به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجتالاسلام والمسلمین مجتبی الهی خراسانی، عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی، در سلسلهنشستهای علمی به مناسبت هزار و پانصدمین سال ولادت پیامبر اعظم(ص) که به همت بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی و بهصورت حضوری و مجازی در تالار شیخ طوسی برگزار شد، با موضوع نقد، بررسی و بازخوانی جهاد ابتدایی در سیره و سنت نبوی، اظهار داشت: پانزدهمین قرن ولادت پیامبر اکرم(ص) میتواند زمینهساز تأملات بیشتر محافل علمی درباره سیره، تاریخ و معارف آن حضرت باشد.
وی گفت: پیشینه بحث جهاد را میتوان در یک مثلث سهگانه شامل جهاد دفاعی، جهاد ابتدایی و جهاد دعوت یا جهاد طلب بررسی کرد و میان این مفاهیم باید تمایز روشنی قائل شد.
عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی تصریح کرد: هر جهاد ابتدایی لزوماً جهاد دعوت نیست؛ زیرا جهاد غیر دفاعی میتواند با اهداف امنیتی یا مقاصد دینی و دعوتی صورت گیرد و این دو مفهوم نباید با یکدیگر خلط شوند.
وی افزود: پژوهش حاضر درصدد است نشان دهد که درباره وجود جهاد دعوت در سیره پیامبر اکرم(ص) و دلالت آیات بر چنین مفهومی، اطمینان کافی وجود ندارد و لازم است مستندات آن بار دیگر با دقت علمی بررسی شود.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی با تأکید بر ضرورت بازنگری در پیشینه پژوهشهای فقهی و تاریخی این موضوع، ادامه داد: نسبت به بخشی از پیشینه گزارششده در مطالعات فقهی و تاریخی جهاد ابتدایی اطمینان کافی ندارم و این احتمال باید بررسی شود که در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم هجری، برای توجیه فتوحات دوره اموی و استمرار آن در دوره نخست عباسی، از دستگاههای فقهی، حدیثی، تفسیری و تاریخنگاری استفاده شده و مجموعهای از مفاهیم و مستندات برای پشتیبانی از این فتوحات گردآوری شده باشد.
وی خاطرنشان کرد: بررسی این فرضیه نیازمند آن است که پژوهشگران در هر یک از این دستگاههای علمی، نخست زمان آغاز شکلگیری مفاهیم و مسائل مرتبط با جهاد ابتدایی را شناسایی کنند و سپس میزان اتقان استدلالها، اسناد روایات تاریخی و حدیثی، دلالت آیات و مبانی فقهی مورد استناد را مورد ارزیابی قرار دهند.
این پژوهشگر حوزوی با انتقاد از برخی استنادهای شتابزده به اجماع و شهرت، گفت: در بسیاری از موارد، ادعای شهرت یا اجماع مطرح میشود، اما با مراجعه دقیق به منابع روشن میشود که چنین اجماعی به آن معنایی که ادعا شده، وجود ندارد.
وی با اشاره به نمونههایی از جعل روایات در تاریخ فقه اسلامی، اظهار داشت: شدت جعل و تولید روایات در دورههای نخست تاریخی به اندازهای بوده که حتی درباره برخی مسائل مشهور فقهی، احادیثی جعل و به امیرالمؤمنین حضرت علی (ع) نسبت داده شده است؛ بنابراین هنگامی که در موضوعات مورد مناقشه، زمینه سیاسی و حکومتی نیز وجود داشته باشد، ضرورت بررسی سندی و تاریخی منابع دوچندان خواهد بود.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی افزود: اگر در موضوعی مانند فتوحات، مدافعان مشخص و مستقیمی در عرصه سیاسی و نظامی وجود نداشته باشند، امکان شکلگیری توجیهات پسینی بیشتر است و از همین رو باید منشأ شکلگیری ادعاها و مستندات تاریخی بهصورت دقیق بررسی شود.
