خبرگزاری حوزه | محمدرضا تفرشی، کارگردان تئاتر، در گفت‌وگو با خبرگزاری حوزه با اشاره به نقش هنرهای نمایشی در تبیین مفهوم مقاومت و بازتاب تحولات سیاسی منطقه اظهار کرد: هنرمندان در کنار روایت رخدادهای تاریخی و اجتماعی، وظیفه دارند ابعاد انسانی این وقایع را نیز برای مخاطبان روشن کنند. تئاتر از ظرفیت ویژه‌ای برای طرح مسائل پیچیده در قالب داستان و شخصیت برخوردار است و می‌تواند مخاطب را به تأمل درباره خشونت، مسئولیت اخلاقی و پیامدهای تصمیم‌های سیاسی وادارد.
وی با اشاره به نمایش «خون به پا خواهد شد» که در بخش مسابقه صحنه‌ای بیستمین جشنواره بین‌المللی تئاتر مقاومت حضور دارد، افزود: در طراحی این اثر کوشیده‌ایم از یک موقعیت غیرمتعارف برای پرداختن به موضوعی جدی و تلخ استفاده کنیم. در این نمایش با موجودی خون‌خوار مواجه هستیم که در وجود یک سیاستمدار زندگی می‌کند و از خون انسان‌های بی‌گناه تغذیه می‌شود. هر اندازه خشونت و کشتار افزایش می‌یابد، این موجود نیز امکان بیشتری برای ادامه حیات پیدا می‌کند. چنین موقعیتی زمینه‌ای برای بررسی پیوند میان قدرت سیاسی، خشونت و رنج انسان‌ها فراهم می‌آورد.
این نویسنده و کارگردان تئاتر ادامه داد: در روند داستان آشکار می‌شود که این موجود در بدن بنیامین نتانیاهو زندگی می‌کند و با افزایش حملات به مردم غزه، ایران و لبنان، شرایط برای تغذیه بیشتر او مهیا می‌شود. آنچه در این میان اهمیت دارد، صرفاً معرفی یک شخصیت یا اشاره به رویدادهای سیاسی نیست، بلکه طرح پرسشی درباره ماهیت خشونت و حدود رفتار انسانی است. تلاش کرده‌ایم مخاطب در مواجهه با این روایت از خود بپرسد که چگونه ممکن است رفتار انسان به اندازه‌ای خشونت‌بار شود که حتی موجودی با ماهیت خون‌خواری نیز در برابر آن احساس ناتوانی کند.
تفرشی با بیان اینکه ایده اصلی نمایش بر پایه ایجاد تقابل میان تصور رایج از شرارت و رفتار برخی انسان‌ها شکل گرفته است، گفت: موجود خون‌خوار در آغاز داستان، ماهیت خود را امری طبیعی می‌داند و تصور می‌کند خون‌خواری بخشی جدایی‌ناپذیر از وجود اوست؛ اما در ادامه، هنگامی که با رفتارهای خشونت‌آمیز انسان‌ها روبه‌رو می‌شود، برداشتش از خودش تغییر می‌کند. او درمی‌یابد آنچه از سوی انسان‌ها اتفاق می‌افتد، گاه از محدوده‌ای که برای شرارت تصور می‌کرده نیز فراتر می‌رود. این وارونگی در شناخت شخصیت، یکی از عناصر مهم روایت است که امکان نقد خشونت سیاسی و کشتار غیرنظامیان را فراهم می‌کند.
وی افزود: استفاده از چنین شخصیتی به ما اجازه می‌دهد بدون محدود شدن به بازگویی مستقیم اخبار و وقایع، به لایه‌های عمیق‌تری از موضوع نزدیک شویم. در حقیقت، شخصیت غیرواقع‌گرا در این اثر بستری برای مواجهه با واقعیت‌های تلخ جهان معاصر است. هنگامی که مخاطب با موجودی خیالی روبه‌رو می‌شود که از خون‌ریزی انسان‌ها تغذیه می‌کند، به‌تدریج نسبت میان رفتارهای انسانی و پیامدهای اخلاقی آن‌ها را مورد توجه قرار می‌دهد. این شیوه روایت کمک می‌کند موضوع از سطح یک موضع‌گیری ساده فراتر برود و به مسئله‌ای برای اندیشیدن تبدیل شود.
