خودبسندگی علمی و فکری، یکی از عوامل توقف و تحجر انسان است

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در تهران، حجت‌الاسلام والمسلمین علیرضا پناهیان، استاد حوزه و دانشگاه، در برنامه تلویزیونی «سمت خدا» دوشنبه ۲ شهریوربا تبریک ایام میلاد پیامبر اکرم(ص) و آغاز هفته وحدت، به موضوع مدیریت ذهن و آسیب خودبسندگی فکری پرداخت و اظهار داشت: یکی از مسائلی که باید در جامعه مورد توجه قرار گیرد، نحوه مواجهه انسان با دانایی‌ها، تجربه‌ها و داشته‌های فکری خود است.

وی افزود: انسان ممکن است به دلیل برخورداری از سواد، هوش، تجربه یا موفقیت‌های علمی و اجتماعی، به نقطه‌ای برسد که تصور کند دیگر نیازی به یادگیری و اصلاح ندارد؛ در حالی که همین احساس کفایت می‌تواند زمینه توقف ذهن و کاهش پویایی فکری انسان را فراهم کند.

استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به برخی مباحث روان‌شناسی در این زمینه، گفت: در روان‌شناسی از مفهومی با عنوان «بسنده کردن به داشته‌های حداقلی» سخن گفته می‌شود؛ یعنی انسان الزاماً به دنبال بهترین وضعیت ممکن نیست، بلکه گاهی به وضعیتی که از نظر خودش به اندازه کافی خوب است، رضایت می‌دهد.

وی ادامه داد: مغز انسان به‌طور طبیعی تمایل دارد وضعیت آشنا را حفظ کند؛ زیرا تغییر، اصلاح و حرکت به سمت وضعیت بهتر نیازمند صرف انرژی است. بنابراین انسان اگر مراقبت نکند، به داشته‌های خود عادت کرده و همان داشته‌ها را به یک هویت تبدیل می‌کند.

حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان تصریح کرد: وقتی یک دستاورد علمی، اجتماعی یا حتی معنوی برای انسان به یک امر عادی تبدیل شد، ممکن است احساس رضایت اولیه جای خود را به احساس کفایت بدهد و انسان دیگر برای رشد بیشتر تلاش نکند.

وی با بیان اینکه «خودبسندگی» می‌تواند مانع تفکر و اصلاح انسان شود، اظهار داشت: اگر کسی به داشته‌های خود بسنده کند، معمولاً در برابر نقد نیز مقاومت بیشتری نشان می‌دهد؛ زیرا نقد را حمله به هویت خود تلقی می‌کند و در نتیجه به جای بازنگری و اصلاح، بیشتر به دفاع از خود می‌پردازد.

استاد حوزه و دانشگاه افزود: این مسئله را می‌توان در عرصه‌های مختلف از جمله موفقیت‌های تحصیلی، علمی، ورزشی و حتی مسائل معنوی مشاهده کرد. گاهی یک موفقیت کوچک، احساس کفایت ایجاد می‌کند و همین احساس باعث می‌شود انسان از ادامه مسیر بازبماند.

وی ادامه داد: در مسائل معنوی نیز ممکن است انسان به جای اینکه همواره در مسیر رشد و اصلاح باشد، به عبادت‌ها و موفقیت‌های گذشته خود اکتفا کند و تصور کند به نقطه مطلوب رسیده است؛ در حالی که انسان مؤمن باید همواره در حال حرکت، اصلاح و افزایش معرفت باشد.

حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان با تأکید بر اهمیت مدیریت ذهن خاطرنشان کرد: ذهن انسان باید همواره برای یادگیری، اصلاح و دریافت حقیقت آماده باشد. داشتن علم و تجربه، اگر موجب توقف انسان شود، می‌تواند خود به عاملی برای فاصله گرفتن از رشد تبدیل شود.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از تاریخ اسلام اظهار داشت: در تاریخ نیز شخصیت‌هایی وجود داشته‌اند که از هوش، تجربه و توانایی بالایی برخوردار بودند، اما به دلیل گرفتار شدن در خودبسندگی فکری، نتوانستند حقیقت را بپذیرند. مشکل این افراد الزاماً فقدان عقل و هوش نبود، بلکه ذهن آنها در چارچوب داشته‌های خود متوقف شده بود.

استاد حوزه و دانشگاه افزود: انسان ممکن است مطالب حکمت‌آمیز فراوانی بداند، اما اگر حاضر نباشد در برابر حقیقت بازنگری کند، همین دانایی به جای آنکه وسیله رشد او باشد، می‌تواند به مانعی در مسیر هدایت تبدیل شود.

وی با اشاره به ضرورت توجه به این مسئله در جامعه اسلامی گفت: باید بررسی کنیم که چرا گاهی افراد باسواد و صاحب تجربه نیز در برابر برخی حقایق مقاومت می‌کنند. بخشی از پاسخ را باید در آثار روانیِ داشته‌های علمی، اجتماعی و تجربی انسان جست‌وجو کرد.

حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان همچنین بر ضرورت مطالعه قرآن کریم و بررسی دقیق نگاه قرآن به مسئله خودبسندگی تأکید کرد و گفت: اگر قرآن کریم درباره توقف انسان در اثر داشته‌های علمی و فکری سخن می‌گوید، باید این مسئله را جدی گرفت؛ زیرا نشان می‌دهد که موضوع تنها یک مسئله فردی یا روان‌شناختی نیست، بلکه می‌تواند بر مدیریت ذهن جامعه نیز اثر بگذارد.

وی ادامه داد: وقتی انسان به دانایی‌های خود مغرور می‌شود، حتی اگر در برابر او حقیقتی روشن قرار گیرد، ممکن است آن را نپذیرد؛ بنابراین یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های انسان مؤمن، آمادگی برای یادگیری، بازنگری و پذیرش حقیقت است.

استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به برخی آسیب‌های اجتماعی و فکری در جوامع اسلامی اظهار داشت: یکی از خطرات مهم، غرور نسبت به حقانیت است؛ یعنی انسان یا جامعه به دلیل برخورداری از یک باور صحیح، تصور کند دیگر نیازی به حرکت، تلاش، اصلاح و انجام مسئولیت‌های اجتماعی ندارد.

وی افزود: حتی اعتقاد صحیح و برخورداری از باورهای دینی اگر با مسئولیت‌پذیری، تفکر، اقدام و تلاش همراه نباشد، ممکن است انسان را به نوعی خودبسندگی برساند.

حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان تأکید کرد: ایمان به حقانیت اسلام و معارف اهل‌بیت(ع) باید زمینه‌ساز مسئولیت بیشتر انسان باشد، نه اینکه بهانه‌ای برای کنار گذاشتن وظایف اجتماعی، سیاسی و جهانی شود.

وی در پایان خاطرنشان کرد: برای عبور از این آسیب باید همواره ذهن خود را در معرض یادگیری، گفت‌وگو، نقد و اصلاح قرار دهیم و اجازه ندهیم داشته‌های علمی، تجربی یا حتی معنوی ما به عاملی برای توقف و خودبسندگی تبدیل شود.

انتهای پیام /