زمینههای تاریخی محدودیتها و نخستین برخوردها
محدودیتهای حزب بعث بر مراسم مذهبی شیعیان از سال ۱۳۴۸ شمسی آغاز شد و بهتدریج گسترش یافت. در سالهای اولیه، برگزاری مراسم به تعداد محدودی از حسینیهها و مکانهای دارای مجوز رسمی منحصر گردید. این سیاست تا سال ۱۳۵۴ شمسی ادامه داشت و در آن سال دستور صریح ممنوعیت پیادهروی اربعین به سوی کربلا و برپایی موکبهای پذیرایی صادر شد. در سال ۱۳۵۵ شمسی شدت اقدامات کنترلی افزایش چشمگیری یافت. در دهه اول ماه محرم، وسایل نقلیه در مسیرهای منتهی به شهرهای مذهبی توسط نیروهای امنیتی تفتیش میشد و هرگونه پرچم، علم، لباس سیاه یا وسیله مرتبط با عزاداری ضبط میگردید.
شهر نجف بهعنوان یکی از مراکز اصلی فعالیتهای مذهبی و حوزوی شیعیان، بیش از سایر مناطق در معرض این سیاستها قرار داشت. در شب نهم محرم سال ۱۳۹۰ هجری قمری، مقامات محلی دستور بستن درهای اصلی صحن حرم علی بن ابیطالب (شامل درب مسلم بن عقیل و درب شیخ طوسی) را صادر کردند. این اقدام با واکنش سریع بخشی از جمعیت محلی مواجه شد. تجمع اعتراضی شکل گرفت و شرکتکنندگان با استفاده از اشیای موجود در محل به سوی مأموران حرکت کردند. یکی از غرفههای صحن که محل استقرار مأموران و برخی مقامات محلی از جمله قائممقام استاندار نجف و یکی از مسئولان حزب بعث بود، مورد هجوم قرار گرفت. در جریان این رویداد، یکی از درهای صحن باز شد؛ موضوعی که از سوی شرکتکنندگان بهعنوان رویدادی غیرمنتظره گزارش شده و بر شدت تجمع افزود. پس از آن، محل مخابرات پلیس مورد حمله قرار گرفت و بخشی از تجهیزات آن تخریب شد. نیروهای کمکی وارد منطقه شدند و تیراندازی کردند، اما درگیریهای پراکنده تا نیمهشب ادامه یافت. در این حوادث یک نفر کشته و چندین نفر مجروح شدند. پس از این رویداد، نیروهای امنیتی تدابیر پیشگیرانه گستردهتری از جمله افزایش گشتهای شبانه و کنترل ورودیهای شهر را به اجرا گذاشتند.
تداوم اعتراضات و افزایش تنش در دهه ۱۳۵۰
در سالهای پس از ۱۳۹۰ قمری، فعالیتهای مرتبط با مراسم محرم و اربعین با وجود محدودیتها ادامه یافت. در شب عاشورای سال ۱۳۹۵ هجری قمری، تجمعات گستردهتری در نجف برگزار شد. شرکتکنندگان این بار سلاح سرد همراه داشتند و پس از حرکت در بازار و خیابانهای مرکزی شهر، وارد صحن حرم علی بن ابیطالب شدند. یکی از سخنرانان در جمع حاضر، انتقاداتی مستقیم علیه سیاستهای حزب بعث مطرح کرد. در ایام اربعین همان سال، نیروهای امنیتی اقدام به نصب تصاویر حسن البکر و صدام حسین در مسیر حرکت زائران نمودند. این اقدام با واکنش منفی جمعیت مواجه شد؛ تصاویر پاره گردید و تجمع عزاداری به تظاهرات سیاسی تبدیل شد. شعارهایی علیه حزب بعث و دو رهبر اصلی آن سر داده شد و شرکتکنندگان آشکارا مخالفت خود را با حکومت اعلام کردند.
در سال ۱۳۹۶ قمری نیز برخوردهایی میان نیروهای امنیتی و شرکتکنندگان در مراسم رخ داد. این سلسله رویدادها بر آمادگی گروههای محلی برای سال بعد افزود و برنامهریزی برای حرکت گستردهتری در اربعین ۱۳۹۷ قمری شکل گرفت.
در شب عاشورای سال ۱۳۹۷ هجری قمری، گروهی از جوانان با پرچمی که بهعنوان نماد فداکاری معرفی شده بود، اقدام به حرکت کردند. این گروه به سلاح سرد مجهز بود و درگیری مستقیمی با مأموران امنیتی رخ داد. تعدادی از مأموران زخمی شدند و بخشی از نیروهای حکومتی عقبنشینی کردند. پس از این رویداد، شماری از شرکتکنندگان دستگیر و تحت بازجویی قرار گرفتند. برنامهای برای تظاهرات در ۲۵ محرم (روز وفات علی بن حسین) مطرح بود، اما بنا به ملاحظات امنیتی و سازمانی، این برنامه به مناسبت اربعین موکول گردید.