سیره پیامبر(ص) باید در کنار آیات و روایات بازخوانی شود
وی در ادامه با اشاره به منطق فقاهت و جایگاه سیره گفت: در استنباط احکام، باید نقش سیره عملی پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت(ع) نسبت به نصوص، آیات و روایات دوباره بررسی شود و این پرسش مطرح باشد که آیا میتوان مطلقات و عمومات آیات و روایات را بدون توجه به شواهد عملی سیره مورد استناد قرار داد یا خیر.
عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی با ذکر نمونهای درباره تأدیب بدنی فرزند بیان کرد: برخی فقها با استناد به اینکه در سیره اهلبیت(ع) نمونهای از تنبیه بدنی کودک گزارش نشده است، در این زمینه احتیاط و سختگیری بیشتری دارند؛ این مسئله نشان میدهد که سیره عملی میتواند در فهم و تحدید دلالتهای ظاهری برخی نصوص نقش مهمی داشته باشد.
وی ادامه داد: در برخی روایات نیز مشاهده میشود که وقتی فردی به دلیل خسارت مالی واردشده از سوی فرزندش، درخواست اجازه برای تنبیه بدنی او میکند، با توصیه به رفق و مدارا مواجه میشود و حتی در ادامه، اهمیت تربیت و اخلاق فرزند بر مسائل مالی مورد تأکید قرار میگیرد.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی با بیان اینکه نمونههای مشابهی در موضوع خشونت خانوادگی نیز وجود دارد، گفت: باید بررسی شود که آیا اطلاقات و عمومات موجود در سنت نبوی و قرآن، بدون توجه به سیره عملی پیامبر(ص) و اهلبیت(ع)، قابلیت استناد دارند یا اینکه در اینجا نیز با نوعی توجیه پسینی مواجه هستیم.
وی سومین محور مورد نیاز را بازخوانی واقعیات تاریخی دانست و تصریح کرد: در بررسی سیره نبوی باید گزارشهای متنوع، ناقص و گاه متعارض منابع تاریخی را کنار یکدیگر قرار داد و بهجای پذیرش روایتهای مفصل و داستانپردازانه، به حداقل دادههای قابل اعتماد تاریخی توجه کرد.
این پژوهشگر حوزوی با اشاره به برخی گزارشهای تاریخی درباره جنگ بدر و تبوک اظهار داشت: بدر یکی از نمونههایی است که گاهی برای اثبات جهاد ابتدایی مورد استناد قرار میگیرد، در حالی که بررسی دقیق سیره نشان میدهد که مسئله بدر را نمیتوان بهسادگی در چارچوب جهاد ابتدایی قرار داد.
وی توضیح داد: اموال مسلمانان مهاجر پس از اخراج یا فرار آنان از مکه در اختیار قریش قرار گرفته بود و کاروان تجاری قریش که این اموال را به شام برده و با آن تجارت کرده بود، هنگام بازگشت مورد توجه مسلمانان قرار گرفت؛ مسلمانان درصدد بازپسگیری اموال خود بودند، اما کاروان تجاری با اطلاع از تحرکات مسلمانان مسیر خود را تغییر داد و همزمان سپاه قریش به سوی منطقه حرکت کرد.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی ادامه داد: بنابراین مسلمانان با یک وضعیت پیشبینینشده مواجه شدند و آنچه در ادامه رخ داد را نمیتوان صرفاً با این استدلال که مسلمانان آغازگر حرکت نظامی بودند، جهاد ابتدایی تلقی کرد؛ زیرا مفهوم جهاد دفاعی صرفاً به شرایطی محدود نیست که دشمن شمشیر را بر سر فرد فرود آورده باشد.
وی درباره غزوه تبوک نیز گفت: در گزارشهای تاریخی، مسئله ناامنی مرزها، تحرکات نظامی و احتمال حمله دشمن مطرح شده است و حرکت پیامبر اکرم(ص) را باید در چارچوب همین شرایط امنیتی و دفاعی بررسی کرد.
