به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجتالاسلام والمسلمین پنجتنیان استاد حوزه علمیه خراسان، در چهلوهفتمین کرسی علمی ـ ترویجی تبیین ابتکارات فقهی و اصولی رهبر معظم انقلاب اسلامی با عنوان «رویکرد گذر از تخصیص به تخصص در مستثنیات غیبت»، به بررسی ماهیت مستثنیات غیبت و دیدگاههای مطرح در این زمینه پرداخت.
وی با اشاره به اهمیت مسئله غیبت در فقه، اظهار داشت: غیبت با ادله اربعه حرام است و از گناهان کبیره به شمار میرود و حرمت آن از عقل، قرآن، حدیث و اجماع مسلمانان استفاده میشود؛ ازاینرو، بحث مستثنیات غیبت اهمیت ویژهای دارد و برای افرادی که نسبت به احکام شرعی تعهد دارند، این پرسش مطرح است که سخنی که درباره فردی در غیاب او بیان میشود، آیا مشمول عنوان غیبت است یا خیر.
بررسی ماهیت مستثنیات غیبت
استاد حوزه علمیه خراسان افزود: یکی از مباحث مهمی که کمتر به آن پرداخته شده، این است که استثنای مواردی از حرمت غیبت به چه نحوی اتفاق میافتد و اساساً این موارد چگونه از حکم حرمت غیبت خارج میشوند.
وی با اشاره به دیدگاههای مطرح شده در این زمینه، بیان کرد: عمدتاً سه دیدگاه در این مسئله وجود دارد که یکی از آنها نگاه تزاحمی است. بر اساس این دیدگاه، ممکن است در مواردی غیبت وجود داشته باشد، اما مصلحتی صحیح و مهمتر در میان باشد که با غیبت تزاحم پیدا کند و باید میان مفسده غیبت و مصلحت موجود، سنجش صورت گیرد.
حجتالاسلام والمسلمین پنجتنیان ادامه داد: برای نمونه، اگر فردی درباره شخصی برای امر ازدواج سؤال کند و عیب مؤثری در آن فرد وجود داشته باشد، اگر این عیب بیان نشود، ممکن است مصلحت ازدواج از بین برود و مشکلات فردی و اجتماعی متعددی ایجاد شود. در چنین مواردی، بر اساس نگاه تزاحمی، باید مفسده غیبت با مصلحت موجود مقایسه شود و در صورت قویتر بودن مصلحت، غیبت استثنا شود.
گذر از نگاه تخصیصی به تخصصی
وی با اشاره به دیدگاه دیگر در این زمینه، تصریح کرد: بر اساس نگاه تخصیصی، غیبت همچنان حرام و از گناهان کبیره است، اما شارع در مواردی آن را استثنا کرده است؛ بنابراین باید موارد مستثنیات را بهصورت مشخص برشمرد.
استاد حوزه علمیه خراسان خاطرنشان کرد: نوآوری رهبر معظم انقلاب در مباحث فقهی ایشان، در این مسئله نیز قابل توجه است. ایشان در بحث غیبت، برای تحقق عنوان غیبت ارکانی را مطرح میکنند که از جمله آنها این است که عیب فرد، مستور باشد، در سخن بیانشده نوعی هتک حرمت وجود داشته باشد و قصد انتقاص نیز وجود داشته باشد.
وی بیان کرد: بر این اساس، در بسیاری از مواردی که به عنوان مستثنیات غیبت از آنها یاد میشود، اساساً عنوان غیبت صدق نمیکند؛ زیرا یکی از ارکان آن وجود ندارد. برای مثال، در مورد فرد متجاهر به فسق، اگر رفتار او برای دیگران آشکار باشد و قصد انتقاص نیز وجود نداشته باشد، عنوان غیبت بر آن صدق نمیکند.
حجتالاسلام والمسلمین پنجتنیان با اشاره به برخی روایات، ابراز کرد: در روایتی از امام صادق(علیهالسلام) آمده است که اگر فردی بهصورت آشکار مرتکب فسق میشود، غیبت او مطرح نیست؛ چراکه نه مستور است و نه قصد انتقاص درباره او وجود دارد. همچنین در برخی روایات، میان غیبت و بهتان تفکیک شده و برای هرکدام عنوان مستقلی بیان شده است.
وی با بیان اینکه پذیرش دیدگاه تخصص، ثمرات فقهی و اصولی متعددی دارد، یادآور شد: یکی از ثمرات این دیدگاه آن است که دیگر نیازی به شمارش موارد متعدد به عنوان مستثنیات غیبت وجود ندارد؛ زیرا مواردی که عنوان غیبت بر آنها صدق نمیکند، اساساً از موضوع حرمت غیبت خارج هستند.
استاد حوزه علمیه خراسان اظهار کرد: ثمره دیگر این دیدگاه در موارد مشکوک است؛ یعنی جایی که نمیدانیم موردی از مستثنیات غیبت است یا همچنان عنوان غیبت بر آن صدق میکند، بر اساس دیدگاه تخصیص، نمیتوان در شبهات مصداقیه به عموم حکم غیبت مراجعه کرد، اما در دیدگاه تخصص، مسئله به این برمیگردد که آیا موضوع غیبت وجود دارد یا خیر.
وی خاطرنشان کرد: بنابراین، در مواردی که عنوان غیبت صدق نمیکند، سخن گفتن درباره آن فرد، غیبت محسوب نمیشود و دیگر نیازی به شمارش این موارد در قالب مستثنیات نخواهد بود.