تفرشی با اشاره به ظرفیت‌های بیانی تئاتر تصریح کرد: یکی از ویژگی‌های هنرهای نمایشی این است که می‌توانند مفاهیم دشوار را در قالب موقعیت‌هایی ملموس و شخصیت‌هایی قابل درک عرضه کنند. گاهی بیان مستقیم یک مسئله، تمام ابعاد آن را برای مخاطب روشن نمی‌کند؛ اما زمانی که همان مسئله در قالب یک داستان و از طریق کنش شخصیت‌ها مطرح می‌شود، امکان درگیری ذهنی و عاطفی بیشتری به وجود می‌آید. در «خون به پا خواهد شد» نیز کوشیده‌ایم از این ویژگی بهره ببریم و با ایجاد موقعیتی استعاری، مخاطب را با پرسش‌هایی درباره خشونت، وجدان انسانی و مسئولیت افراد صاحب قدرت مواجه کنیم.
وی با تأکید بر اینکه هنرمند در انتخاب موضوع و شیوه پرداخت باید به تأثیر اجتماعی اثر خود توجه داشته باشد، اظهار کرد: تئاتر تنها محلی برای سرگرم کردن مخاطب نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای گفت‌وگو درباره مسائل مهم جامعه ایجاد کند. آنچه روی صحنه شکل می‌گیرد، در صورت برخورداری از نگاه و ساختار مناسب، می‌تواند پس از پایان اجرا نیز در ذهن تماشاگر ادامه پیدا کند. به همین دلیل، برای ما مهم بود که نمایش علاوه بر برخورداری از یک داستان نمایشی، زمینه‌ای برای تأمل درباره پیامدهای انسانی خشونت و مسئولیت اخلاقی در برابر رنج دیگران فراهم آورد.
این کارگردان تئاتر درباره اهمیت پرداختن به تحولات منطقه در آثار نمایشی بیان کرد: رویدادهای سیاسی و نظامی هنگامی که از دریچه هنر بررسی می‌شوند، می‌توانند ابعاد انسانی خود را با وضوح بیشتری نشان دهند. در بسیاری از مواقع، اخبار و گزارش‌ها بر اصل حادثه و جزئیات آن متمرکز هستند؛ در حالی که هنر می‌تواند تجربه زیسته انسان‌ها، آثار روانی خشونت و پیامدهای آن برای جوامع را نیز بازتاب دهد. به اعتقاد من، یکی از مسئولیت‌های هنرمند این است که از ظرفیت‌های رسانه‌ای و بیانی هنر برای توجه دادن جامعه به این ابعاد استفاده کند.
تفرشی در بخش دیگری از سخنان خود به جایگاه جشنواره بین‌المللی تئاتر مقاومت پرداخت و گفت: برگزاری دوره‌های متعدد این رویداد، تجربه‌ای در اختیار برگزارکنندگان و گروه‌های نمایشی قرار داده است که می‌تواند به ارتقای کیفیت آثار و افزایش دامنه اثرگذاری جشنواره کمک کند. تداوم چنین رویدادهایی زمانی ارزشمندتر می‌شود که امکان عرضه دیدگاه‌های متنوع هنرمندان را فراهم آورند و زمینه مواجهه مخاطبان با شیوه‌های مختلف روایت مقاومت را به وجود آورند.
وی با بیان اینکه جشنواره‌های تئاتری نباید صرفاً به اجرای آثار در یک بازه زمانی محدود شوند، افزود: حضور یک نمایش در جشنواره می‌تواند فرصتی برای معرفی موضوع، دیدگاه و شیوه اجرایی گروه سازنده باشد. از سوی دیگر، بازتاب رسانه‌ای آثار این امکان را فراهم می‌کند که مباحث مطرح‌شده در یک اجرا، از محدوده سالن نمایش فراتر برود و مخاطبان بیشتری را درگیر کند. این موضوع درباره آثاری که به مقاومت، مسائل انسانی و تحولات اجتماعی می‌پردازند، اهمیت دوچندانی دارد؛ زیرا گسترش دامنه ارتباط با مخاطب می‌تواند به تداوم گفت‌وگو درباره مفاهیم محوری اثر کمک کند.
این نویسنده و کارگردان با اشاره به ضرورت بازنمایی ایستادگی ملت‌ها در برابر دشواری‌ها اظهار کرد: مقاومت را نباید تنها در چارچوب یک رویداد نظامی یا مقطع تاریخی بررسی کرد. این مفهوم با اراده جمعی، پایداری در شرایط دشوار و توانایی عبور از بحران‌ها ارتباط دارد. جامعه‌ای که در برابر فشارها و تهدیدها ایستادگی می‌کند، ظرفیت‌های درونی خود را آشکار می‌سازد و نشان می‌دهد که ارزیابی توان یک ملت صرفاً بر اساس محاسبات ظاهری، نمی‌تواند تصویر کاملی از واقعیت ارائه دهد.
