دعای عرفه؛ از آرامش قلبی تا صبر در برابر ناملایمات و درمان استرس‌های زندگی مدرن/ دعای عرفه؛ سلاح معنوی و بیانیه سیاسی در کلام امام حسین(ع)

حجت الاسلام والمسلمین رضا سیفی آملی معاون مدرسه علمیه حضرت حجت (عج) در گفت و گو با خبرگزاری حوزه در تهران با بیان اینکه علت نامگذاری دعای عرفه به «زبور آل محمد(ص)» آن است که این دعا، همانند زبور حضرت داود(ع) که سرشار از مناجات و ستایشی خالصانه بود، اظهار داشت: این فریاد با لحن و زبان آل محمد(ص) سروده شده است. زبور در اصل، کتاب نغمه‌ها و نیایش‌های پرشور حضرت داود به شمار می‌رود که بی‌واسطه با پروردگار خویش سخن می‌گفت و دعای عرفه نیز دقیقاً همین ویژگی را داراست.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: در این دعا نه درخواست حاجت دنیوی مطرح است، نه ترسِ صرف از جهنم؛ بلکه حالتی از عشق، شرمساری، شوق و ذکرِ پیوسته‌ خداوند حاکم است. گویی امام حسین(ع) با تمام وجود خویش با معشوق سخن می‌گوید.
حجت الاسلام والمسلمین سیفی آملی خاطرنشان کرد: عرفا و محدثان به همین دلیل این دعا را «زبور آل محمد» نامیده‌اند؛ یعنی سرود مقدسی که جانشین هیچ دعای دیگری نمی‌شود، اما اوج مناجات بی‌پایه و عارفانه اهل بیت(ع) را به تصویر می‌کشد.
وی به راز محبوبیت و ماندگاری دعای عرفه اشاره کرد و گفت: دعای عرفه به دلیل همان حس بی‌واسطه و عاشقانه‌اش، دلها را تسخیر کرده است.
حجت الاسلام والمسلمین سیفی آملی در ادامه با تبیین ویژگی‌های منحصربه فرد این دعا اظهار کرد: در دعای عرفه خبری از واژگان دشوار و پیچیده یا درخواست‌های دنیوی نیست؛ بلکه انسان چنین احساس می‌کند که گویی خود امام حسین(ع) بر زمین نشسته و با خدای خویش درد دل می‌کند؛ از گناه خویش شرمسار می‌شود، به رحمت الهی امید می‌بندد و در اوج بی‌چارگی دستانش را به سوی آسمان برمی‌افرازد.

زمان خواندن این دعا حسی جمعی و حماسی به آن بخشیده است
وی افزود: افزون بر این، زمان خواندن این دعا (ظهر روز عرفه در بیابان یا بر پشت بام‌ها) حسی جمعی و حماسی به آن بخشیده است، به گونه‌ای که هر کس حتی اگر سواد دینی بالایی نیز نداشته باشد، می‌تواند با دل و جان خود همراهی‌اش کند.
این استاد حوزه و دانشگاه درباره دلایل شهرت امروزی این دعا، تصریح کرد: شهرت این دعا مرهون فضای مجازی و مراسم‌های دسته‌جمعی و ضبط‌شده با نوای سوزناک علماست؛ اما راز ماندگاری‌اش در این نهفته است که هر انسانی در هر جایگاهی، در میان جملات آن، خود را می‌یابد و گویی این دعا از ته دل خود او برمی‌خیزد، نه اینکه متنی خشک و رسمی و از پیش تعیین‌شده باشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین سیفی آملی در پاسخ به پرسش اینکه در دعای عرفه، هم صحبت از عظمت خدا و ترس از گناه است، هم صحبت از امید به رحمت؛ این دو چگونه کنار هم می‌آیند؟ گفت: این دو مقوله خوف و رجا دقیقاً همچون دو بال یک پرنده‌اند که همگام با یکدیگر پرواز می‌کنند. اگر تنها خوف (ترس) وجود داشته باشد، انسان را به یأس و ناامیدی می‌کشاند و اگر صرفاً رجا (امید) حاکم باشد، بس ممکن است به گستاخی و بی‌اعتنایی نسبت به گناه بینجامد.