بسیاری از شواهد تاریخی جهاد ابتدایی نیازمند بازبینی است
عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی با اشاره به ضرورت بررسی دقیق غزوه مؤته و نسبت آن با تبوک افزود: بازخوانی دقیق سیره و تاریخ پیامبر(ص) میتواند نشان دهد که بسیاری از مواردی که بهعنوان شاهد جهاد دعوت یا جهاد ابتدایی معرفی شدهاند، در صورت بررسی دقیق منابع تاریخی، پشتوانه کافی ندارند.
وی تأکید کرد: مسئله فقط درباره جهاد دعوت نیست، بلکه حتی بسیاری از مستنداتی که برای اثبات جهاد ابتدایی ارائه میشود نیز نیازمند ارزیابی مجدد است و نمیتوان صرفاً بر اساس گزارشهای مشهور تاریخی درباره آن حکم کرد.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی در ادامه با اشاره به یکی از مبانی مهم در بازخوانی احکام قتال گفت: برخی از اموری که در قرآن بهعنوان غایت احکام قتال و قتل مطرح شدهاند، ممکن است غایت حکم به معنای داعی و علت ایجاد آن نباشند، بلکه غایت و نقطه پایان حکم باشند.
وی توضیح داد: اگر گفته شود فردی برای وصول طلب خود اقدام کند، اما هنگامی که بدهکار بیمار است یا شرایط خاصی پیدا میکند، از ادامه اقدام منع شود، این امر به معنای آن نیست که بیماری یا وضعیت بدهکار علت اصلی ایجاد حکم بوده است؛ بلکه میتواند نقطهای باشد که حکم در آنجا متوقف میشود.
عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی خاطرنشان کرد: همین تفکیک باید در تحلیل آیات قتال نیز مورد توجه قرار گیرد و نباید همه اوصاف و قیودی را که در آیات آمده، بهعنوان علت ایجاد حکم تلقی کرد.
وی افزود: برای نمونه، اگر پایان قتال با اسلام یا پذیرش صلح همراه شده باشد، به این معنا نیست که اسلام آوردن علت آغاز جنگ بوده است، بلکه ممکن است اسلام یا صلح، حیثیت پایاندهنده به قتال داشته باشد.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی یکی دیگر از مباحث مهم را توجه به تفاوت میان اطلاق لفظی و مقام بیان دانست و گفت: در قرآن کریم هرگاه واژهای بهصورت مطلق به کار میرود، نمیتوان بدون بررسی سیاق و مقام بیان، همه افراد و مصادیق را مشمول یک حکم دانست.
وی با اشاره به واژه کافر افزود: در قرآن، اقسام مختلفی از کافر مانند کافر معاهد، مجاور، معاند و محارب مطرح است و بنابراین صرف آمدن واژه کافر به معنای محارب بودن همه افراد نیست.
این پژوهشگر حوزوی تصریح کرد: باید بررسی شود که آیه در مقام بیان همه اقسام است یا تنها درباره گروه خاصی سخن میگوید. نمیتوان هر جا لفظ کافر آمد، آن را به معنای کافر محارب تلقی کرد.
وی ادامه داد: حتی در بسیاری از موارد، اوصافی که درباره کفار بیان شده، ناظر به رفتارها و ویژگیهای خاص آنان است؛ برای نمونه ممکن است گروهی علاوه بر کفر، مرتکب قتل، غارت یا اقدامات نظامی شده باشند و حکم مربوط به آنان به دلیل همین اوصاف باشد، نه صرفاً به دلیل عنوان کافر بودن.
قرآن متن بلاغی است و نباید با قواعد متن حقوقی تفسیر شود
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی با تأکید بر ضرورت توجه به ویژگیهای ادبی قرآن گفت: قرآن یک متن بلاغی است و نمیتوان آن را صرفاً با قواعدی که برای تفسیر متون حقوقی وضع شدهاند، تفسیر کرد.
