به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، حجتالاسلام والمسلمین محمدجواد یاوری در سخنرانی خود در تجمع شبانه موکب پایگاه بسیج شهدای روحانی مرکز مدیریت حوزههای علمیه در ۴۵ متری صدوق(ره) قم، با موضوع هویت شیعه و با تأکید بر سخنان امام حسن عسکری(ع)، اظهار داشت: از زمان پیامبر رحمت(ص)، اسلام برای مسلمانان مجموعهای از نمادها و رفتارهای اجتماعی و فرهنگی قرار داده است که به وسیله آنها هویت مسلمان از غیرمسلمان قابل تشخیص است.
وی افزود: همانگونه که برای تشخیص مسلمان بودن، نمادهایی وجود دارد، برای تشخیص هویت شیعه نیز باید مرزها و شاخصهایی وجود داشته باشد؛ چراکه برخی نمادهای ظاهری به تنهایی نمیتواند معیار کامل تشخیص شیعه از دیگران باشد.
هویت شیعه؛ مجموعهای از باورها و رفتارهای اجتماعی
حجتالاسلام والمسلمین یاوری با اشاره به اینکه هویت شیعه ابعاد مختلفی دارد، گفت: هویت اجتماعی، سیاسی و فرهنگی از جمله ابعاد مهم هویت شیعه است و حتی موضوعاتی مانند پوشش، تغذیه و برخی رفتارهای اجتماعی در طول تاریخ، کارکرد هویتی پیدا کردهاند.
وی ادامه داد: در منابعی همچون کافی کلینی، بصائرالدرجات صفار قمی و محاسن برقی، برای برخی خوردنیها و رفتارها احکام خاصی بیان شده است که صرفاً جنبه تکلیف فردی نداشته و در مواردی به عنوان یکی از وجوه تمایز جامعه شیعه از دیگران مورد توجه بوده است.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نمونههایی از تغذیه در روایات افزود: درباره برخی خوراکیها مانند مارماهی یا برخی سبزیها، روایاتی وجود دارد که بر پرهیز یا استفاده از آنها تأکید کردهاند و در مواردی اهلبیت(ع) بر اهمیت این موضوع به عنوان یکی از نمادهای هویتی تأکید داشتهاند.
وی اظهار کرد: در دورهای برخی رفتارهای غذایی و حتی نوع استفاده از برخی خوراکیها میان گروههای مختلف تفاوت ایجاد میکرد و اهلبیت(ع) در مواردی این تفاوتها را برای حفظ هویت شیعه مورد توجه قرار میدادند.
ولایت اهلبیت(ع)، محور هویت سیاسی شیعه
حجتالاسلام والمسلمین یاوری در ادامه با تشریح هویت سیاسی شیعه گفت: پیامبر اکرم(ص) مسئله امامت را برای امت اسلامی مطرح کردند و بر اساس آموزههای شیعه، ائمه اطهار(ع) از امیرالمؤمنین علی(ع) تا حضرت حجت(عج) به عنوان امامان منصوب از جانب خداوند معرفی شدهاند.
وی افزود: در دوره اهلبیت(ع)، برای تشخیص شیعه اعتقادی، مسئله نص بر ولایت اهلبیت(ع) و وصیت نسبت به امام پس از هر امام، اهمیت اساسی داشت؛ زیرا شرایط سیاسی و اختناق موجب میشد که معرفی امام بعدی همواره به شکل آشکار امکانپذیر نباشد.
وی با اشاره به شرایط دوران امام صادق(ع) اظهار کرد: امام صادق(ع) در شرایط تقیه سیاسی، برای معرفی جانشین خود، پنج نفر را معرفی کردند و حتی نام منصور عباسی نیز در میان آنها قرار داشت تا جان امام کاظم(ع) حفظ شود. در چنین شرایطی، شیعیان باید از طریق نشانهها و نصوص، امام پس از امام صادق(ع) را تشخیص میدادند.
حجتالاسلام والمسلمین یاوری با اشاره به مسئله زعامت سیاسی اهلبیت(ع) گفت: اهلبیت(ع) علاوه بر هدایت دینی، جایگاه امامت و زعامت را نیز دارا بودند و مسئله خلافت و ولایت الهی آنان، از مباحث مهم میان شیعیان و مخالفان در دورههای نخست تاریخ تشیع بوده است.
وی افزود: در مباحث تاریخی و کلامی شیعه، بخش مهمی از مناظرات مربوط به این موضوع بوده که آیا اهلبیت(ع) حق زعامت و خلافت الهی دارند یا خیر و مسئله اختلاف صرفاً در برخی احکام و شیوههای عبادت خلاصه نمیشده است.