وی ادامه داد: در دعای عرفه، امام حسین(ع) نخست با مشاهده عظمت الهی و الطاف بی‌کران او، شرمسار می‌شود از اینکه بنده چگونه می‌تواند نافرمانی کند؛ اما همزمان از صفت رحمانیت و رحیمیت خداوند سخن می‌گوید و به خاطر می‌آورد که ذات پروردگار، آمرزنده و مهربان است.
معاون مدرسه علمیه حضرت حجت علیه السلام تهران خاطرنشان کرد: این جمع‌بندی دقیقاً نشان‌دهنده یک رابطه عاشقانه است؛ هم از دوری معشوق می‌ترسی و هم به وصال او امید داری. در قرآن کریم نیز مکرراً آمده است: «إِنَّهُ کَانَ بِکُمْ رَحِیمًا» (سوره اسراء، آیه ۶۶) و در کنار آن «إِنَّ عَذَابَ رَبِّکَ لَوَاقِعٌ» (سوره طور، آیه ۷)؛ یعنی هم انذار از بدی و هم بشارت به نیکی.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: در زندگی روزمره نیز همان کسی که صبح روز عرفه با خداوند راز و نیاز کرده، هنگام مواجهه با بی‌عدالتی یا فشار شغلی یا مشاجره‌ی خانوادگی در بعدازظهر آن روز، دیگر زود از کوره در نمی‌رود، زیرا طعم آن آرامش و توکل را چشیده است.
وی تصریح کرد: محور اصلی دعا یعنی «خدایا، من هیچ‌کاره‌ام و همه چیز به دست توست» موجب می‌شود که کنترل‌گری و اضطراب نسبت به نتایج امور، جای خود را به صبر و رضایتمندی بسپارد.
حجت الاسلام والمسلمین سیفی آملی با اشاره به یافته‌های علمی در این زمینه گفت: پژوهش‌ها نشان داده‌اند که مراسم معنوی مانند دعای دسته‌جمعی با نوای گرم، ضربان قلب را منظم می‌کند و سطح کورتیزول -هورمون استرس- را کاهش می‌دهد؛ اما عمق تأثیر این دعا زمانی آشکار می‌شود که انسان پس از عرفه، ناگهان درمی‌یابد نسبت به چیزهایی که پیشتر اعصابش را خرد می‌کرد، واقعاً صبورتر و سبک‌بال‌تر شده است.

درهای آسمان در روز عرفه به گونه‌ای ویژه گشوده می شود
وی به پرسشی درباره زمان خواندن دعای عرفه پاسخ داد و گفت: دعای عرفه همچون چشمه‌ای پرآب است که بهترین و پربرکت‌ترین زمان برای بهره‌مندی از آن، خودِ روز عرفه (نهم ذی‌الحجه) است، زیرا در آن روز درهای آسمان به گونه‌ای ویژه گشوده می شود.
حجت الاسلام والمسلمین سیفی آملی با استناد به روایتی از امام صادق(ع) افزود: حضرت فرمود هر کس در روز عرفه دعا کند، همچون کسی است که در شب قدر به درگاه الهی تضرع کرده است. اما این سخن بدان معنا نیست که در سایر ایام سال این درها بسته می‌شود.
وی تصریح کرد: بسیاری از علما و عرفا این دعا را در شب‌های جمعه، ماه مبارک رمضان، شب‌های قدر و حتی هر زمان که دلشان گرفته یا نیاز به شستشویی عمیق و روحانی داشته‌اند، تلاوت می‌کرده‌اند و معتقد بوده‌اند که فیض آن همیشگی و جاری است.
کارشناس دینی با اشاره به فرازهایی نظیر «خدایا، من از کسانی هستم که زیر بار ستم نمی‌روند» و «به عزت تو سوگند که اگر مرا زنده بمانی، دشمنت را خوار خواهم کرد» و «مردن در راه تو چه شیرین است»، تأکید کرد: این عبارات، تمرینی عملی برای ایثار و استقامت به شمار می‌روند.
