حجت‌الاسلام والمسلمین محمدحسین فولادگر، استاد حوزه و دانشگاه در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در تهران، در پاسخ به پرسشی درباره نحوه مواجهه خانواده، مدرسه و مسجد با پرسش‌ها و شبهات دینی نوجوانان اظهار داشت: مسئله اصلی در تربیت دینی نوجوانان این نیست که آنها را وادار کنیم پاسخ‌های دینی ما را بپذیرند، بلکه باید به‌عنوان مربی، معلم و متولی تربیت به دنبال آن باشیم که چگونه به نوجوان کمک کنیم حقیقت را پیدا کند، بشناسد، درباره آن بیندیشد و پرسش‌های خود را از مسیر صحیح پیگیری کند تا این شناخت به باور و ایمان او تبدیل شود.
کارشناس تربیتی افزود: نوجوان امروز ممکن است در فضای مجازی، مدرسه، جمع دوستان یا حتی محیط خانواده، پرسش‌هایی درباره خدا، پیامبران، قرآن و احکام دینی داشته باشد. به‌ویژه درباره برخی احکام مانند حجاب و نماز که با الزام‌های رفتاری نیز همراه هستند، ممکن است پرسش‌های جدی برای او شکل بگیرد.
این کارشناس تربیتی ادامه داد: مشاهده رفتارهای متناقض از برخی افراد متدین و کسانی که خود را دیندار معرفی می‌کنند نیز می‌تواند برای نوجوان سؤال‌برانگیز باشد. از سوی دیگر، نوجوان ممکن است با محتواهایی مواجه شود که در ظاهر علمی و منطقی به نظر می‌رسند، اما با بررسی مقدمات آنها مشخص می‌شود که اطلاعات ناقص یا نادرستی ارائه می‌کنند و بر اساس آنها به نتایج مغالطه‌آمیز می‌رسند.
پرسشگری نوجوان را نشانه انحراف ندانیم
حجت‌الاسلام والمسلمین فولادگر با تأکید بر اهمیت نوع مواجهه اولیه با پرسش‌های دینی نوجوانان تصریح کرد: خانواده، مدرسه و مسجد نباید در نخستین برخورد، پرسش‌های نوجوان را نشانه انحراف او بدانند. برچسب‌زنی در مواجهه اولیه با نوجوان، تأثیر بسیار زیادی بر فضای روانی گفت‌وگو و نوع تعامل او با خانواده، معلم و مربی دارد.
وی خاطرنشان کرد: نباید هر ادعا یا شبهه‌ای را که نوجوان مطرح می‌کند، بدون بررسی به‌عنوان نشانه انحراف او تلقی کنیم. در مقابل، لازم است پرسش‌های او را به‌خوبی بشنویم، مسئله اصلی را بفهمیم، دلایل مطرح‌شده را بررسی کنیم و مسیر امن و عقلانی برای رسیدن به پاسخ معتبر در اختیارش قرار دهیم.
استاد حوزه و دانشگاه افزود: نوجوان باید احساس کند که می‌تواند پرسش‌های دینی خود را بدون ترس و اضطراب مطرح کند. اگر در مواجهه با سؤال‌های او برخورد نامناسبی داشته باشیم، ممکن است در پرسش‌های بعدی از بیان دغدغه‌هایش خودداری کند. بنابراین، ایجاد فضای امن، گفت‌وگوی آرام و تکیه بر عقلانیت، از نخستین ضرورت‌های مواجهه تربیتی با پرسش‌های دینی نوجوانان است.
پاسخ مستقیم و دستوری به‌تنهایی هویت دینی نمی‌سازد
این کارشناس تربیتی درباره تأثیر پاسخ‌های مستقیم و دستوری بر شکل‌گیری هویت دینی نوجوان اظهار کرد: پاسخ مستقیم و حتی دستوری در برخی موقعیت‌ها ممکن است لازم یا مفید باشد، اما به‌تنهایی نمی‌تواند نوجوان را به سمت شکل‌گیری هویت دینی هدایت کند.