آغاز حرکت اربعین سال ۱۳۹۷ قمری
در بهمن ۱۳۵۵ شمسی، صدام حسین هنوز بهطور رسمی حسن البکر را از قدرت کنار نگذاشته بود، اما نفوذ او در ساختار تصمیمگیری حزب بعث و دولت رو به افزایش بود. محدودیتها بر مراسم مذهبی ادامه داشت و در شب عاشورا تعدادی از جوانان شرکتکننده در عزاداری بازداشت شدند. پس از مشورت با محمدباقر صدر، تصمیم گرفته شد اعتراضات به مناسبت اربعین موکول گردد. برخی از مراجع دینی نیز در آن مقطع پیادهروی اربعین را توصیه کرده بودند.
ساعت یازده بامداد ۱۵ صفر ۱۳۹۷ قمری برابر با ۱۵ بهمن ۱۳۵۵ شمسی بهعنوان زمان آغاز حرکت تعیین شد. جمعیت بهتدریج در خیابانهای نجف افزایش یافت و در نهایت حدود سی هزار نفر در محوطه حرم علی بن ابیطالب تجمع کردند. نقش سخنرانان و واعظان در تشویق به شرکت در این حرکت و سازماندهی اولیه آن قابل توجه بود. در میان جمعیت پرچمهایی با نوشتههایی از جمله آیه «نصر من الله و فتح قریب» و جملاتی مانند «شعارنا حب الحسین نفدیک بدمائنا یا أبا الشهداء» مشاهده میشد. شرکتکنندگان شعارهایی مبنی بر ادامه حرکت حتی در صورت آسیب جسمی سر میدادند.
جمعیت از نجف خارج شد و به خان الربع (حدود ده کیلومتری شهر) رسید. در این محل، شب سپری شد. زنان نیز در استقبال از حرکتکنندگان و تأمین برخی نیازهای اولیه مشارکت داشتند. تدابیری برای حفاظت از جمعیت اتخاذ گردید، از جمله جمعآوری سنگ برای مقابله احتمالی با نیروهای امنیتی و کنترل راههای ورودی به منطقه. خودروهای حامل مواد غذایی که توسط مأموران توقیف شده بودند، توسط جمعیت آزاد گردید و درگیریهای محدودی رخ داد که به عقبنشینی موقت نیروهای حکومتی انجامید.
ادامه مسیر و برخوردهای میانی
پس از اقامه نماز صبح، حرکت از خان الربع از سر گرفته شد. مسیر اصلی نجف–کربلا در اختیار شرکتکنندگان قرار گرفت. وسایل نقلیه عمومی مورد بازرسی قرار میگرفت و در صورت مشاهده تصاویر حسن البکر یا صدام حسین، تصاویر پاره میشد. در طول مسیر، درگیریهای پراکندهای میان شرکتکنندگان و نیروهای امنیتی رخ داد. در حدود پنجاه کیلومتری کربلا، برخورد جدیتری صورت گرفت و چهار نفر از شرکتکنندگان کشته شدند. با وجود این حوادث، حرکت ادامه یافت. بارش باران شدید در غروب و کاهش دما، پیشروی نیروهای گارد جمهوری را با مشکل مواجه کرد و جمعیت موفق شد به مسیب (حدود سی کیلومتری کربلا) برسد.
سرکوب نظامی در نزدیکی کربلا و پیامدهای فوری
مقامات مرکزی با اعزام تیپ ۱۰ زرهی به جاده کربلا، دستور رهگیری و در صورت لزوم تیراندازی را صادر کردند. هواپیماهای میگ بر فراز جمعیت و شهر کربلا به پرواز درآمدند. دو فروند هواپیما در ارتفاع بسیار پایین عبور کردند و دیوار صوتی را شکستند که منجر به شکستن شیشه برخی خودروها شد. سپس تانکها، نفربرهای زرهی، خودروهای پلیس و صدها نیروی مسلح به منطقه اعزام شدند.
