به گزارش خبرگزاری حوزه، واقعه عاشورا با شهادت حضرت اباعبدالله الحسین علیهالسلام و یاران وفادار ایشان پایان نیافت؛ بلکه از همان لحظه، فصل دیگری از نهضت حسینی با نقشآفرینی آگاهانه و شجاعانه بانوان اهلبیت علیهمالسلام آغاز شد،ازاینرو، در مجموعه گفتوگوهای «مکتب زینبی» بر آنیم تا در گفتوگو با حجتالاسلام امیرحسن مظفریزاد، کارشناس و پژوهشگر تاریخ اسلام، ابعاد گوناگون و کمتر بازخوانیشده نقش بانوان اهلبیت علیهمالسلام را در زنده نگهداشتن نهضت عاشورا بررسی کنیم؛ در ادامه، شما را به مطالعه مشروح این گفتوگوی تاریخی ـ تحلیلی دعوت میکنیم.
جناب آقای مظفریزاد؛ با عنایت به سلسله مباحثی که در پرونده «مکتب زینبی» داشتیم و با مرور نقشهای متنوع و حیاتی زنان در واقعه کربلا، چگونه میتوان این الگوی بیبدیل را به جامعه امروز پیوند زد؟ به نظر شما با توجه به هجمههای فرهنگی و تقابل تمدنی علیه جایگاه زن در عصر حاضر، زنانِ پیرو مکتب زینبی برای تداوم این نهضت و کنشگریِ اثرگذار در عرصههای سیاسی، اجتماعی و تربیتی در دنیای امروز، چه تکالیف و وظایفی بر دوش دارند و چگونه میتوانند آن «نقشآفرینیِ تاریخی» را در عصر کنونی بازتولید کنند؟
بسمالله الرحمنالرحیم
با توجه به جایگاه زن در عالم بشریت و اینکه خداوند تبارکوتعالی زن و مادر را در جایگاه قداست و تربیت قرار داده است، قطعا در حوادث تاریخی، نقش زنان، چه بهصورت مستقیم و چه غیرمستقیم، کاملا مشهود و ملموس است.
به تعبیر حضرت امام خمینی(رحمةاللهعلیه)، در عظمت زن همین بس که نیمی از جامعه را زنان تشکیل میدهند و نیم دیگر جامعه نیز به دست آنان تربیت میشود.
در مباحث مربوط به اسلام نیز دقیقا همین نکته وجود دارد؛ از پیامبر خاتم(صلیاللهعلیهوآلهوسلم) که حضرت آمنه(سلاماللهعلیها) را داریم، تا امیرالمؤمنین(صلواتاللهعلیه) که حضرت فاطمه بنت اسد(سلاماللهعلیها) را در کنار خود داشتهاند.
همچنین حضرت زهرا(سلاماللهعلیها) و حضرت خدیجه(سلاماللهعلیها) نقش فوقالعادهای در این جایگاه ایفا کردند. درباره سایر اهلبیت(صلواتاللهعلیهم) نیز، در رأس همه آنان، حضرت صدیقه شهیده(سلاماللهعلیها) قرار دارد که امالائمه هستند و همه اهلبیت(علیهمالسلام) وامدار ایشاناند. پیامبر اکرم(صلیاللهعلیهوآلهوسلم) نیز از ایشان با تعبیر «امابیها» یاد کردند و این عنوان، جایگاه فوقالعاده ایشان را نشان میدهد.
در مباحث مربوط به کربلا و عاشورا نیز نقش مستقیم و غیرمستقیم زنان را بهروشنی میتوان مشاهده کرد. هرکس صفحات تاریخ کربلا را مرور کند، حضور جدی زنان در این واقعه بزرگ و تأثیرگذار در تاریخ بشریت را بهصورت عینی و ملموس احساس خواهد کرد. ما پیش از این نیز درباره این مباحث، مطالب مفصلی ارائه کردهایم.