وی افزود: گاهی به دلیل کمبود وقت یا شرایط خاص گفت‌وگو، پاسخ مستقیم به نوجوان ارائه می‌شود؛ اما باید توجه داشت که صرف بیان پاسخ صحیح یا صدور دستور، لزوماً به شکل‌گیری باور دینی منجر نمی‌شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین فولادگر با اشاره به پرسش احتمالی نوجوان درباره چرایی نماز خواندن گفت: اگر نوجوان بپرسد چرا باید نماز بخوانم و در پاسخ به او بگوییم «چون نماز واجب است»، در واقع حکم دینی را بیان کرده‌ایم؛ در حالی که ممکن است مسئله اصلی نوجوان، فهم چرایی عبادت، رابطه انسان با خدا و معنای بندگی باشد.
وی ادامه داد: بنابراین، اگر والدین به نوجوان بگویند که باید نماز بخواند و دیگر درباره آن بحث نکند، ممکن است نوجوان در ظاهر از دستور اطاعت کند و رفتار مورد انتظار را انجام دهد، اما این اطاعت لزوماً به معنای شکل‌گیری باور درونی و هویت دینی نیست.
این مشاور تربیتی تأکید کرد: باید میان فهم شناختی، پذیرش درونی و اطاعت رفتاری تمایز قائل شویم. این سه مرحله با یکدیگر ارتباط دارند، اما یکسان نیستند و هرکدام باید در جایگاه خود مورد توجه قرار گیرند.
وی تصریح کرد: نخست باید با گفت‌وگو و تعامل، زمینه فهم و شناخت نوجوان را فراهم کنیم؛ سپس به او کمک کنیم تا به پذیرش درونی برسد و در ادامه، این باور را در رفتار و عمل خود نشان دهد. حرکت تدریجی در این مسیر می‌تواند به شکل‌گیری هویت دینی نوجوان کمک کند.
خانواده باید محیط امنی برای پرسشگری باشد حجت‌الاسلام والمسلمین فولادگر در تشریح راهبردهای خانواده برای مواجهه با پرسش‌ها و شبهات دینی نوجوانان گفت: نخستین راهبرد این است که خانه و محیط خانواده به فضایی امن برای پرسشگری تبدیل شود.
وی افزود: والدین باید به نوجوان نشان دهند که پرسیدن، به‌خودی‌خود جرم اخلاقی یا نشانه بی‌ایمانی نیست و او می‌تواند پرسش‌های خود را بدون ترس از قضاوت مطرح کند و در فضایی امن، پاسخ مناسب دریافت کند.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به ضرورت شناخت مسئله اصلی نوجوان پیش از پاسخ‌گویی اظهار کرد: هر پرسشی که نوجوان مطرح می‌کند، الزاماً تمام مسئله او نیست. برای مثال، وقتی نوجوان می‌پرسد چرا باید حجاب داشته باشم، ممکن است مسئله او ناآگاهی از فلسفه و حکمت این حکم باشد؛ اما احتمال دارد از احساس تحمیل و کنترل شدن ناراحت باشد یا به دلیل فشار همسالان، تمسخر یا بی‌اعتنایی دیگران، این پرسش را مطرح کند.
وی ادامه داد: هر یک از این زمینه‌ها به شیوه پاسخ‌گویی متفاوتی نیاز دارد. بنابراین، والدین، معلمان و مربیان باید پیش از ارائه پاسخ، تلاش کنند مسئله واقعی نوجوان و علت شکل‌گیری پرسش او را بشناسند.
والدین در صورت ندانستن پاسخ، صادقانه برخورد کنند
این کارشناس تربیتی یکی دیگر از راهبردهای خانواده را صداقت در پاسخ‌گویی دانست و گفت: اگر نوجوان پرسشی مطرح کرد که والدین پاسخ دقیق آن را نمی‌دانند، بهتر است صادقانه بگویند که پاسخ آن را نمی‌دانند و برای یافتن پاسخ معتبر، همراه نوجوان تحقیق کنند.