وی افزود: در قرآن، کنایه، استعاره، تشبیه، مثال، تضمین و دیگر ابزارهای بلاغی به کار رفته است و مفسر باید همه این عناصر را در فهم آیات مورد توجه قرار دهد.
عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی با اشاره به سیره تاریخی پیامبر اکرم(ص) اظهار داشت: سیره نبوی نشان میدهد که در مداخلات پیامبر(ص) با دو مقوله اصلی مواجه هستیم؛ دعوت بدون جنگ و جنگ بدون انگیزه دعوت.
وی گفت: در مکاتبات پیامبر اکرم(ص) با حاکمان و همچنین در فتح مکه و دیگر رخدادهای تاریخی، مواردی که دعوت صورت گرفته، لزوماً با رد دعوت به لشکرکشی منتهی نشده است.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی افزود: پیامبر اکرم(ص) برای حاکمان مختلف نامه فرستادند و دعوت اسلامی را مطرح کردند، اما نمیتوان صرف پاسخ منفی آنان را بهعنوان دلیل کافی برای آغاز جنگ تلقی کرد.
وی ادامه داد: در سال عامالوفود نیز گروههای مختلفی نزد پیامبر(ص) آمدند و برخی دعوت ایشان را پذیرفتند و برخی چنین نکردند، اما این مسئله بهتنهایی به معنای وجود یک الگوی عمومی برای جنگ به منظور گسترش دعوت نبود.
این پژوهشگر حوزوی نتیجه گرفت: جهاد دعوت باید از نو تعریف و مستندات آن بررسی شود؛ زیرا میزان ادلهای که تاکنون برای اثبات آن ارائه شده، برای یک ادعای قطعی کفایت نمیکند.
وی افزود: حتی اگر مستندات جهاد دعوت کنار گذاشته شود، برای پذیرش جهاد ابتدایی نیز همچنان نیازمند ادله مستقل و کافی هستیم و نمیتوان صرفاً با نظریههایی که بعدها برای توضیح آزادی تبلیغ دینی یا توسعه جغرافیایی اسلام شکل گرفتهاند، اصل جهاد ابتدایی را اثبات کرد.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی با هشدار نسبت به توسعه مفهومی جهاد ابتدایی گفت: نباید در دام مفاهیمی مانند جنگ پیشدستانه که در ادبیات سیاسی معاصر مطرح شده است، گرفتار شویم و سپس برای آن در منابع دینی معادلسازی کنیم.
وی تصریح کرد: کشتهشدن مبلغان، حمله به گروههای همپیمان یا نقض پیمانهای امنیتی، صرفاً با نداشتن آزادی تبلیغ دینی یکسان نیست و هر یک باید در چارچوب تاریخی و حقوقی خود بررسی شود.
نباید سیره نبوی را تحت تأثیر منازعات سیاسی معاصر قرار داد
عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی خاطرنشان کرد: در بازخوانی این مفاهیم نباید تحت تأثیر توسعهطلبی سیاسی آمریکا و رژیم صهیونیستی یا در سوی دیگر، تحت تأثیر جریانهای سیاسی معاصر قرار گرفت؛ همانگونه که نباید نیازهای حکومتها در قرون گذشته را مبنای قطعی فهم سیره پیامبر(ص) قرار دهیم.
وی تأکید کرد: انگیزههای معاصر و جناحبندیهای سیاسی نباید باعث شود که خوانشهای تاریخی قرون دوم و سوم بدون بررسی انتقادی به عنوان حقیقت قطعی پذیرفته شوند.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی در پاسخ گفت: سنت در اصطلاح مورد نظر، مجموعه مرویات مربوط به قول، فعل و تقریر پیامبر اکرم(ص) است و از این جهت میتوان از سنت حاکیه سخن گفت؛ در حالی که سیره، منطق و سبک ثابت عملی یک شخصیت است که در پشت گفتهها، ناگفتهها، کردهها و ناکردههای او قرار دارد.