برای جامعه امروز ما که مسئله زن و جایگاه او در جامعه مطرح است، اگر بهدنبال الگویی عینی و تحققیافته در تاریخ و جامعه باشیم، شاید نمونهای مانند الگوی اسلامی، بهویژه در واقعه کربلا، پیدا نکنیم؛ واقعهای که در آن زنان در عرصههای مختلف نظامی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، تبلیغی و تربیتی و در ابعاد گوناگون حضور داشتند و نقشآفرینی کردند.
بهعنوان جمعبندی مطالب ارائهشده در این مباحث، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اهمیت حضور زنان و کودکان در نهضت عاشورایی امام حسین(علیهالسلام)؛
- حفاظت از جان امام سجاد(علیهالسلام) و جلوگیری از سوءاستفاده دشمنان از زنان و کودکان و بهرهبرداری ابزاری از شخصیت زن علیه مکتب اهلبیت(علیهمالسلام) و اسلام؛
- حضور زنان و کودکان در جهاد و نهضت امام حسین(علیهالسلام). این بزرگواران با آزادی، انتخاب و اختیار خود وارد این معرکه خطرناک شدند؛
- نقش تبلیغی و رسانهای قدرتمند زنان، بهویژه حضرت زینب کبری(سلاماللهعلیها)، که بهعنوان رسانهای تأثیرگذار، پیام نهضت سیدالشهدا(علیهالسلام) را منتقل کردند؛
- همراهی و حضور در یک حرکت انقلابی و پرخطر. این بزرگواران میدانستند در چه عرصه خطرناکی حضور پیدا میکنند، اما بااینحال، ایثارگرانه وارد این میدان شدند. این امر نشاندهنده ایمان راسخ آنان به خداوند، امام، هدف و پیروزی بود؛
- مدیریت خیمهگاه سیدالشهدا(علیهالسلام) توسط زنان، بهویژه حضرت زینب کبری(سلاماللهعلیها)؛
- پرستاری و مراقبت از جانشین امام، وجود نازنین امام سجاد(علیهالسلام)، که بهعهده زنان بود.
_بحث میراثداری امام عصر(عجلاللهتعالیفرجهالشریف)، همانطور که پیشتر اشاره شد، در مقطعی محدود به وجود نازنین حضرت زینب کبری(سلاماللهعلیها) سپرده شد.
_ خطبهخوانی، سخنرانی، فریاد اعتراض، ابلاغ پیام عاشورا، بیدار کردن فطرتهای خاموش و دمیدن روح حماسه و شجاعت در کالبد مرده مردم زمان، از جمله نقشآفرینیهای این زنان مقتدر، شجاع و مؤمن بود.
_ مبارزه با تفکرات جاهلی بنیامیه، از جمله اندیشه جبر، رسوا کردن طاغوت زمان، نقش بر آب کردن نقشههای شوم آنان برای نابودی اسلام، کشاندن آنان از اوج تکبر و غرور به حضیض ذلت و اعلام صریح مخالفت حکومت وقت با سیره پیامبر اکرم(صلیاللهعلیهوآله)، از دیگر اقدامات آنان بهشمار میرود.
_استفاده از ظرفیت مهاجرت برای تبلیغ و رساندن پیام عاشورا و اسلام ناب به مناطق دیگر، از جمله شام و مصر، حفاظت از قداست و حرمت خاندان پیامبر(صلیاللهعلیهوآله)، تن ندادن به خواری و التماس، و مراقبت از مرتبه رفیع حیا و عفت زن مؤمن و انقلابی نیز از جلوههای مهم این نقشآفرینی بود.
_ همچنین بهرهگیری از کرامات الهی و نشان دادن قدرت ایمان و جایگاه قرب خاندان عصمت و طهارت نزد پروردگار متعال، که در دعا و نفرین حضرت امکلثوم(سلاماللهعلیها) جلوه یافت، اهمیت ویژهای داشت.
_ استفاده از بیان فصیح و بلیغ و خواندن اشعار رسا نیز بهعنوان رسانهای قدرتمند، این امکان را فراهم کرد که پیام عاشورا تا اعماق وجود مردم و اقصینقاط جهان اسلام منتقل شود؛ پیامدهای آن را همچنان تا امروز شاهد هستیم.