وی افزود: لازم نیست هر پدر و مادری پاسخ تخصصی تمام پرسش‌های کلامی، فلسفی، تاریخی و فقهی نوجوان خود را بداند. اگر والدین پاسخ دقیقی ندارند، می‌توانند بگویند: «در حال حاضر پاسخ دقیقی برای این سؤال ندارم و نمی‌خواهم مطلب نادرستی به تو بگویم؛ بیا با هم تحقیق کنیم یا از فرد متخصص و منابع معتبر کمک بگیریم.»
حجت‌الاسلام والمسلمین فولادگر تصریح کرد: چنین برخوردی نه‌تنها اقتدار تربیتی والدین را از بین نمی‌برد، بلکه فضای صداقت و اعتماد را در خانواده تقویت می‌کند و به نوجوان می‌آموزد که در مواجهه با مسائل ناشناخته، به‌جای توجیه کردن یا ارائه پاسخ‌های ضعیف، باید تحقیق و بررسی کرد.
وی خاطرنشان کرد: در مقابل، اگر والدین بدون آگاهی، پاسخی نادرست یا غیرقانع‌کننده ارائه دهند، ممکن است نوجوان به درستی پاسخ آنها تردید کند و حتی اعتمادش به سخنان والدین کاهش یابد.
مدرسه به‌جای ارائه پاسخ‌های آماده، قدرت استدلال را تقویت کند
حجت‌الاسلام والمسلمین فولادگر با اشاره به نقش مدرسه در مواجهه با پرسش‌ها و شبهات دینی نوجوانان اظهار کرد: در محیط مدرسه که ماهیت آموزشی و تربیتی دارد، باید به‌جای تمرکز صرف بر آموزش گزاره‌های دینی، زمینه فهم استدلال‌ها و تقویت قدرت تعقل دانش‌آموزان را فراهم کنیم.
وی افزود: دانش‌آموز باید متناسب با سن خود با پرسش‌های بنیادین، شیوه استدلال و روش ارزیابی پاسخ‌ها آشنا شود. به تعبیر دیگر، به‌جای اینکه فقط ماهی را در اختیار او قرار دهیم، باید ماهیگیری را به او بیاموزیم.
این کارشناس تربیتی ادامه داد: معلم نباید صرفاً پاسخ شبهه را به نوجوان منتقل کند، بلکه باید پرسش را به‌درستی صورت‌بندی کند، مفاهیم مبهم را روشن سازد و میان ادعا، دلیل و نتیجه تفاوت بگذارد.
وی تصریح کرد: همچنین لازم است پیش‌فرض‌های پرسش بررسی شود و دیدگاه‌های مختلف درباره آن مورد توجه قرار گیرد تا دانش‌آموز بتواند با تفکر و استدلال، پاسخ مناسب را پیدا کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین فولادگر خاطرنشان کرد: اطلاعات و پاسخ‌های آماده ممکن است با مطرح شدن پرسش‌های جدید، دیگر برای نوجوان قانع‌کننده نباشند؛ اما اگر قدرت تفکر و استدلال را در او تقویت کنیم، می‌تواند در مواجهه با پرسش‌های تازه نیز از این توانایی استفاده کند و برای یافتن پاسخ، مسیر منطقی را طی کند.
ارتقای سواد رسانه‌ای دینی نوجوانان ضروری است
وی یکی دیگر از وظایف مدرسه را افزایش سواد رسانه‌ای دینی نوجوانان دانست و گفت: بخش مهمی از پرسش‌ها و شبهات نوجوانان از شبکه‌های اجتماعی و ویدئوهای کوتاهی سرچشمه می‌گیرد که در فضای مجازی منتشر می‌شوند.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: مدرسه باید به دانش‌آموز بیاموزد که صرف مطرح شدن یک ادعا در فضای مجازی، دلیل بر درستی آن نیست. دانش‌آموز باید بتواند میان نقل‌قول واقعی و تحریف‌شده یا گزینش‌شده تفاوت بگذارد و اعتبار گوینده و منبع اطلاعات را بررسی کند.