وی افزود: فعل یک پدیده و حادثه حسی خارجی است، اما سیره به یک منطق و سبک ثابت بازمیگردد که کشف آن نیازمند تحلیل و تطبیق مجموعه رفتارهای فرد است. از این منظر، سیره را میتوان منطق و سبک عملی ثابت تعریف کرد.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی در پاسخ به پرسشی درباره امکان وجود جهاد ابتدایی در عصر ظهور و همچنین روایاتی که برای امام معصوم(ع) حق جهاد را مطرح میکنند، اظهار داشت: میان داشتن حق ولایت و فعلیت استفاده از یک اختیار تفاوت وجود دارد و این دو نباید با یکدیگر خلط شوند.
وی توضیح داد: ممکن است پیامبر یا امام معصوم(ع) از حق تشریع یا ولایت برخوردار باشد، اما این مسئله به معنای آن نیست که حتماً از آن حق در تمام شرایط استفاده کرده یا حکم مورد ادعا را در مقام عمل اجرا کرده است.
این پژوهشگر حوزوی افزود: بنابراین اگر در روایتی برای امام معصوم(ع) حق جهاد مطرح شده باشد، از این امر نمیتوان نتیجه گرفت که جهاد ابتدایی بهعنوان یک حکم ثابت و جاری، در سیره پیامبر(ص) نیز تحقق یافته است.
وی تأکید کرد: میان حق ولایت و احکام مورد ادعا در جهاد ابتدایی دو مسئله متفاوت وجود دارد و اثبات یکی به معنای اثبات دیگری نیست.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی در پاسخ به این پرسش که آیا ممکن است پیامبر اکرم(ص) در سالهای نخست حکومت اسلامی به دلیل نداشتن قدرت و امکانات کافی وارد جهاد ابتدایی نشده باشند، گفت: اگر کسی مدعی جهاد دعوت یا جهاد ابتدایی باشد، باید مستندات خود را از آیات، روایات و افعال پیامبر اکرم(ص) ارائه کند؛ زیرا ادلهای که برای این نظریه مطرح میشود، عمدتاً به همین دوره تاریخی مربوط است.
وی افزود: اگر ادعا شود که پیامبر(ص) به دلیل نداشتن فرصت یا امکانات، جهاد ابتدایی را انجام ندادهاند، این پرسش مطرح میشود که مستند این حکم را باید از کجا به دست آورد؛ زیرا بخش عمده مستندات مورد ادعا، آیات نازلشده در عصر پیامبر(ص) یا روایات نبوی است.
عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی تصریح کرد: نمیتوان برای اثبات جهاد ابتدایی در سیره نبوی، صرفاً به عملکرد خلفا، عباسیان یا حکومتهای بعدی استناد کرد؛ زیرا بحث درباره سیره پیامبر اکرم(ص) و مبنای حکم شرعی است.
وی ادامه داد: بنابراین باید میان آنچه پیامبر(ص) انجام دادهاند، آنچه حق انجام آن را داشتهاند و آنچه بعدها حکومتها انجام دادهاند، تفاوت قائل شد.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی با تأکید بر ضرورت تفکیک میان سیره نبوی و عملکرد حکومتهای پس از پیامبر(ص) گفت: اگر جهاد ابتدایی بهعنوان یک حکم شرعی به پیامبر اکرم(ص) نسبت داده میشود، باید مستندات آن از همان دوره تاریخی ارائه شود و نمیتوان صرفاً وقوع فتوحات گسترده پس از رحلت ایشان را دلیل بر وجود چنین حکمی در سیره نبوی دانست.
وی در پایان خاطرنشان کرد: بازخوانی علمی جهاد ابتدایی، نیازمند بررسی همزمان مبانی فقهی، آیات قرآن، روایات، سیره عملی پیامبر اکرم(ص) و دادههای تاریخی است و نباید تحت تأثیر خوانشهای سیاسی و تاریخی دورههای بعد قرار گیرد.
انتهای پیام/
نظر شما