حجتالاسلام والمسلمین پنجتنیان با اشاره به اهمیت این بحث، بیان کرد: در دیدگاه تخصص، مستثنیات غیبت به معنای واقعی کلمه استثنا نیستند، بلکه مواردی هستند که اساساً موضوع غیبت در آنها محقق نشده است و از این جهت، دیدگاه گذر از تخصیص به تخصص، دیدگاهی دقیق و قابل توجه در این مسئله است.
استاد حوزه علمیه خراسان در مقام پاسخ به اشکالات ناقدان، به تبیین و دفاع از مبنای فقهی مقام معظم رهبری پرداخت و اظهار کرد: مبنایی که معتقد است موارد یادشده اساساً و وجداناً تخصصاً از موضوع غیبت خارجاند، نه آنکه غیبت باشند و به واسطه ادله مخصص یا از باب تزاحم(اقامه مصلحتین) حلال شده باشند.
نقد دیدگاه قائلان به تخصیص
وی در ابتدا به نقد دیدگاه قائلان به تخصیص، از جمله مبنای ظاهر کلام مرحوم آیتاللهالعظمی خویی(ره)، پرداخت و گفت: در رویکرد مشهور، خروج مواردی از حرمت غیبت، یا از باب «تزاحم ملاکات» ارزیابی میشود و یا مستند به «ادله خاصه» ای است که تعبداً مخصص عمومات حرمت غیبت واقع شدهاند، که بر این رویکرد اشکالات جدی وارد است.
وی با اشاره به قبح تخصیص کثیر در عناوین اخلاقی، عنوان کرد: عناوین اخلاقی نظیر کذب و غیبت، موضوعاتی نیستند که بهراحتی تخصیص بپذیرند. همانطور که مرحوم شیخ انصاری(ره) در مکاسب، در پذیرش روایتی که کذب به همسر را جایز میشمارد، تأمل دارند؛ زیرا کذب ذاتاً قبیح است و استثناپذیر نیست. در غیبت نیز اگر ماهیت عمل شامل «تنقیص و آبروریزی» باشد، تخصیص زدن آن در موارد متعدد وجهی ندارد.
حجتالاسلام والمسلمین پنجتنیان ادامه داد: در مواردی مانند نصح مستشیر، وجداناً عمل شخص از مصادیق هتک حرمت و تنقیص نیست که بخواهیم با دلیل حاکم یا مخصص آن را جایز بشماریم، بلکه از اساس موضوع غیبت محقق نشده است.
وی تصریح کرد: بر اساس مبانی فقهی رهبر معظم انقلاب، مستثنیات غیبت، همچون متجاهر به فسق یا نصح مستشیر، خروج موضوعی(تخصص) دارند.
ادله و شواهد این مبنا
استاد حوزه علمیه خراسان با اشاره به ادله و شواهد این مبنا، تأکید کرد: در این موارد، ماهیت عمل، هتک حرمت و کشف سرّ مؤمن تلقی نمیشود تا مشمول ادله غیبت گردد.
وی با اشاره به تحلیل لسان ادله و تکیه بر تعلیل روایات، ابراز کرد: در روایاتی که پیرامون متجاهر به فسق وارد شده، حضرت میفرمایند: «لا حُرمَةَ لَه»؛ «او حرمتی ندارد». ظاهر این تعلیل نشان میدهد که شارع مقدس در مقام نفی موضوع است. وقتی شخص متجاهر اساساً حرمتی ندارد، پس موضوع غیبت، که هتک حرمت مؤمن است، منتفی است.
حجتالاسلام والمسلمین پنجتنیان ادامه داد: فرمایش رهبر معظم انقلاب متکی بر دقت در لسان و تعلیل همین روایات صحیحه است که دلالت بر خروج موضوعی دارند، در حالی که قائلان به تعبد و تخصیص، پاسخی متقن برای این تعلیل وارد در لسان ادله ندارند.
ثمره بحث در مقام شک و عمل
وی با بیان اینکه مهمترین ثمره این بحث در مقام شک و عمل ظاهر میشود، خاطرنشان کرد: بنا بر مبنای تخصیص، اگر در موردی شک کنیم که آیا از مصادیق مخصص، مانند نصح مستشیر، است یا خیر، چون تمسک به عام در شبهه مصداقیه مخصص جایز نیست و از طرفی موضوع، که احتمال هتک حرمت است، محرز میباشد، جریان «اصالة البرائة» با مشکل مواجه شده و اقتضای قاعده، احتیاط است.
استاد حوزه علمیه خراسان بیان کرد: بنا بر مبنای تخصص، یعنی مبنای رهبر معظم انقلاب، از آنجا که موارد استثناء تخصصاً خارجاند، اگر در موردی شک کنیم که آیا شارع آن را حلال کرده یا نه، یعنی شک در تحقق موضوع غیبت داشته باشیم، بهراحتی و بدون محذور میتوانیم به «اصالة البرائة» یا اصول لفظیه موجود تمسک جوییم.
وی افزود: حُسن بزرگ مبنای ایشان، روانسازی استنباط و جریان راحت اصول عملیه (برائت) در موارد مشکوک است.
حجتالاسلام والمسلمین پنجتنیان در بخش پایانی نشست، ضمن پاسخ متقن به اشکالات ناقدان، تأکید کرد: تقلیل این مباحث به «تخصیص»، اشکالات و توالی فاسد فراوانی در فقه به همراه دارد.
وی به جامعیت علمی مقام معظم رهبری اشاره کرد و ادامه داد: رهبر فرزانه انقلاب، عالمی فقیه، اصولی و رجالی است که در هر یک از این علوم دارای مبانی متعدد و نورانی میباشند، افزون بر مراتب علمی، زهد ایشان زبانزد است؛ به گونهای که شاگردان ایشان معترفاند که نظیر چنین جامعیتی در حوزههای علمیه کمنظیر است.
انتهای پیام. /
نظر شما