در جریان محاصره، برخی از نظامیان اعزامشده از اجرای دستورات سرپیچی کرده و به جمعیت پیوستند. دو فروند هواپیما نیز سقوط کردند؛ یکی در دریاچه رزازه نزدیک کربلا و دیگری در نزدیکی مسیب. بررسیهای فنی بعدی علت مشخصی برای سقوط اعلام نکرد و موضوع به نقص فنی نسبت داده شد. برخی شرکتکنندگان این رویداد را به عوامل غیرمادی نسبت دادند. در مواردی افراد روی تانکها رفته و شعار میدادند. یکی از شرکتکنندگان خود را مقابل یکی از تانکها قرار داد و خدمه تانک او را کنار کشید و اظهار داشت که خود نیز در موقعیت مشابهی قرار دارند.
در منطقه خان النخیله (حدود بیست کیلومتری کربلا) جمعیت بهطور کامل محاصره شد. نیروهای نظامی اقدام به دستگیری گسترده کردند. تعدادی از شرکتکنندگان از طریق راههای فرعی موفق به فرار شدند. در این مرحله حدود شانزده نفر کشته و هزاران نفر بازداشت گردیدند. از میان بازداشتشدگان، هشت نفر اعدام و شانزده نفر از جمله محمدباقر حکیم به حبس ابد محکوم شدند. برای افرادی که در خارج از عراق بودند، از جمله مرتضی عسکری، محمدحسین فضلالله، محمدمهدی شمسالدین و محمدمهدی آصفی، حکم اعدام غیابی صادر شد. هفت نفر نیز در جریان بازجویی جان باختند. این افراد عمدتاً از فعالان سابق مجالس عزاداری بودند.
جمعیت باقیمانده در نهایت به کربلا رسید. شرکتکنندگان ابتدا به حرم عباس بن علی و سپس به حرم حسین بن علی رفتند و لباس خونین یکی از کشتهشدگان را همراه داشتند. در ورودی حرمها درگیریهایی رخ داد. نیروهای امنیتی اکثر درها را بستند و تلاش کردند افراد را در محاصره قرار دهند. درگیریها به خیابانهای اطراف حرم کشیده شد. اخبار این رویدادها به زندانهای عراق رسید و واکنشهایی از سوی برخی زندانیان گزارش شده است.
پیامدهای میانمدت و وضعیت تا سال ۱۳۸۲
رویدادهای سال ۱۳۹۷ قمری به کاهش اعتبار سیاسی حزب بعث در میان بخشی از جمعیت شیعه انجامید و ابهت امنیتی حکومت را در اذهان عمومی تضعیف کرد. یکی از پیامدهای سازمانی این رویداد، شکلگیری مجلس اعلای عراق به ابتکار محمدباقر حکیم بود که پیشتر با حکم عفو عمومی حسن البکر آزاد شده بود. این نهاد در سالهای بعد در سازماندهی بخشی از گروههای مخالف نقش داشت.
محدودیتها و ممنوعیت پیادهروی اربعین تا سال ۱۳۸۲ شمسی و سقوط حکومت صدام حسین ادامه یافت. پس از سقوط، مراسم از سر گرفته شد. در نخستین دوره برگزاری پس از سقوط (اربعین ۱۳۸۲ شمسی)، حدود دو تا سه میلیون نفر شرکت کردند. در سالهای بعد تعداد شرکتکنندگان بهتدریج افزایش یافت و به بیش از ده میلیون نفر رسید. این مراسم بهعنوان یکی از بزرگترین تجمعات مذهبی سالانه جهان شناخته شده است.
کمتر از ده روز پس از سقوط صدام، با وجود شرایط جنگی و محدودیتهای شدید تردد میان شهرها و از خارج کشور، حدود دو میلیون نفر در پیادهروی اربعین شرکت کردند. خدمات پذیرایی از سر گرفته شد و در کنار شعارهای مذهبی، پلاکاردهایی با مضامین مخالف حضور نظامی آمریکا نیز مشاهده گردید. جمعیت در مجاورت نیروهای نظامی آمریکایی و زیر پرواز هلیکوپترهای بلکهاوک حرکت میکرد. محمدباقر حکیم مردم را به شرکت در این مراسم فراخواند و خود نیز چند روز بعد به عراق بازگشت. وی در هفتم شهریور همان سال در انفجار بمبگذاریشده در نزدیکی حرم علی بن ابیطالب کشته شد. تشییع جنازه او با تجمع گستردهای همراه بود و یادآور تجمعات اربعین سالهای پیشین گردید.
اربعین سال ۱۳۸۲ با حرکت جمعیت از شهرهایی مانند بغداد و نجف به سوی کربلا همراه بود و آغاز دورهای از برگزاری منظم و رو به گسترش این مراسم محسوب میشود که تا سالهای بعد ادامه یافت.
برگرفته از: سایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی رعد الموسوی، انتفاضه الصفر.
نظر شما