به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، فرزاد قائمی، عضو هیئت علمی دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد، یکشنبه ۱۱ مردادماه در آیین رونمایی از کتاب حسین؛ زبانی دیگر که به همت بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی و مؤسسه آفرینشهای هنری در نگارخانه رضوان برگزار شد،اظهار داشت: در دو دهه گذشته که به مطالعه متون حماسی فارسی پرداختهام، یکی از حوزههای تخصصی پژوهشی من ادبیات حماسی شیعی بوده است؛ حوزهای که به باور من از مهمترین جریانهای ادبی در جهان تشیع به شمار میرود.
وی افزود: اگر بخواهیم به پیشینه ادبیات حماسی فارسی و پیوند آن با تشیع، بهویژه فرهنگ عاشورا توجه کنیم، باید از دوره آغازین رشد شعر فارسی در قرن چهارم هجری آغاز کنیم؛ چراکه شاهنامه فردوسی به عنوان پایهای برای شکلگیری زبان فارسی، جایگاه ویژهای در این مسیر دارد.
عضو هیئت علمی دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: در میان شاعران فارسیزبان، جریانهایی وجود داشت که اندیشههای شیعی را در آثار خود بازتاب میدادند، اما نخستین نمونه روشن شعر عاشورایی را میتوان در سرودههای قوامی رازی در قرن ششم هجری مشاهده کرد.
نخستین مرثیه عاشورایی
قائمی تصریح کرد: قوامی رازی اگرچه از نظر جایگاه شعری در شمار شاعران درجه اول فارسی قرار نمیگیرد، اما از منظر تاریخ ادبیات اهمیت فراوانی دارد؛ زیرا یکی از نخستین اشعار فارسی را سروده که از نظر ساختار و مضمون، ویژگیهای یک مرثیه عاشورایی را داراست.
وی بیان کرد: این شعر، حادثه کربلا، شهادت امام حسین(ع) و مصائب خاندان پیامبر(ص) را روایت میکند و نشان میدهد که زمینههای شکلگیری شعر عاشورایی در همان سدههای نخست رشد شعر فارسی وجود داشته است.
این پژوهشگر ادبیات حماسی با اشاره به شرایط تاریخی پیش از دوره مغول، خاطرنشان کرد: شعر شیعی در آن دوره به دلیل فشارهای سیاسی و اجتماعی وارد شده بر جوامع شیعی، از نظر کمی رشد محدودی داشت و همین مسئله موجب شد شکوفایی هنری این جریان ادبی با تأخیر همراه شود.
نقش حکومتهای شیعی
قائمی با اشاره به نقش حکومتهای شیعی در گسترش فرهنگ عاشورا، گفت: در دوره آلبویه، زمینه برای ظهور جلوههای تازهای از آیینهای مذهبی فراهم شد و روز عاشورا به صورت رسمی مورد توجه قرار گرفت.
وی افزود: در این دوره، مراسم عزاداری شیعی با جلوههای اجتماعی و آیینی بیشتری در جامعه حضور پیدا کرد و پیوند میان روایتهای مذهبی، هنر و ادبیات تقویت شد؛ روندی که بعدها در دوره صفویه به اوج خود رسید.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد اظهار داشت: پس از فروپاشی خلافت عباسی و تغییر شرایط سیاسی در دوره مغول، فرصت بیشتری برای رشد زبان فارسی و تشیع فراهم شد و از قرن هفتم و هشتم هجری شاهد گسترش قابل توجه این دو عنصر هویتی در جامعه ایرانی هستیم.
وی ادامه داد: در همین دوره، زبان فارسی به یکی از زبانهای مهم جهان اسلام تبدیل شد و تشیع امامیه نیز از حالت اقلیت محدود خارج شد و نمودهای فرهنگی و ادبی آن توسعه یافت.
قائمی با اشاره به گسترش ادبیات حماسی شیعی پس از دوره مغول، اظهار داشت: از قرن هفتم و هشتم هجری به بعد، با رشد فرهنگ ارادت به اهل بیت(ع)، زمینه برای شکلگیری جریان گستردهای از منظومههای حماسی شیعی فراهم شد.
وی افزود: یکی از عوامل مهم در انتقال این فرهنگ، فعالیت نقالان و مناقبان بود؛ زیرا بخش زیادی از مردم به متون مکتوب دسترسی نداشتند و روایتهای دینی و حماسی را از طریق قصهگویی و نقلهای شفاهی دریافت میکردند.