وی اضافه کرد: دعای عرفه هم سلاح معنوی امام بود و هم بیانیه سیاسی ایشان؛ چرا که نخست دل و جان خود و اصحاب را با یاد خدا و بیم و امید جلا داد، سپس قدم در میدان نهاد.
معاون مدرسه علمیه حضرت حجت علیه السلام با تأکید بر اینکه گریه‌های سوزناک امام در دعای عرفه نه از ترس مرگ، بلکه از شوق لقا و اندوه دوری از خداست، خاطرنشان کرد: هر کس دعای عرفه را به درستی بخواند، گویی گامی در مسیر کربلا نهاده است؛ چرا که عرفه منزلگاه تزکیه و عاشورا میدان عمل و شهادت است.
حجت‌الاسلام والمسلمین سیفی آملی در ادامه با اشاره به ظرفیت بی‌نظیر دعای عرفه برای نسل جوان گفت: جوان امروزی در گرداب سرعت، الگوهای متضاد هویتی، فشارهای شغلی و تحصیلی و تنهایی درونی غوطه‌ور است و دعای عرفه برای او حکم لنگرگاهی آرامش‌بخش را دارد.
وی افزود: این دعا به جوان می‌گوید «تو نیاز نیست همواره کامل باشی یا همیشه قوی؛ اشک بریز، ضعف‌هایت را بازگو، از گناه شرمسار باش اما هرگز از رحمت الهی ناامید نشو.» این پیام به گفته این استاد حوزه و دانشگاه، پادزهری است در برابر آن همه استرس ناشی از کمال‌گرایی و مقایسه‌های بی‌پایان در شبکه‌های اجتماعی.

هویت واقعی در بندگی عاشقانه و آزادگی جلودار می‌شود
کارشناس دینی در ادامه با تأکید بر اینکه امام حسین (ع) در دعای عرفه به جوان می‌آموزد هویت حقیقی در پول، مدل مو یا انبوه لایک‌ها معنا نمی‌یابد، تصریح کرد: هویت واقعی در «بندگی عاشقانه» و «آزادگی» جلودار می‌شود؛ اینکه برای حقیقت و عدالت قیام کنی، حتی اگر دنیا به ریشت بخندد.
حجت الاسلام والمسلمین سیفی آملی در ادامه، بحران معنا در زندگی مدرن را هنگامی حل‌شدنی دانست که انسان پیام عرفه را درک کند، نه ریا، نه ترس از مردم، نه عشق به مقام - تنها خدا و تکلیف و عشق به بندگان شایسته او، اضافه کرد: این تعادل، انسان را هم از غرور می‌رهاند و هم از ناامیدی، و دعای عرفه دقیقاً به سبب همین ظرافت، سندی کامل برای تربیت روحی انسان مسلمان به شمار می‌رود.
وی در ادامه به ابعاد مغفول‌مانده دعای عرفه اشاره کرد و گفت: اگرچه ظاهر دعای عرفه، مناجاتی عاشقانه و فردی با خداوند به شمار می‌رود، اما لایه‌های سیاسی و اجتماعی عمیقی نیز در درون آن نهفته است.
حجت الاسلام والمسلمین سیفی آملی در ادامه با تأکید بر نگاه چند لایه به این دعا اظهار کرد: امام حسین(ع) در اوج بیابان و تنهایی، پیوسته از مفاهیمی چون عدالت، مبارزه با ظلم، آزادگی، بی‌اعتنایی به زر و زور دنیا، و ننگ دانستن زندگی ذلیلانه سخن می‌گوید.
استاد حوزه و دانشگاه افزود: هنگامی که ایشان می‌فرماید «خدایا، من از ستمدیدگانم و به فریاد مظلومان می‌رسم» و یا زمانی که فساد حاکمان جائر را محکوم می‌کند، بدین معناست که این دعا صرفاً زمزمه‌ای شخصی برای خلوت نیست، بلکه بیانیه‌ای اعتراضی و خط‌مشی عملی برای اصلاح جامعه نیز محسوب می‌شود.