وی ادامه داد: نوجوان باید تشخیص دهد که آیا فردی که مطلبی را مطرح می‌کند، متخصص آن حوزه است یا صرفاً برای جلب توجه و افزایش دنبال‌کننده فعالیت می‌کند. همچنین باید بتواند میان نقد علمی و آگاهانه با تمسخر یک مسئله یا جریان تفاوت بگذارد.
حجت‌الاسلام والمسلمین فولادگر تأکید کرد: یکی از نکات مهم این است که نوجوان در مواجهه با مطالب و ادعاهای مختلف، به نتیجه‌گیری عجولانه و سطحی نپردازد، بلکه ادعاهای مطرح‌شده را بررسی کند و شواهد متناسب با آنها را مورد ارزیابی قرار دهد.
وی افزود: تقویت سواد رسانه‌ای در حوزه دین می‌تواند به نوجوان کمک کند تا در برابر حجم گسترده اطلاعات و شبهات، برخوردی آگاهانه داشته باشد و با قدرت بیشتری به ارزیابی مطالب منتشرشده در فضای مجازی بپردازد.
مسجد باید حلقه‌های گفت‌وگوی اعتقادی برای نوجوانان تشکیل دهد
حجت‌الاسلام والمسلمین فولادگر با اشاره به نقش مسجد در پاسخ‌گویی به پرسش‌های دینی نوجوانان اظهار کرد: مسجد باید محیطی پویا و متناسب با شرایط جامعه امروز باشد و برای مواجهه با حجم گسترده پرسش‌ها و شبهاتی که ذهن نوجوانان را درگیر می‌کند، برنامه مشخصی داشته باشد.
وی افزود: یکی از راهکارها، تشکیل حلقه‌های گفت‌وگوی اعتقادی با رویکرد تربیتی برای نوجوانان محله و مسجد است. این حلقه‌ها نباید صرفاً به آموزش یک‌طرفه یا سخنرانی محدود شوند، بلکه باید فضایی برای طرح پرسش، گفت‌وگو، بررسی استدلال‌ها و رسیدن به فهم عمیق‌تر فراهم کنند.
این کارشناس تربیتی ادامه داد: برای تحقق این هدف، حضور مربی آشنا با مسائل اعتقادی و شیوه‌های تربیتی ضروری است. مربی باید به‌جای ارائه صرف اطلاعات، به تقویت قدرت تفکر و تعقل نوجوان کمک کند.
وی خاطرنشان کرد: هیئت‌امنا و مسئولان مسجد نیز باید بستر لازم برای شکل‌گیری و استمرار این حلقه‌های گفت‌وگو را فراهم کنند تا نوجوانان بتوانند در محیطی مناسب، مسائل و پرسش‌های دینی خود را مطرح کنند.
برخورد دستوری می‌تواند نوجوان را از مسجد دور کند
حجت‌الاسلام والمسلمین فولادگر با انتقاد از برخی شیوه‌های برخورد دستوری با نوجوانان در محیط‌های مذهبی گفت: در فضای مسجد نیز باید به‌جای تأکید صرف بر دستور دادن، زمینه پاسخ‌گویی و حل مسائل نوجوان فراهم شود.
وی افزود: گاهی در محیط‌های مذهبی، اگر نوجوان رفتار دینی مورد انتظار را انجام ندهد، بلافاصله با جملاتی مانند «چرا انجام ندادی؟»، «نمازت را بخوان» یا «سروصدا نکن» با او برخورد می‌شود. چنین برخوردهایی، به‌ویژه در مراحل ابتدایی ارتباط نوجوان با مسجد، ممکن است نگاه منفی او را به این محیط تقویت کند.
این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: در این شرایط، به‌جای آنکه صرفاً دستور بدهیم یا به برخوردهای تنبیهی و امر و نهی متوسل شویم، باید با رفتاری صحیح و مهربانانه، نوجوان را به مسجد جذب کنیم، علت رفتار او را بشناسیم و برای مسئله‌ای که دارد، پاسخ مناسبی ارائه دهیم.
