خبرگزاری حوزه | در میانه فریاد انتقامخواهی ملت ایران، برخی از اندیشمندان دینی با طرح گفتمان «عفو برتر از انتقام است»، در صدد ارائه رویکرد متفاوتی در سطح جامعه اسلامی هستند. از اینرو، در یادداشت پیشرو، نسبت میان دو مفهوم «عفو» و «انتقام» از سه منظر کلامی، تاریخی (سیره) و فقهی مورد واکاوی و بررسی قرار گرفته است.
* ساحت کلامی: سنت الهی در برخورد با مجرمان
در سنت الهی، اصل و مبنا بر رحمت و هدایت است، اما این موضوع تا مرز مشخصی ادامه دارد. در منظومه کلامی و فعل الهی، پس از طی شدن مراحل هدایت، زمانی میرسد که انتقام نه تنها مذموم نیست، بلکه یک ارزش تلقی میشود؛ تا جایی رحمت است و بخشش است، اما غضب الهی نیز در مراحلی محقق است، چرا که طبق آیه «إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِینَ مُنْتَقِمُونَ»، خداوند از مجرمان انتقام میگیرد.
در این نگاه، عفو در برابر مجرمانی که از حد گذشتهاند، ضد ارزش و خلاف انسانیت شمرده میشود. در سیستم الهی، خطوط قرمزی وجود دارد که با عبور از آنها، وعده عذاب و غضب الهی محقق میگردد.
الگوهای قرآنی و سیره انبیا: اتمام حجت پیش از انتقام
سیره انبیا به عنوان حاکمان الهی، برای ما حجت است. در این سیره، انتقام پس از اتمام حجت کامل صورت میگیرد:
حضرت موسی (ع) در ابتدای دعوت مأمور به قول لیّن و گفتار نرم با فرعون بودند تا شاید هدایت شود، اما وقتی مشخص شد آنها اهل هدایت نیستند، ایشان فرعون و آل فرعون را اینگونه نفرین میکند: «خدایا، به اینها اموال و قدرت فراوانی دادی، اما اینها با این قدرت گمراهی ایجاد میکنند؛ خدایا قدرت و ثروت ایشان را سلب کن و هلاکت را نصیب ایشان کن.» بعد از آن دعای موسی (ع) برای هلاکت فرعون مستجاب شد. این واقعه نشان میدهد کار به جایی میرسد که ولیّ خدا هم میگوید تنها انتقام چاره راه است.
حضرت نوح (ع) پس از ۹۵۰ سال تبلیغ، درخواست کردند که هیچ کافری بر روی زمین باقی نماند، چرا که اگر اینها در روی زمین باشند، جز ضلالت و گمراهی نتیجهای ندارند و به مرحلهای رسیده بودند که دیگر امیدی به هدایت آنها نبود.
مفهوم «خشم مقدس» و ارزش انتقام به عنوان پاداش مدنی
شفای دلهای مؤمنین: بر اساس آیه ۱۴ سوره توبه: «قَاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَیْدِیکُمْ وَیُخْزِهِمْ وَیَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَیَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ وَیُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ» خداوند به مؤمنین دستور میدهد با دشمنان بجنگند تا خداوند آنها را به دست مؤمنین عذاب و خوار کرده و مؤمنین را پیروز گرداند و یکی از نتایج مهم این اقدام را «شفای دلهای مؤمنین» برمیشمارد.
خشم مقدس (و یذهب غیض قلوبهم): در این دیدگاه، خشم مؤمنین در برابر جنایتکاران، یک خشم مقدس و احساسی بسیار ارزشمند و یک نعمت الهی توصیف شده است. پس نباید گفت انتقام نباید از روی احساسات باشد. بله، اگر احساسات، خشمی مقدّس از جنایات دشمنان خدا و انسانیت باشد، از قضا احساسی ارزشمند شمرده میشود.
پاداش مدنی: بر اساس آیه فوق، فرونشاندن داغ دلها و شفای صدور از طریق انتقام، به عنوان یک پاداش مدنی برای جامعه در نظر گرفته شده است.
تعریف عدالت و نقد «اسلام رحمانی» افراطی: گاهی نگاههای موسوم به «اسلام رحمانی» باعث میشود همواره عفو و دفع احسن را در همه حال، برتر از انتقام بدانند. در حالی که طبق آنچه از مباحث کلامی، سیره انبیا و آیه ۱۴ سوره توبه گفته شد، عدل که قرار دادن هر چیز در جایگاه خودش است، در صحنهصحنه جنایتِ مجرمان، در همین انتقام جلوهگر میشود.
اگر در چنین جایی انتقام صورت نگیرد، ناعدالتی رخ داده است. هم از جهت اینکه این انتقام موجب تحقّق عذاب الهی در حق این قوم میشود، هم از جهت اینکه انتقام موجب پیروزی جبهه مؤمنان میشود و هم از این جهت که در واقع، انتقام جلادهنده به خشم مقدس است.
نکته دیگر در آیه ۱۴ سوره توبه این است که خدای متعال فرموده انتقام به دست مؤمنان صورت خواهد گرفت؛ یعنی خدای متعال در جایی فرمود ما از مجرمان انتقام میگیریم و در جای دیگر فرمود شما باید بجنگید تا خداوند به دست شما دشمنان را در دنیا مجازات کند.
* تفکیک جایگاه انواع عفو
در ادبیات دینی، عفو در دو جایگاه دارای ارزش معرفی شده است: اول عفو فردی: گذشت انسانها از دشمنان شخصی خود در درون جامعه اسلامی، مانند توصیه « العفو عمن ظلمک» و توصیهها در مورد گذشت در قصاص. دوم عفو بعد الفتح: گذشت از دشمن پس از پیروزی کامل، احاطه و تسلط بر آنها و هنگامی که دشمن تسلیم شده است؛ مانند سیره پیامبر در فتح مکه.
با وجود آنکه عفو در برخی مواضع دارای ارزش الهی و انسانی است، اما مطرح کردن بحث عفو در میانه جنگ، یک خیانت و جنایت شمرده می شود. خداوند در سوره محمد ص میفرماید: «فَإِذَا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّیٰ إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ»: وقتی با دشمنان در حال درگیری هستید با قاطعیت بجنگید و از دشمنان بکشید: «فضرب الرقاب». و تا زمانی که دشمن به طور کامل سرکوب و تضعیف نشده و مرحله «حتی اذا اثخنتموهم» یعنی مرحله فرونشستن جنگ، محقق نشده است، دستور بر قاطعیت و «ضرب الرقاب» است. زیرا عفو تنها متعلق به زمان پس از پیروزی و تسلیم دشمن است.
حجت الاسلام مجید رجبی
نظر شما