_از دیگر اقدامات مهم، پایهگذاری سنت مبارک زیارت سیدالشهدا(علیهالسلام) و شهدای کربلا بود؛ سنتی که ریشه در سیره پیامبر اکرم(صلیاللهعلیهوآله) در زیارت حضرت حمزه(سلاماللهعلیه) داشت.
همچنین این سنت در ماجرای شهادت حضرت حمزه(سلاماللهعلیه) و حضرت جعفر بن ابیطالب(سلاماللهعلیه) تجلی یافت و پیامبر اکرم(صلیاللهعلیهوآله) مردم را به گریه و زیارت این دو شخصیت بزرگ دعوت کردند. زیارت شهدا، حرکتی الهی، معنوی، سیاسی و افشاگرانه است که موجب رسوایی ظالمان زمان میشود.
_از دیگر جلوههای نقشآفرینی زنان در نهضت عاشورا، نشان دادن اوج محبت و دلباختگی خانوادگی به امام(علیهالسلام) بود؛ محبتی که در قالب نقش همسر، خواهر و دیگر عناوین خانوادگی تجلی یافت.
_آنان همچنین توانستند عقلانیت سیاسی را با شور عاطفی پیوند بزنند و چارچوب فکری و نظری حماسه عاشورا را ارائه کنند.
_ تبیین مبانی دینی و سیاسی نهضت عاشورا و پیوند دادن این جریان مبارک با رسالت حضرت خاتمالانبیا(صلیاللهعلیهوآله)، از دیگر اقدامات مهمی بود که بخش عمده آن توسط حضرت امسلمه(سلاماللهعلیها) پیگیری شد.
_ در دوران حاکمیت اموی، نقل حدیث ممنوع بود و مجازات سنگینی داشت؛ بااینحال، زنان خاندان پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) و زنان حاضر در نهضت عاشورا، در نقل روایت و برپایی جلسات حدیث و روایت، نقشی فعال و اثرگذار ایفا کردند.
_ همچنین حوادث و تاریخ کربلا را برای دیگران نقل کردند و در ثبت و حفظ این صفحه نورانی و تأثیرگذار تاریخ بشریت، که نقطه عطفی در تاریخ بهشمار میرود.
_وارد کردن حماسه حسینی به زندگی روزمره مردم نیز از طریق تبلیغ و رساندن پیام امام(علیهالسلام) صورت گرفت؛ از جمله یادآوری نام و تشنگی آن حضرت هنگام نوشیدن آب، که در قالب شعری زیبا، پرمغز و برخوردار از کمال ادبی، توسط حضرت سکینه(سلاماللهعلیها) بیان شد.
_ برخی از زنان نیز با حضور در میان مردان، آنان را به همراهی با سیدالشهدا(علیهالسلام) دعوت کردند و حتی ثروت خود را در راه نشر معارف اهلبیت(علیهمالسلام) ایثار نمودند. در این زمینه، به نقش حضرت ماریه بنت سعد در بصره اشاره شد.
_ همچنین فریاد اعتراض، حتی در دل تاریکی و از درون سپاهی گرفتار انحراف و تباهی، شنیده شد؛ چنانکه هنگام حمله به خیمههای بانوان، یکی از زنان حاضر در لشکر عمر سعد به این رفتار اعتراض کرد.
* زن عاشورایی؛ از فداکاری در کربلا تا رسالت امروز
اما نکته پایانی که در این مباحث به آن اشاره شد، همراهی و حضور مؤثر زنان در حماسه کربلا از طریق اهدای فرزند، همسر و برادر و قرار گرفتن در جایگاه رفیع مادر شهید، همسر شهید و خواهر شهید بود. چنانکه گفته شد، حدود سیزده نفر از بانوان عاشورایی کربلا، مادر شهید بودند.
بار دیگر تأکید میکنم که با توجه به نکات مطرحشده، جایگاه زن و نقش زنان در واقعه عاشورا، جایگاهی بیبدیل و بینظیر است. قطعا حضور این بانوان مؤمن و فداکار در حفظ، بقا و تأثیرگذاری واقعه آسمانی کربلا، نقشی فوقالعاده و تعیینکننده داشته است.