این پژوهشگر ادبیات حماسی ادامه داد: نقالان با روایت داستانهای شاهنامه و همچنین نقل فضائل و حماسههای اهلبیت(ع)، نقش مهمی در پیوند میان فرهنگ عامه و ادبیات شیعی داشتند و همین جریان به تدریج زمینهساز خلق منظومههای حماسی بر مبنای روایات مذهبی شد.
قائمی تصریح کرد: از قرن هشتم هجری شاعرانی پدید آمدند که بر اساس همین روایتهای مردمی، منظومههایی در قالب قصیده و مثنوی سرودند که به آنها ولایتنامه گفته میشد؛ آثاری که با زبانی ساده و قابل فهم برای عموم مردم، مفاهیم ولایت و فضائل اهل بیت(ع) را بیان میکردند.
وی بیان کرد: ولایتنامهها اگرچه از نظر پیچیدگی ادبی در سطح برخی آثار کلاسیک فارسی نبودند، اما از نظر نقش فرهنگی و اجتماعی اهمیت فراوانی داشتند و بخش قابل توجهی از باورهای شیعی را در میان مردم گسترش دادند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به جایگاه خاوراننامه ابنحسام، گفت: در قرن نهم هجری یکی از مهمترین شاهکارهای حماسی فارسی در همین جریان شکل گرفت؛ خاوراننامه اثری ارزشمند از ابنحسام خوسفی که با بیش از ۲۰ هزار بیت، یکی از برجستهترین منظومههای حماسی فارسی پس از شاهنامه فردوسی به شمار میآید.
وی افزود: این منظومه بر اساس روایتهای مناقبان درباره حضرت علی(ع) شکل گرفته و داستان فتح سرزمین خاوران توسط امیرالمؤمنین(ع) و یاران ایشان را در قالبی حماسی روایت میکند.
قائمی با بیان اینکه خاوراننامه از نظر تخیل، ساختار حماسی و زبان ادبی جایگاه ویژهای دارد، اظهار داشت: این اثر نشاندهنده اوج ادبیات حماسی شیعی پیش از دوره صفویه است.
ضرورت احیای میراث حماسی
وی با اشاره به ادامه این جریان در دوره صفویه و پس از آن، گفت: ادبیات حماسی شیعی در دورههای بعدی به ویژه در هند نیز گسترش یافت و شاعران بسیاری در این حوزه آثاری ارزشمند خلق کردند.
قائمی با اشاره به منظومه حمزه حیدری اثر میرزا محمد بازل مشهدی، بیان کرد: این اثر از بزرگترین منظومههای حماسی فارسی پس از شاهنامه است که با حدود ۲۸ هزار بیت سروده شده و بخشی از تاریخ و فرهنگ حماسی شیعی را بازتاب میدهد.
وی ادامه داد: همچنین شاهنامه حسینی از دیگر آثار مهم این حوزه است که به واقعه کربلا پرداخته و نشان میدهد حادثه عاشورا چگونه در طول تاریخ الهامبخش شاعران و هنرمندان بوده است.
این استاد دانشگاه با ابراز تأسف از ناشناخته ماندن بسیاری از منظومههای حماسی شیعی، خاطرنشان کرد: آثاری همچون خاوراننامه، حمزه حیدری و شاهنامه حسینی از بزرگترین منظومههای حماسی جهان هستند، اما هنوز به شکل شایسته در ایران معرفی و منتشر نشدهاند.
وی تأکید کرد: مراکزی مانند بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی میتوانند در احیای این میراث ادبی نقش مهمی ایفا کنند؛ چراکه این آثار نیازمند پژوهشهای گروهی و تخصصی برای تصحیح، انتشار و معرفی به جامعه علمی هستند.
قائمی در پایان با تقدیر از مؤلفان کتاب حسین؛ زبانی دیگر، ابراز امیدواری کرد: ادبیات حماسی شیعی با ظرفیتهای گسترده خود به جهان امروز معرفی شود و این آثار بتوانند به عنوان منابعی ارزشمند از حکمت، معرفت و جهانبینی اسلامی در اختیار نسلهای آینده قرار گیرند.
انتهای پیام/
نظر شما