تأکید امام حسن عسکری(ع) بر امامت و عصر غیبت
این پژوهشگر تاریخ اسلام با اشاره به دوران امام حسن عسکری(ع) بیان کرد: یکی از تلاشهای جدی امام حسن عسکری(ع)، تبیین مسئله توحید و امامت بود؛ ایشان خداوند را خالق و رب معرفی کرده و اهلبیت(ع) را به عنوان جانشینان پیامبر(ص) معرفی میکردند.
وی افزود: امام حسن عسکری(ع) همچنین حضرت حجت(عج) را معرفی کردند و در زمینه عصر غیبت، مسئله مراجعه به فقها را مورد توجه قرار دادند؛ بنابراین مسئله اندیشه و نظام سیاسی شیعه در دوران امام حسن عسکری(ع) نیز مورد توجه جدی قرار داشته است.
حجتالاسلام والمسلمین یاوری ادامه داد: امام حسن عسکری(ع) ویژگیهای علمای شیعه را نیز بیان کردند و بر ضرورت حفظ هویت اعتقادی و اجتماعی جامعه شیعه تأکید داشتند.
تولی و تبری؛ از باور درونی تا رفتار اجتماعی
وی با اشاره به جایگاه تولی و تبری در هویت شیعه اظهار کرد: در روایات امام حسن عسکری(ع)، مسئله تولی و تبری نیز مورد توجه قرار گرفته است. در شرایطی که فشار سیاسی علیه شیعیان وجود داشت، حتی درباره اظهار برائت در خفا نیز توصیههایی مطرح شده است.
وی افزود: در مواردی امام حسن عسکری(ع) برای حفظ جان شیعیان، از آنان میخواستند در هنگام ملاقات با ایشان، به شکل آشکار سلام نکنند تا هویت آنان برای مأموران حکومت مشخص نشود.
حجتالاسلام والمسلمین یاوری گفت: در تاریخ اجتماعی شیعه نیز تولی و تبری از نخستین دورهها به عنوان یکی از مؤلفههای هویتی جامعه شیعه مطرح بوده و شیعیان متناسب با شرایط سیاسی، گاهی این موضع را آشکار و گاهی با تعابیر و کنایه بیان میکردند.
وی با اشاره به مواضع امام صادق(ع) در برابر جریانهای مختلف افزود: امام صادق(ع) در برابر جریانهایی که به هر شکل موجب خدشه به ولایت اهلبیت(ع) میشدند، موضعگیری میکردند و در عین حال با جریان غلو نیز مخالفت داشتند.
مسجد مقدس جمکران و دیگر نمادهای هویتی
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به نقش نمادها در هویت اجتماعی شیعه اظهار کرد: گاهی یک مکان یا رفتار در طول زمان به یک نماد هویتی تبدیل میشود و باید توجه داشت که نمادهای شکلگرفته در جامعه شیعه، از بین نروند.
حجتالاسلام والمسلمین یاوری با اشاره به مسجد مقدس جمکران گفت: درباره برخی جزئیات تاریخی مرتبط با مسجد مقدس جمکران بحثهایی وجود دارد، اما امروز این مسجد به عنوان یکی از نمادهای مهدویت در جامعه شیعه شناخته میشود و نباید بدون توجه به جایگاه اجتماعی آن، نمادهای هویتی جامعه را تخریب کرد.
وی افزود: مسجد امام حسن عسکری(ع) نیز جایگاه خود را دارد، اما مسجد مقدس جمکران امروز شهرت و کارکرد نمادین ویژهای در موضوع مهدویت پیدا کرده است.
این پژوهشگر تاریخ اسلام همچنین با اشاره به ماجرای کبوتر در روایات گفت: در دوره امام صادق(ع)، با توجه به شرایط اجتماعی آن زمان، نگهداری کبوتر در خانه در میان شیعیان مورد توصیه قرار گرفت و این موضوع نیز در برخی مناطق به یکی از نمادهای اجتماعی شیعه تبدیل شد.
نمادهای عبادی؛ از سجده بر خاک تا انگشتر در دست راست
وی با اشاره به برخی دیگر از نمادهای شیعه گفت: در دورههای مختلف، اهلبیت(ع) برخی رفتارهای عبادی را به عنوان نشانههای هویتی مورد توجه قرار دادهاند؛ از جمله سجده بر خاک، بلند گفتن «بسمالله الرحمن الرحیم» در نماز، انگشتر در دست راست و برخی اذکار و اعمال دیگر.
حجتالاسلام والمسلمین یاوری تصریح کرد: درباره عبارت «اشهد أن علیاً ولیالله» نیز باید توجه داشت که این عبارت جزو اذان به معنای فقهی آن نیست، اما در برخی مناطق به عنوان ذکر و تحیت در کنار اذان گفته شده و در طول تاریخ، کارکرد هویتی پیدا کرده است.