آنچه میتواند برای زنِ امروز، بهعنوان الگویی مهم از مکتب کربلا و عاشورا به یادگار بماند و سرلوحه عمل قرار گیرد، نخست ایمان راسخ به خداوند تبارکوتعالی و وعدههای الهی است. همچنین شناخت امامِ زمان و همراهیِ بیتزلزل با ایشان، بهویژه در بزنگاههای خطر، بسیار حیاتی است؛ آنجا که وسوسههای شیطان و هوای نفس به سراغ انسان میآید و او را میان ماندن در کنار امام و پذیرش خطر یا گریختن از میدانِ تکلیف، به تردید واداشته و به فرار دعوت میکند؛ حال آنکه میبینیم زنان عاشورایی تا آخرین لحظه و در سختترین شرایط، ثابتقدم ماندند و به تکلیف الهی خویش جامه عمل پوشاندند.
همچنین شناخت مقتضیات زمان، شناسایی دقیق شبهات و تهدیدهایی که اسلام و مکتب اهلبیت(علیهمالسلام) را هدف قرار میدهد، و برنامهریزی برای مقابله با این خطرات، از دیگر آموزههای این نهضت است. در ماجرای عاشورا، زنان کربلا با بهرهگیری هوشمندانه از خطابه، تبیین، تحلیل و بهویژه ادبیات فاخر و شعرخوانی، عملاً مدیریت رسانه را در دست گرفتند.
این دقیقاً همان نیاز مبرمی است که امروز جامعه ما با آن مواجه است؛ خلأیی که رهبر معظم انقلاب نیز بارها بر آن تأکید داشتهاند. اگر در عصر عاشورا ابزارهای رسانهای، خطابه و شعرخوانی بودند، امروز این نقش بر عهده فضای مجازی، مستندسازی، سینما و سریالسازی است؛ عرصههایی که متأسفانه در آنها ضعف مفرط داریم. برای نمونه، روند تولید سریال «سلمان فارسی» که بیش از یک دهه به طول انجامیده، خود شاهدی بر این کاستیهای ساختاری در حوزه رسانه است.
*ضرورت جهاد رسانهای در برابر هجمه فرهنگی
در دنیای امروز که هر سال فیلمها و سریالهای فاخر و اثرگذاری تولید میشود و نوجوانان و جوانان ما نیز بهشدت تحت تأثیر این آثار قرار دارند، نمیتوان در عرصه جنگ نرم و جنگ فرهنگی، با این سطح از توانمندی و سرعت پایین، به مقابله پرداخت؛ زیرا در چنین شرایطی، آسیبها و تلفات فرهنگی بسیاری متوجه جامعه خواهد شد و بخشی از جوانان و مردم را از دست خواهیم داد.
برای نمونه، سریال «معاویه» با همکاری عربستان و کویت، در مدتزمانی حدود دو سال تولید شد؛ درحالیکه بیش از ده سال است که تنها درگیر تولید یک سریال هستیم. بسیاری از جوانان و نوجوانان ما مخاطب این آثارند و بخشی از افکار، رفتار، اخلاق و منش خود را از همین فیلمها و سریالها دریافت میکنند.
نکته دیگری که باید به آن اشاره کرد، دل نبستن به دنیاست. البته دنیا برای ما محترم است و همانگونه که در آموزههای دینی آمده، مقدمهای برای آخرت بهشمار میرود؛ اما اینکه دنیا در قلب انسان جای گیرد و او را از هدف و آخرت غافل کند، خطری بزرگ است که جامعه ما را تحت تأثیر قرار داده است.
در زندگی زنان عاشورایی کربلا، میبینیم که هیچ دلبستگی به دنیا وجود ندارد. آنان، با وجود محبت عمیقی که به همسر و فرزندان خود داشتند، هنگامی که ایمان به خدا، آخرت، امام و هدف در وجودشان استقرار یافت، همه هستی خود را در راه این ایمان و هدف فدا کردند.
و چنین وضعیتی در دنیای امروز، که هر سال فیلمهای فاخر تولید میشود و نوجوانان و جوانان ما تحت تأثیر این فیلمها و سریالها قرار دارند، بههیچوجه قابل چشمپوشی نیست. ما در عرصه جنگ نرم و جنگ فرهنگی، اگر به این شکل عمل کنیم، نمیتوانیم مقابلهبهمثل مؤثری داشته باشیم و در نتیجه، تلفات زیادی خواهیم داد و بسیاری از جوانان و مردم را از دست خواهیم داد.
