خبرگزاری حوزه | محمد نجاری، دبیر علمی دومین کنگره ملی شهدای هنرمند، عضو شورای سیاست‌گذاری این کنگره و رئیس انجمن نمایش آیینی بسیج هنرمندان کشور در گفت‌وگو با خبرگزاری حوزه، با تأکید بر ضرورت تبدیل میراث هنری شهدا به جریانی مستمر در عرصه فرهنگ و هنر اظهار کرد: معرفی شهدای هنرمند نباید به برگزاری یادواره‌ها و برنامه‌های مناسبتی محدود شود، بلکه باید زندگی، اندیشه، آثار و انتخاب‌های آنان به بستری برای آفرینش هنری و انتقال ارزش‌های فرهنگی به نسل جوان تبدیل شود.
وی با بیان اینکه هنر متعهد ظرفیت گسترده‌ای برای روایت حقیقت، ایثار و مسئولیت اجتماعی دارد، افزود: زندگی شهدای هنرمند نشان می‌دهد که فعالیت هنری و پایبندی به ارزش‌های انسانی و اجتماعی نه‌تنها در تعارض با یکدیگر نیستند، بلکه می‌توانند زمینه‌ساز خلق آثاری ماندگار باشند. بر همین اساس، رویکرد اصلی کنگره باید از معرفی صرف شخصیت‌ها به سمت بازخوانی اندیشه‌ها و بازآفرینی هنری تجربه زیسته آنان حرکت کند؛ مسیری که در آن، شهدا نه صرفاً به‌عنوان نام‌هایی در تاریخ، بلکه به‌عنوان انسان‌هایی با دغدغه‌ها، آرزوها، استعدادها و مسئولیت‌های مشخص به جامعه معرفی شوند.
نجاری با اشاره به برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای دومین کنگره ملی شهدای هنرمند بیان کرد: گردآوری و مستندسازی آثار و اسناد، ایجاد آرشیو دیجیتال، تولید بیش از ۴۵ جلد کتاب، ساخت یک فیلم سینمایی و یک مجموعه نمایشی ۱۳ قسمتی، تولید ده‌ها اثر تصویری کوتاه و مستند، ساخت دو سمفونی و اجرای یک نمایش بزرگ میدانی از جمله برنامه‌های این کنگره است. همچنین برگزاری ۳۲ اجلاسیه استانی و هشت اجلاسیه تخصصی در دستور کار قرار دارد.
وی ادامه داد: تحقق این برنامه‌ها زمانی ارزشمند خواهد بود که خروجی آن‌ها به تولیداتی محدود به زمان برگزاری کنگره تبدیل نشود. باید شرایطی فراهم شود که آثار تولیدشده امکان انتشار، اجرای مجدد، بازبینی و بهره‌برداری پژوهشگران و هنرمندان را داشته باشند. در چنین شرایطی، کنگره می‌تواند به نقطه آغاز فعالیت‌های تازه در عرصه هنر متعهد تبدیل شود و ظرفیت‌های موجود در استان‌ها و انجمن‌های تخصصی را نیز فعال کند.
رئیس انجمن نمایش آیینی بسیج هنرمندان کشور با اشاره به جایگاه تئاتر در بازنمایی شخصیت شهدای هنرمند گفت: نمایش می‌تواند فاصله میان مخاطب امروز و شخصیت‌های تاریخی را کاهش دهد؛ زیرا در این قالب، مخاطب با یک روایت صرفاً اطلاعاتی مواجه نیست، بلکه موقعیت‌ها، روابط انسانی، تردیدها و انتخاب‌های شخصیت‌ها را دنبال می‌کند. این ویژگی به تماشاگر فرصت می‌دهد تا انگیزه‌های افراد و دلایل تصمیم‌گیری آنان را بهتر درک کند و از خلال تجربه نمایشی با مفاهیمی همچون ایثار، مسئولیت‌پذیری و تعهد اجتماعی ارتباط برقرار کند.
وی افزود: برای رسیدن به این هدف، شناخت دقیق زندگی شهدا و استفاده از منابع معتبر اهمیت فراوانی دارد. نامه‌ها، دست‌نوشته‌ها، وصیت‌نامه‌ها، خاطرات خانواده‌ها، دوستان، هم‌رزمان و همکاران هنری می‌توانند مبنای شکل‌گیری شخصیت‌ها و موقعیت‌های نمایشی قرار گیرند. البته مستند بودن اثر به معنای کنار گذاشتن خلاقیت نیست؛ هنرمند باید با تکیه بر واقعیت‌های تاریخی، روایتی منسجم و باورپذیر خلق کند و از تبدیل اثر به مجموعه‌ای از اطلاعات یا پیام‌های مستقیم و یک‌سویه بپرهیزد.