وی افزود: اهلبیت(ع) در برخی موارد تأکید کردهاند که شیعیان نسبت به بعضی از این نمادها تقیه نکنند؛ زیرا این نشانهها در شرایط تاریخی خود، مرز هویت شیعه را مشخص میکرده است.
امام صادق(ع): شیعه را با صداقت و امانتداری بشناسید
حجتالاسلام والمسلمین یاوری با قرائت روایتی از امام صادق(ع) که مضمون آن در روایتی از امام حسن عسکری(ع) نیز مورد توجه قرار گرفته است، گفت: امام صادق(ع) شیعیان را به تقوای الهی، ورع، تلاش در راه خدا، راستگویی، امانتداری، طولانی کردن سجدهها و حسن همسایگی سفارش کردهاند.
وی ادامه داد: امام صادق(ع) در این روایت بر نیکرفتاری با همسایگان، رسیدگی به خویشاوندان، خوشاخلاقی، حضور در تشییع جنازه مخالفان و عیادت بیماران آنان و رعایت حقوق اجتماعی تأکید کردهاند.
این استاد حوزه و دانشگاه بیان کرد: اگر کسی این ویژگیها را داشته باشد، گفته میشود این فرد جعفری است و این رفتارها موجب خشنودی امام صادق(ع) میشود؛ بنابراین هویت شیعه تنها با نام و ادعا شکل نمیگیرد، بلکه باید در رفتار اجتماعی و اخلاقی نیز دیده شود.
«طول سجود»؛ یکی از نشانههای اجتماعی شیعه
وی با اشاره به موضوع طولانی بودن نماز و سجده در میان شیعیان در دورههای تاریخی گفت: یکی از نشانههای شیعه در برخی دورههای تاریخی، اهتمام به نماز و طولانی بودن سجدهها بوده است.
حجتالاسلام والمسلمین یاوری با اشاره به ماجرای مسلم بن عقیل افزود: زمانی که مسلم بن عقیل به کوفه آمد، برای یافتن او به شیعیان توصیه شد که آخرین فردی را که از مسجد خارج میشود، دنبال کنند؛ زیرا شیعیان علی بن ابیطالب(ع) بیش از دیگران نماز میخواندند.
وی ادامه داد: آن فرد مسلم بن عوسجه بود که بعداً در کربلا در کنار امام حسین(ع) به شهادت رسید. در مقابل، برخی افراد که ادعای همراهی با امام حسین(ع) داشتند، در بزنگاه عمل نتوانستند خود را به امام برسانند.
وی افزود: این مسئله نشان میدهد که نمادهای هویتی زمانی معنا پیدا میکنند که در رفتار واقعی انسان نیز ظهور داشته باشند.
امانتداری؛ معیار مهم تشخیص هویت شیعه
حجتالاسلام والمسلمین یاوری در ادامه با تأکید بر امانتداری گفت: پیامبر اکرم(ص) حتی اگر امانتی را فردی فاجر و ناصالح به ایشان میسپرد، آن را بازمیگرداندند و امانتداری از ویژگیهای مهم سیره ایشان بود.
وی افزود: مسئولیتهای اجتماعی و مدیریتی نیز امانت هستند و هر فردی که مسئولیتی برعهده میگیرد، باید آن را امانتی بداند که در اختیار او قرار گرفته است.
این پژوهشگر تاریخ اسلام تصریح کرد: امام صادق(ع) در بیان ویژگیهای شیعه بر صداقت و امانتداری تأکید کردهاند و در روایتی از امام باقر(ع) نیز آمده است که در میان یک قبیله، شیعه علی بن ابیطالب(ع) باید در امانتداری و راستگویی شناخته شود.
وی گفت: اگر قرار باشد جامعهای به نام تشیع شناخته شود، باید این ویژگیها در رفتار مردم آن جامعه دیده شود؛ نمیتوان از هویت شیعی سخن گفت اما در مسائل ساده اجتماعی، مانند حفظ اموال دیگران، امانتداری و رعایت حقوق مردم، دچار مشکل بود.
امام حسن عسکری(ع) و تلاش برای حل اختلافات اعتقادی
حجتالاسلام والمسلمین یاوری در ادامه به اختلافات اعتقادی میان شیعیان قم در دوره امام حسن عسکری(ع) اشاره کرد و گفت: در سال ۲۵۵ هجری قمری، سهل بن زیاد گزارشی از اختلافات شیعیان قم در موضوع توحید ارائه کرد و این اختلافات به حدی رسیده بود که گروههایی یکدیگر را تکفیر میکردند.