وی با اشاره به تجربه جنگ دوازده‌روزه و جنگ رمضان ادامه داد: در این رویدادها نیز برخی تصور می‌کردند ایران در زمانی کوتاه در برابر حملات تسلیم خواهد شد؛ اما آنچه در جریان مقاومت و ایستادگی مشاهده شد، نشان داد که چنین ارزیابی‌هایی نمی‌تواند همه ابعاد توانمندی یک جامعه را در نظر بگیرد. این تجربه‌ها را می‌توان در امتداد خاطره تاریخی دفاع مقدس بررسی کرد؛ دوره‌ای که پایداری مردم و حضور آنان در صحنه دفاع از کشور، جایگاه مهمی در تاریخ معاصر ایران پیدا کرد.
تفرشی هم‌زمانی برگزاری جشنواره تئاتر مقاومت با هفته دفاع مقدس را فرصتی برای پیوند دادن تجربه‌های گذشته با مسائل امروز دانست و تصریح کرد: بازخوانی دفاع مقدس نباید به یادآوری صرف حوادث و شخصیت‌های آن دوران محدود شود. مهم است که نسل‌های جدید بتوانند با ارزش‌ها، تجربه‌ها و دشواری‌های آن دوره ارتباط برقرار کنند و نسبت آن را با شرایط امروز بشناسند. هنرهای نمایشی از این منظر ظرفیت قابل توجهی دارند؛ زیرا می‌توانند مفاهیم تاریخی را از طریق روایت، شخصیت‌پردازی و ایجاد موقعیت‌های عاطفی به تجربه‌ای قابل درک برای مخاطب تبدیل کنند.
وی با بیان اینکه هنرمندان در شرایط دشوار جامعه مسئولیتی فراتر از تولید یک اثر هنری دارند، گفت: در زمان جنگ، گروهی از افراد در میدان دفاع از کشور حضور پیدا می‌کنند و وظایف مشخصی را برعهده می‌گیرند. هنرمندان نیز می‌توانند با زبان و ابزار تخصصی خود، روایتگر تجربه‌ها و فداکاری‌های آنان باشند. این مسئولیت به معنای کنار گذاشتن ویژگی‌های هنری اثر نیست؛ بلکه به این معناست که هنرمند باید بتواند میان دغدغه اجتماعی و کیفیت اجرایی پیوند برقرار کند و اثری بسازد که هم از نظر هنری قابل اعتنا باشد و هم بتواند با مخاطب ارتباط برقرار کند.
این کارگردان تئاتر افزود: تئاتر به دلیل ارتباط مستقیم بازیگر و تماشاگر، امکان ویژه‌ای برای انتقال احساس و تجربه انسانی دارد. این ارتباط می‌تواند مخاطب را به موقعیتی نزدیک کند که شاید در زندگی روزمره خود مستقیماً با آن مواجه نشده باشد. از این رو، هنرمندان می‌توانند با بهره‌گیری از زبان خلاقانه و پرهیز از روایت‌های کلیشه‌ای، ابعاد کمتر دیده‌شده مقاومت و پیامدهای انسانی جنگ را به تصویر بکشند. آنچه اهمیت دارد، ارائه روایتی است که بتواند مخاطب را درگیر کند و زمینه فهم عمیق‌تر موضوع را فراهم آورد.
تفرشی درباره روند آماده‌سازی نمایش «خون به پا خواهد شد» نیز اظهار کرد: تولید یک اثر نمایشی نتیجه همکاری و هماهنگی مجموعه‌ای از افراد است و نمی‌توان شکل‌گیری اجرای نهایی را تنها به تلاش یک نفر نسبت داد. هر یک از اعضای گروه در مراحل آماده‌سازی و اجرای نمایش نقشی دارند و کیفیت نتیجه کار به میزان همراهی و مسئولیت‌پذیری همه عوامل وابسته است. آماده کردن یک اثر برای حضور در جشنواره نیز به برنامه‌ریزی، تمرین مستمر و هماهنگی میان بخش‌های مختلف نیاز دارد؛ به‌ویژه زمانی که گروه با محدودیت‌های زمانی و دیگر مشغله‌های حرفه‌ای روبه‌روست.
وی با قدردانی از اعضای گروه اجرایی خاطرنشان کرد: همراهی عوامل نمایش در مسیر تولید و آماده‌سازی اثر، سهم مهمی در رسیدن آن به مرحله اجرا داشته است. امیدوارم مخاطبان با تماشای این نمایش، علاوه بر دنبال کردن داستان، درباره مفاهیمی که در بستر روایت مطرح می‌شود نیز تأمل کنند. «خون به پا خواهد شد» در بخش مسابقه صحنه‌ای بیستمین جشنواره بین‌المللی تئاتر مقاومت حضور دارد و هر شب ساعت ۱۸:۳۰ در سالن اصلی تالار مولوی اجرا می‌شود.
نظر شما