وی ادامه داد: مسجد نباید به محیطی شبیه یک فضای اداری تبدیل شود که در آن صرفاً دستور صادر می‌شود و از نوجوان انتظار اطاعت بی‌چون‌وچرا وجود دارد. لازم است فضای مسجد برای گفت‌وگو، درک متقابل و پاسخ‌گویی به نیازهای نوجوان مناسب باشد.
پیوند باور دینی با تجربه عملی در مسجد
فولادگر با تأکید بر اینکه نقش مسجد نباید صرفاً به پاسخ‌گویی به پرسش‌های نوجوان محدود شود، گفت: مسجد به دلیل ارتباط مستقیم با محله و مسائل واقعی مردم، ظرفیت دارد بسیاری از آموزه‌های دینی را به تجربه‌ای عملی و ملموس برای نوجوان تبدیل کند.
وی افزود: می‌توان نوجوانان را در طرح‌های اجتماعی محله، فعالیت‌های فرهنگی، برنامه‌های خدمت‌رسانی و رسیدگی به مسائل واقعی مردم مشارکت داد و مسئولیت‌هایی متناسب با توانایی آنها بر عهده‌شان گذاشت.
این کارشناس تربیتی ادامه داد: همچنین باید فرصت تجربه عبادت و فعالیت‌های دینی را برای نوجوان فراهم کرد تا میان شناخت ذهنی و باور دینی او از یک‌سو و تجربه عملی از سوی دیگر، پیوند برقرار شود.
وی خاطرنشان کرد: هنگامی که نوجوان آموزه‌های دینی را در عمل تجربه می‌کند، زمینه بیشتری برای تبدیل شناخت اولیه به باوری پایدار و درونی در او فراهم می‌شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین فولادگر تصریح کرد: این راهبردها منحصر به محیط خاصی نیستند و معلمان، مربیان و والدین نیز می‌توانند با توجه به شرایط خود از آنها استفاده کنند. مهم آن است که نوجوان در محیط‌های مختلف، فرصت پرسشگری، تفکر، تجربه عملی و شکل دادن به باورهای خود را داشته باشد.
هماهنگی خانواده، مدرسه و مسجد در تربیت دینی نوجوان
وی در پایان با تأکید بر ضرورت هماهنگی میان محیط‌های تربیتی گفت: خانواده، مدرسه و مسجد از مهم‌ترین محیط‌های تأثیرگذار بر نوجوان هستند و لازم است در نحوه مواجهه با پرسش‌ها و شبهات دینی او، هماهنگی بیشتری داشته باشند.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: نباید نوجوان در خانواده با این پیام مواجه شود که سؤال نپرسد، در مدرسه به پرسشگری تشویق شود و در مسجد صرفاً با پاسخ‌های دستوری مواجه شود. چنین ناهماهنگی‌هایی می‌تواند موجب سردرگمی نوجوان در مسیر شناخت و شکل‌گیری باورهای دینی شود.
وی خاطرنشان کرد: اگر خانواده، مدرسه و مسجد با شناخت مشترک از نیازهای نوجوان و با استفاده از راهبردهایی مانند ایجاد فضای امن برای پرسشگری، تقویت قدرت تعقل، افزایش سواد رسانه‌ای، پاسخ‌گویی مستدل و فراهم کردن تجربه عملی آموزه‌های دینی با یکدیگر همکاری کنند، زمینه مناسب‌تری برای شکل‌گیری هویت دینی نوجوان فراهم خواهد شد.
حجت‌الاسلام والمسلمین فولادگر در پایان ابراز امیدواری کرد که با هماهنگی بیشتر نهادهای تربیتی و اصلاح شیوه‌های مواجهه با پرسش‌های نسل جدید، بتوان گام مؤثری در مسیر شکل‌گیری هویت دینی نوجوانان برداشت.
انتهای پیام/
نظر شما