نجاری با تأکید بر ضرورت تنوع در شیوه‌های معرفی شهدای هنرمند اظهار کرد: نمایش صحنه‌ای، خیابانی، آیینی، میدانی و تولیدات تصویری هرکدام قابلیت‌های متفاوتی دارند و باید متناسب با موضوع و گروه مخاطب به کار گرفته شوند. نمایش صحنه‌ای امکان پرداخت عمیق به شخصیت‌ها و روابط انسانی را فراهم می‌کند، درحالی‌که نمایش خیابانی می‌تواند بدون نیاز به حضور مخاطب در سالن‌های تخصصی، این روایت‌ها را به فضاهای عمومی و میان گروه‌های متنوع اجتماعی ببرد.
وی با اشاره به ظرفیت هنرهای آیینی تصریح کرد: تعزیه، نقالی و دیگر شیوه‌های نمایشی ریشه‌دار در فرهنگ ایرانی می‌توانند زمینه پیوند میان میراث فرهنگی کشور و روایت زندگی شهدای هنرمند را فراهم کنند. در کنار این قالب‌ها، فیلم کوتاه و مستند نیز امکان معرفی اسناد، آثار هنری باقی‌مانده و خاطرات نزدیکان شهدا را در گستره‌ای وسیع‌تر فراهم می‌آورد. آنچه اهمیت دارد، استفاده مکمل از این ظرفیت‌هاست؛ به‌گونه‌ای که پژوهش درباره یک شهید بتواند به تولید نمایشنامه، اجرای عمومی و سپس ساخت مستندی درباره زندگی و آثار او منجر شود.
دبیر علمی دومین کنگره ملی شهدای هنرمند، همکاری میان دستگاه‌های فرهنگی را از الزامات تحقق این برنامه‌ها دانست و گفت: سازمان بسیج هنرمندان، بنیاد شهید و امور ایثارگران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و حوزه هنری هرکدام از ظرفیت‌های مشخصی برخوردارند و بهره‌گیری مؤثر از این ظرفیت‌ها به تقسیم کار روشن و هماهنگی در اجرا نیاز دارد. سازمان بسیج هنرمندان به‌عنوان دبیرکل کنگره، هماهنگی فعالیت‌ها، پیگیری مصوبات، سامان‌دهی اجلاسیه‌ها و ارتباط با انجمن‌ها و گروه‌های هنری را دنبال می‌کند.
وی افزود: بر اساس آمار اعلام‌شده در برنامه‌های کنگره، تاکنون دو هزار و ۵۳۷ شهید هنرمند در کشور شناسایی شده‌اند. سامان‌دهی اطلاعات این شهدا و تکمیل پرونده‌های فرهنگی و هنری آنان می‌تواند پشتوانه‌ای مهم برای تولید آثار و پژوهش‌های آینده باشد. بنیاد شهید و امور ایثارگران نیز به دلیل ارتباط با خانواده‌های شهدا و دسترسی به بخشی از اسناد و خاطرات، ظرفیت مؤثری برای گردآوری و ثبت روایت‌های شفاهی دارد.
نجاری ادامه داد: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در جایگاه ریاست شورای سیاست‌گذاری می‌تواند در هماهنگی کلان فرهنگی و پشتیبانی از فعالیت‌های استانی نقش‌آفرینی کند و حوزه هنری نیز با بهره‌گیری از توان نویسندگان، نمایشنامه‌نویسان، کارگردانان و دیگر هنرمندان، زمینه تبدیل اسناد و پژوهش‌ها به محصولات فرهنگی را فراهم آورد. تعیین مسئولیت‌ها، زمان‌بندی مشخص، پیگیری تعهدات و ارزیابی مستمر کیفیت آثار ضروری است؛ زیرا موفقیت چنین طرحی را نمی‌توان تنها با تعداد مراسم برگزارشده یا محصولات تولیدی سنجید.
وی با اشاره به ضرورت صیانت از میراث هنری شهدای نمایش بیان کرد: بخشی از اسناد، تصاویر، نوشته‌ها و آثار هنری در اختیار خانواده‌ها یا مجموعه‌های فرهنگی مختلف قرار دارد و ممکن است اطلاعات مربوط به آن‌ها پراکنده باشد. برای سامان‌دهی این میراث، باید فرایندی منظم از شناسایی و گردآوری تا راستی‌آزمایی، طبقه‌بندی و ثبت دیجیتال طراحی شود. پرونده هر شهید باید اطلاعات زندگی، سوابق هنری، آثار، تصاویر، نوشته‌ها و خاطرات مرتبط را در بر گیرد تا امکان استفاده از این منابع در پژوهش‌های بعدی وجود داشته باشد.