دعای عرفه هم کتاب راز و نیاز عارفانه است و هم منشور آزادگی و عدالت‌خواهی
وی تصریح کرد: حتی گریه و تضرع ایشان در پیشگاه خداوند، نوعی ایستادگی در برابر طاغوت است، زیرا نشان می‌دهد که ارزش‌های حقیقی با قدرت و ثروت دنیوی دگرگون نمی‌شوند. بنابراین، دعای عرفه هم کتاب راز و نیاز عارفانه است و هم منشور آزادگی و عدالت‌خواهی.
حجت الاسلام والمسلمین سیفی آملی در پاسخ به این پرسش که «آیا هر کسی می‌تواند از ته دل برای ظالم خود دعای خیر کند؟» اظهار کرد: بله، اما این مهم پس از طی فرآیندی سخت و درونی میسر است. نخست آنکه بداند دعای خیر برای دشمن به معنای خواستن رهایی او از رذایل اخلاقی است، نه تأیید ظلم وی. دوم آنکه بدون مقابله به مثل کردن، خویشتن را از آلودگی انتقام‌جویی پاک سازد.
این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: امام حسین(ع) دقیقاً به سبب همین بلندنظری است که می‌تواند بفرماید «خدایا، آنان را نیز ببخش و هدایت کن» بدون آنکه ذره‌ای از مبارزه با ستم دست بکشد. این بدان معناست که هم دل ایشان سرشار از مهر باشد و هم مشتشان برای دفاع از حق گره‌خورده. هرچند این مرتبه از ما دور نیست، اما رسیدن به این درجه، عبور از نفس و تمرین بزرگواری را طلب می‌کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین سیفی آملی در ادامه به تأثیرات روانی و رفتاری دعای عرفه پرداخت و گفت: دعای عرفه همچون حمامی روحانی و عمیق است که خستگی‌های درونی انسان را می‌زداید.
وی اظهار کرد: هنگامی که فردی با صداقت و اشک این دعا را تلاوت می‌کند، ناخودآگاه سنگینیِ کینه‌ها، استرس قضاوت شدن از سوی دیگران، و ترس از آینده از دوشش برداشته می‌شود، چراکه درمی‌یابد خدایی بس مهربان و بخشنده پشتیبان اوست.

دعای عرفه برای جوان امروز نسخه‌ای شگفت‌انگیز برای کاهش اضطراب است
معاون مدرسه علمیه حضرت حجت علیه السلام تهران افزود: دعای عرفه برای جوان امروز نسخه‌ای شگفت‌انگیز برای کاهش اضطراب از راه توکل، بازیابی هویت از رهگذر عبودیت و یافتن هدف با شجاعت و ظلم‌ستیزی است. پیام این دعا هرگز دیرینه و فرسوده نمی‌شود، زیرا دل آدمی هنوز همان دلی است که چهارده قرن پیش داشته است.
استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر اینکه صرف خواندن دعا بدون فهم و تفکر نتیجه‌بخش نیست، گفت: خواندن دعا بدون اندیشه، همچون قناتی است که لوله‌های آن گرفته باشد؛ آب وجود دارد اما به زمین نمی‌رسد.
وی با بیان اینکه تحقق تحول درونی به واسطه دعای عرفه نیازمند سه گام اساسی است، افزود: نخست، پیش از خواندن دعا، چند دقیقه خلوت با خویشتن و پرسش از خود که «دقیقاً از ته دلم چه می‌خواهم از خدا؟» تا ذهن و دل برای دریافت آماده گردد. دوم، هنگام تلاوت دعا، حتی با نگاه به ترجمه، مکث بر جملاتی که با درد و نیاز امروز همخوانی دارد، مانند «خدایا، چقدر دیر پشیمان شدم» یا «به عزتت سوگند که زیر بار ظلم نمی‌روم.»
حجت‌الاسلام والمسلمین سیفی آملی، سومین و مهم‌ترین گام را تصمیم عملی پس از دعا دانست و تصریح کرد: برای نمونه، «از امروز غیبت نخواهم کرد» یا «در برابر هیچ بی‌عدالتی، هرچند کوچک، سکوت نخواهم نمود».چرا که تحول زمانی رخ می‌دهد که انسان مفاهیم دعا را با جان خویش بچشد و سپس در عمل نشان دهد.

