانهای اصلی آن، به ماندگاری شعر فردوسی در ادبیات فارسی اشاره کرده و با یادآوری بیت معروف «عجم زنده کردم بدین پارسی»، بر جایگاه تاریخی شاهنامه در فرهنگ ایران تأکید کرده است.
او همچنین تصریح میکند که بخش مهمی از شاهنامه به داستانهای اسفندیار و نبردهای ایران و توران اختصاص دارد و با اشاره به اینکه این اثر به تشویق سلطان محمود غزنوی ــ پادشاهی ترکتبار ــ سروده شده، شاهنامه را میراث مشترک ایرانیان و ترکان معرفی میکند.
در ادامه کتاب نیز داستانهایی چون «اسفندیار»، «رستم و سهراب»، «رستم و اسفندیار» و «بهرام گور» با نقل اشعاری از شاهنامه برای مخاطبان ارائه شده و در پایان، فرهنگ واژگان و اصطلاحات کتاب نیز افزوده شده است.
این اثر، از یکسو نشاندهنده استمرار توجه به شاهنامه پس از پایان دوره عثمانی است و از سوی دیگر، بازتابی از سیاستهای فرهنگی و آموزشی جمهوری ترکیه در سالهای نخست تأسیس آن به شمار میرود.
نظر شما