رئیس انجمن نمایش آیینی بسیج هنرمندان کشور افزود: در این فرایند باید میان اسناد معتبر، خاطرات شخصی و اطلاعاتی که هنوز به بررسی بیشتر نیاز دارند، تمایز قائل شد. ثبت مشخصات هر سند، محل نگهداری و شرایط استفاده از آن نیز برای حفظ اعتبار پژوهش‌ها و رعایت حقوق صاحبان آثار اهمیت دارد. آرشیو دیجیتال زمانی کارآمد خواهد بود که صرفاً مخزن اسناد نباشد، بلکه پژوهشگران و هنرمندان بتوانند با دسترسی مناسب از منابع آن برای نگارش کتاب، تولید نمایشنامه، ساخت مستند و انجام پژوهش‌های دانشگاهی بهره بگیرند.
نجاری با تأکید بر ضرورت مشارکت هنرمندان جوان و گروه‌های نمایشی استانی اظهار کرد: نسل جدید نباید تنها مجری آثاری باشد که در مراکز اصلی تولید شده‌اند، بلکه لازم است از مرحله انتخاب موضوع و پژوهش تا نمایشنامه‌نویسی، کارگردانی و اجرا در فرایند تولید مشارکت داشته باشد. آشنایی گروه‌های استانی با تاریخ شفاهی، ویژگی‌های فرهنگی و آیین‌های بومی مناطق خود می‌تواند زمینه خلق روایت‌هایی متنوع و نزدیک به تجربه زیسته مخاطبان را فراهم کند.
وی ادامه داد: ایجاد گروه‌های مشترک متشکل از پژوهشگران، نمایشنامه‌نویسان، کارگردانان و بازیگران، برگزاری کارگاه‌های تخصصی، حمایت از ایده‌های تازه و فراهم کردن امکانات تمرین و اجرای عمومی از جمله اقداماتی است که می‌تواند کیفیت آثار را افزایش دهد. انجمن‌های تخصصی نیز با شناسایی استعدادها و ایجاد ارتباط میان هنرمندان باتجربه و نیروهای جوان، در تربیت نسل تازه‌ای از فعالان هنر متعهد نقش دارند. در این میان، دقت تاریخی باید در کنار خلاقیت هنری حفظ شود تا روایت‌ها ضمن برخورداری از جذابیت، از اعتبار و استناد کافی نیز برخوردار باشند.
وی با بیان اینکه پایان برگزاری کنگره نباید به معنای پایان فعالیت‌های آن باشد، اظهار کرد: تداوم کار دبیرخانه علمی، تکمیل پرونده‌های شهدا، توسعه آرشیو، پشتیبانی از پژوهشگران و پیگیری تولید آثار جدید باید در برنامه بلندمدت قرار گیرد. همچنین لازم است امکان اجرای دوباره آثار نمایشی، انتشار تولیدات و دسترسی مخاطبان به آن‌ها فراهم شود تا سرمایه‌گذاری فرهنگی انجام‌شده به نتایجی ماندگار منجر شود.
نجاری درباره شیوه ارزیابی تأثیرگذاری این برنامه‌ها گفت: تعداد آثار منتشرشده، میزان اجراها و شمار مخاطبان، شاخص‌های اولیه ارزیابی هستند، اما برای شناخت میزان اثرگذاری فرهنگی باید بررسی کرد که این تولیدات تا چه اندازه شناخت مخاطبان از شهدای هنرمند را افزایش داده و زمینه گفت‌وگو و مطالعه بیشتر درباره زندگی و اندیشه آنان را فراهم کرده‌اند. استفاده از نظرسنجی، گفت‌وگو با تماشاگران، بررسی دیدگاه هنرمندان و مقایسه میزان شناخت مخاطبان پیش و پس از مواجهه با آثار می‌تواند اطلاعات دقیق‌تری در اختیار برنامه‌ریزان قرار دهد.
وی در پایان تأکید کرد: استمرار فعالیت گروه‌های جوان، استفاده پژوهشگران از آرشیو، شکل‌گیری آثار تازه و گسترش همکاری میان مراکز فرهنگی باید در ارزیابی بلندمدت کنگره مورد توجه قرار گیرد. اگر پس از پایان این رویداد نیز مستندسازی ادامه یابد، هنرمندان به تولید آثار باکیفیت درباره شهدا بپردازند و نسل جدید بتواند از طریق زبان هنر با اندیشه و سیره آنان ارتباط برقرار کند، می‌توان امیدوار بود که کنگره از یک برنامه مقطعی فراتر رفته و به جریانی پایدار در عرصه فرهنگ، هنر و ترویج ارزش‌های ایثار و شهادت تبدیل شود.
نظر شما