عرفه دعا و نیایش است و عاشورا، عمل
وی با تأکید بر اینکه عرفه دعا و نیایش است و عاشورا، عمل، خاطرنشان کرد: اگر دعا خواندید اما صبح فردایتان با دیروزتان هیچ تفاوتی نداشت، بدانید که تنها تارهای صوتی‌تان به کار افتاده‌اند، نه قلبتان.
حجت‌الاسلام والمسلمین سیفی آملی، مهم‌ترین پیام دعای عرفه را در یک جمله خلاصه کرد: انسان می‌تواند هم عاشقانه و بی‌پرده با خدایش راز و نیاز کند و هم در عین حال، عزتمندانه و آزادنه در برابر هر ظلمی بایستد و از ذلت و گناه بیزاری بجوید.
این استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: تنها تفاوت آن است که وقتی دعای عرفه در غیر روز عرفه خوانده شود، هدیه و عبادتی مستحبی و بس پربرکت محسوب می‌گردد، نه اینکه درِ فیض آن بسته باشد. خود مفاهیم این دعا، همچون اعتراف به گناه، امید به رحمت الهی، بیزاری از ظلم و درخواست بصیرت، هیچ‌یک مختص به روزی خاص نیستند.
معاون مدرسه علمیه حضرت حجت علیه السلام تهران با اشاره به دغدغه برخی افراد درباره طولانی بودن دعای عرفه گفت: توصیه‌ من به این عزیزان آن است که دعا را همچون طعامی سنگین و چهل قاشقه نپندارند که ناگزیر باشند یکباره آن را فرو بدهند؛ بلکه می‌توان از گوشه‌ای از آن آغاز کرد.
حجت الاسلام والمسلمین سیفی آملی افزود: برای نمونه، تنها فرازهایی که انسان حس می‌کند از ژرفای جانش برمی‌خیزد، همان جمله‌ «خدایا، من کیستم و تو کیستی؟» یا فرازی از مناجات شعبانیه، را به آرامی زمزمه کند و بگذارد در دلش بنشیند.

با خواندن دعای عرفه دری از آرامش به روی بندگان گشوده خواهد گشود
وی با اشاره به روایتی از پیامبر اسلام(ص) تصریح کرد: حضرت فرمودند بهترین اعمال آنهایی هستند که هرچند اندک باشند، اما پیوسته و مداوم انجام گیرند. حتی اگر کسی فقط پنج دقیقه از دعای عرفه را با حضور قلب بخواند، یا تنها یک جمله از آن را درک کند و بر آن اشک بریزد، یقیناً آن لحظه برای وی ماندگار خواهد شد و دری از آرامش به رویش خواهد گشود.
معاون مدرسه علمیه حضرت حجت علیه السلام تهران خاطرنشان کرد: امام صادق(ع) نیز تأکید فرمودند هر کس به اندازه‌ توان و حوصله‌ خویش با خداوند راز و نیاز کند، خداوند نیز به همان میزان به او توجه می‌کند.
استاد حوزه علمیه تهران تأکید کرد: هرگز خود را مجبور به خواندن کامل دعای عرفه مساز؛ یک جرعه از این زمزمه‌ی آسمانی، بسی بهتر از اقیانوسی از سخنان خشک و بی‌روح است. آنچه اهمیت دارد حضور قلب و صمیمیت توست، نه شمار خطوطی که از روی آن می‌خوانی.
حجت‌الاسلام والمسلمین سیفی آملی در ادامه با اشاره به پیوند ناگسستنی دعای عرفه و قیام عاشورا، گفت: این دعا و آن واقعه همچون دو روی یک سکه اند. امام حسین (ع) در بیابان کربلا یا به نقلی در صحرای منا، حدود بیست روز پیش از عاشورا، چنان از مرگ با عزت و بیزاری از زندگی ذلت‌بار سخن می‌گوید که گویا در حال خودسازی و آماده‌سازی یاران برای رویارویی با طوفان کربلا هستند.