وی افزود: امام حسن عسکری(ع) در پاسخ، مسئله توحید را تبیین کردند و به بیان اعتقاد صحیح درباره خداوند پرداختند تا هم مسئله اعتقادی روشن شود و هم اختلافات جامعه شیعه کاهش پیدا کند.
وی اظهار کرد: این موضوع نشان میدهد که امام حسن عسکری(ع) علاوه بر معرفی هویت اعتقادی شیعه، نسبت به حفظ انسجام اجتماعی شیعیان و حل اختلافات آنان نیز توجه داشتند.
پنج نشانه مؤمن در روایت امام حسن عسکری(ع)
حجتالاسلام والمسلمین یاوری با اشاره به روایت مشهور امام حسن عسکری(ع) درباره نشانههای مؤمن گفت: پنج چیز از نشانههای مؤمن معرفی شده است؛ خواندن ۵۱ رکعت نماز در شبانهروز، زیارت اربعین، انگشتر در دست راست، سجده بر خاک و بلند گفتن «بسمالله الرحمن الرحیم» در نماز.
وی افزود: امام حسن عسکری(ع) این موارد را به عنوان نشانههای هویتی مؤمن مطرح کردند و زیارت اربعین نیز در همین چارچوب جایگاه ویژهای پیدا میکند.
«زینت ما باشید، نه مایه ننگ ما»
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به بخش دیگری از توصیههای امام حسن عسکری(ع) گفت: آن حضرت بر تقوا، تلاش در راه خدا، امانتداری، حسن همسایگی، محبت به خویشاوندان، احسان، خوشاخلاقی و طولانی بودن سجدهها تأکید کردهاند.
وی تصریح کرد: امام حسن عسکری(ع) از شیعیان خواستند زینت اهلبیت(ع) باشند، نه مایه ننگ آنان؛ بنابراین هویت شیعی باید در رفتار فردی و اجتماعی انسان دیده شود.
حجتالاسلام والمسلمین یاوری ادامه داد: در شرایطی که سبک زندگی، خوراک، پوشاک و هویت اجتماعی جامعه در حال دگرگونی است، بازگشت به هویت اهلبیت(ع) یک ضرورت مهم است.
سبک زندگی و مسئله حفظ هویت اجتماعی
وی با اشاره به موضوع سبک زندگی اظهار کرد: مسئله سبک زندگی نیازمند بحثی مستقل است، اما در مجموع باید توجه داشت که تغییر در پوشش، خوراک و رفتارهای اجتماعی، در طول تاریخ بر هویت جوامع اثر گذاشته است.
حجتالاسلام والمسلمین یاوری با اشاره به تحولات اجتماعی پس از ورود اروپاییان به ایران، گفت: از دوره صفویه و پس از آن، تغییراتی در پوشش و خوراک و برخی الگوهای اجتماعی جامعه ایران رخ داد و در دورههای بعد نیز برخی مظاهر فرهنگی جدید وارد جامعه شد.
وی با اشاره به ماجرای قرارداد رژی و نهضت تحریم تنباکو افزود: در جریان قرارداد تنباکو، موضوع تنها به خرید و فروش محصول محدود نبود و برخی علما و جریانهای اجتماعی، آن را از جنبههای فرهنگی و اجتماعی نیز مورد توجه قرار دادند. در این دوره، علمایی مانند میرزای شیرازی و دیگر عالمان نسبت به آثار اجتماعی و فرهنگی این تحولات موضع گرفتند و فتوای تحریم تنباکو صادر شد.
ضرورت توجه به هویت دینی در عرصه اجتماعی
حجتالاسلام والمسلمین یاوری در پایان سخنان خود با تأکید بر ضرورت توجه به هویت دینی و اجتماعی گفت: در شرایطی که مسائل مربوط به خوراک، پوشاک، سبک زندگی و هویت اجتماعی دستخوش تغییرات گسترده شده است، باید مؤلفههای هویت دینی و شیعی مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: بخشی از این هویت در عبادت و ارتباط با خداوند، بخشی در ولایت و اعتقادات، بخشی در رفتار اجتماعی و اخلاق و بخشی نیز در نمادهایی که جامعه شیعه در طول تاریخ شکل داده است، ظهور پیدا میکند.
حجتالاسلام والمسلمین یاوری خاطرنشان کرد: امانتداری، صداقت، حسن همسایگی، صله رحم، خوشاخلاقی، عبادت و رعایت حقوق دیگران، از جمله شاخصهایی است که در روایات اهلبیت(ع) برای هویت شیعه مورد تأکید قرار گرفته و جامعه شیعی باید این ویژگیها را در زندگی فردی و اجتماعی خود نشان دهد.
نظر شما