برای نمونه، کشور عربستان با همکاری کشور کویت، سریال «معاویه» را در مدت دو سال تولید کرد؛ اما ما اکنون بیش از ده سال است که تنها درگیر ساخت یک سریال هستیم. شما خودتان میدانید که بسیاری از جوانان و نوجوانان ما پای همین فیلمها و سریالها مینشینند و فکر، رفتار، اخلاق و منش خود را از همین آثار میگیرند.
از سوی دیگر، میتوان به مسئله دلکندن از دنیا و دلنبستن به آن اشاره کرد. درست است که دنیا برای ما محترم است و فرمودهاند دنیا مقدمهای برای آخرت است و نباید آن را از دست بدهیم؛ اما اینکه دنیا وارد قلب انسان شود و او را از هدف و آخرت غافل کند، خطر بزرگی است که جامعه ما را تحت تأثیر قرار داده است.
در زنان عاشورایی کربلا میبینیم که هیچ دلبستگیای به دنیا وجود ندارد. با وجود محبتی که نسبت به همسر و فرزند خود دارند، وقتی ایمان به خدا، ایمان به آخرت، ایمان به امام و ایمان به هدف در میان است، همه هستی خود را فدای این ایمان و این هدف میکنند.
همچنین میتوان به سختکوشی و تحمل سختیها اشاره کرد. اگر بخواهم تنها به یک نمونه اشاره کنم، کاروان عاشورایی اباعبدالله الحسین علیهالسلام در هشتم ذیالحجه از مکه خارج شدند و در دوم محرمالحرام وارد کربلا شدند؛ یعنی این مسیر را در مدت بیستوچهار روز طی کردند.
کمترین مسافتی که برای این مسیر گفته شده، یکهزار و دویست کیلومتر است. وقتی این مقدار را محاسبه میکنیم، میبینیم این کاروان، با آن زن و فرزند و با امکانات محدود آن زمان، با شتر و مرکبهای قدیمی، تقریباً هر روز پنجاه کیلومتر مسیر طی کرده است. با این حال، هیچ اعتراضی از این بزرگزنان و تربیتیافتگان اسلام و مکتب اهلبیت صلواتاللهعلیهم نمیبینیم.
زنان امروز ما نیز باید سعه صدر، طاقت و تابآوری خود را در برابر مشکلات و در برابر دشمن افزایش دهند؛ چراکه این روحیه میتواند در همه زمانها موجب شکست دشمنان شود.
بیشتر بخوانید:
عناوین پرونده «مکتب زینبی» که میتوانید با کلیک بر هر عنوان، متن مصاحبه را مطالعه کنید.
چگونه زنان و کودکان، پیام عاشورا را جاودانه کردند؟
چگونه حضرت زینب(س) پیام عاشورا را به تاریخ رساند؟
نقش امکلثوم(س) در بیداری اجتماعی و زمینهسازی قیام مردم کوفه
حضرت رباب(س) نماد جهاد تبیین و رسانه عقیله بنیهاشم
بازخوانی نقش حضرت امالبنین(س) در تداوم پیام عاشورا
امّسلمه؛ امانتدار امامت و چهره مؤثر در پشتصحنه قیام حسینی
چرا حضرت سکینه(س) را باید بانوی فصاحت و روایت عاشورا دانست؟
حضرت رقیه بنت علی بن ابیطالب (س)؛ اولین بانویی که در کربلا اذن جهاد خواست
ماریه بنت سعد؛ بانویی که بصره را به یاری امام حسین(ع) کشاند
بانویِ آزاده؛ نخستین معترض به جنایات کربلا در صفوفِ دشمن
حضرت رقیه(س)؛ روایتگر مظلومیت حسین(ع) و افشاگر تحریف اموی
شیرزنانی در رکابِ سیدالشهدا؛ نقش بیبدیل مادران شهدا در تداوم نهضت حسینی
نظر شما