به گزارش خبرگزاری حوزه، آیت‌الله محمدمهدی شب‌زنده‌دار دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه و عضو فقهای شورای نگهبان در جریان بازدید از مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی و در نشستی با مسئولان و استادان این مرکز، به تبیین جایگاه پاسخگویی دینی، وظایف مبلغان در صیانت از اعتقادات مردم و ویژگی‌های اخلاقی و علمی مدافعان معارف اسلامی پرداخت.
ببینید:
فیلم | بازدید آیت‌الله شب‌زنده‌دار از مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی
دبیر شورای عالی حوزه های علمیه در آغاز سخنان خود، در ایام سوگواری حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها)، صلوات خاصه آن حضرت را قرائت کرد و در ادامه با اشاره به اهمیت فعالیت مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی گفت: مسئولیتی که بر عهده شما عزیزان و دیگر افرادی است که خدمات مشابهی ارائه می‌کنند، بسیار پراهمیت است؛ چراکه شما حلقه اتصال میان شریعت مقدس، احکام الهی و معارف دینی با مردم هستید.
پاسخ‌گویان دینی؛ حلقه اتصال مردم با معارف و حقایق الهی
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با بیان اینکه مبلغان دینی و پاسخ‌گویان به سؤالات مردم وظیفه انتقال صحیح معارف الهی را بر عهده دارند، افزود: این عزیزان باید معارف، حقایق و رهنمودهای دینی را به‌درستی دریافت کنند و سپس با توجه به شرایط مخاطبان، آن‌ها را به خلق خدا و بندگان الهی منتقل سازند.
ببینید:
تصاویر/ بازدید آیت‌الله شب زنده‌دار از مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی
دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه ادامه داد: کار پاسخ‌گویان دینی تنها پاسخ‌دادن به پرسش‌هایی نیست که مطرح شده است؛ گاهی باید با تبیین صحیح، از شکل‌گیری شبهه در ذهن افراد جلوگیری کرد و گاهی نیز هنگامی که شبهه‌ای پدید آمده است، برای رفع آن اقدام کرد.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم با اشاره به عوامل شکل‌گیری شبهات اعتقادی اظهار کرد: گاهی انسان بر اثر غفلت یا توجه‌نکردن به برخی مطالب، دچار شبهه می‌شود و گاهی نیز تبلیغات نادرست دشمنان یا کج‌اندیشانی که لزوماً معاند نیستند، زمینه تردید را فراهم می‌کند.
دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه با اشاره به گسترش ابزارهای ارتباطی در روزگار کنونی تصریح کرد: امروز وسایل ارتباط جمعی به‌اندازه‌ای در دسترس قرار گرفته‌اند که گویی همه افراد در یک اتاق و در کنار یکدیگر نشسته‌اند. در چنین شرایطی، باید توجه داشت که نقشه‌های دشمنان اسلام و راه حق و حقیقت، حتی فراتر از مسئله نظامی، بر تضعیف اعتقادات و ایجاد تردید در باورهای دینی استوار شده است.
تضعیف اعتقادات؛ راهی کم‌هزینه و پایدار برای سلطه دشمنان
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با تأکید بر اینکه تردیدافکنی در مبانی اعتقادی، از راهبردهای مهم دشمنان برای سلطه بر جوامع است، اظهار کرد: یکی از بهترین راه‌ها برای سلطه بر کشورهای اسلامی و حتی جوامع غیر اسلامی، از جمله جوامعی که پیروان مسیحیت و یهودیت در آن زندگی می‌کنند، این است که در مبادی اعتقادی مردم تشکیک شود.
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم افزود: هنگامی که انسان نسبت به یک امر اعتقادی بی‌اعتقاد شود یا در آن تردید پیدا کند، به‌طور طبیعی استقامت، ایستادگی و شکیبایی خود را از دست می‌دهد و ممکن است به سمتی گرایش پیدا کند که دشمن و تردیدافکن به آن علاقه‌مند است.
دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه، تبلیغ دینی، پاسخگویی به سؤالات و رفع تشکیکات را از مهم‌ترین راه‌های مقابله با این روند دانست و با اشاره به تعبیر محقق نائینی در علم اصول فقه، این فعالیت را در حکم «متمم جعل» توصیف کرد.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم توضیح داد: خدای متعال احکامی را جعل فرموده است، اما برای اینکه این احکام به هدف و نتیجه خود برسند، صرف جعل حکم کفایت نمی‌کند؛ بلکه به متمم و مکمل نیاز است. این تکمیل از طریق کسانی انجام می‌شود که معارف و احکام را به‌صورت کامل دریافت می‌کنند و سپس با بهره‌گیری از روش‌ها و هنرهای متناسب با مخاطبان، شرایط و استعدادهای مختلف، آن معارف را به تشنگان حقیقت و واقعیت منتقل می‌سازند.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با تأکید بر ارزش این مسئولیت گفت: این جایگاه بسیار ارزشمند و پراهمیت است و قطعاً مورد عنایت حق تعالی و اولیای الهی و اهل‌بیت(ع) قرار دارد. این خدمت، هم احسان به اسلام و هم احسان به بندگان خداست.
چهار ویژگی برای یاری دین
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم در ادامه با اشاره به نامه امیرالمؤمنین علی(ع)، بر ضرورت برخورداری خدمتگزاران دین از ویژگی‌های اخلاقی و عملی تأکید کرد و گفت: حضرت در نامه مبارک خود، یاران را به یاری‌رساندن به اهداف الهی فرا می‌خوانند. مقصود از این یاری، کمک به اهداف و مقاصد آن حضرت در آشناکردن بندگان خدا با پروردگار، شناساندن معارف الهی، نشان‌دادن راه صحیح زندگی و یاری‌رساندن به مردم در فراز و نشیب‌های زندگی است.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با اشاره به عبارت مشهور امیرالمؤمنین(ع) اظهار کرد: حضرت می‌فرمایند: «أَعِینُونِی بِوَرَعٍ وَاجْتِهَادٍ، وَعِفَّةٍ وَسَدَادٍ»؛ یعنی مرا با ورع، تلاش و کوشش، عفت و استواری یاری کنید.
دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه افزود: این چهار ویژگی، برای کسانی که می‌خواهند در مسیر اهداف امیرالمؤمنین(ع) و خدمت به دین خدا گام بردارند، اهمیت اساسی دارد و پاسخ‌گوی دینی نیز باید این ویژگی‌ها را در وجود خود تقویت کند.
ورع و تقوا؛ شرط اعتماد مردم به پاسخ‌گوی دینی
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم نخستین ویژگی را ورع و خداترسی دانست و گفت: یکی از ارکان مهم تأثیرگذاری پاسخ دینی آن است که مخاطب به تقوا، ورع و خداترسی پاسخگو اعتقاد داشته باشد و باور کند که پاسخ او بر اساس هوس، منفعت شخصی، ملاحظات حزبی یا اغراض مشابه ارائه نشده است.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با اشاره به سخنی از مرحوم آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی اظهار کرد: ایشان فرموده بودند که مردم دینشان را از شما می‌گیرند.
وی ادامه داد: برای بسیاری از مردم، همین که عالم، دانشمند یا بزرگی مطلبی را از اسلام بیان می‌کند، در پذیرش آن مؤثر است. مردم گاهی می‌گویند امام فرموده، رهبر فرموده، شهید فرموده، شیخ انصاری فرموده یا میرزای شیرازی فرموده است و همین انتساب را دلیل صحت مطلب می‌دانند؛ یعنی شخصیت گوینده در پذیرش محتوای سخن نقش دارد.
عضو فقهای شورای نگهبان تأکید کرد: این اعتماد هنگامی شکل می‌گیرد که گوینده به علم، ورع، تقوا و خداترسی شناخته شده باشد. در چنین شرایطی، مخاطب باور می‌کند که پاسخ ارائه‌شده بر اساس حقیقت است، نه منفعت شخصی و هواهای نفسانی.
اجتهاد و مجاهدت؛ ضرورت تلاش مستمر در مسیر تبلیغ
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با تبیین ویژگی دوم، بر ضرورت مجاهدت و تلاش مستمر تأکید کرد و افزود: تنها گوشه‌نشستن و علاقه‌مندی به آرمان‌های امیرالمؤمنین(ع) برای یاری‌رساندن به آن اهداف کافی نیست؛ حرکت و مجاهدت لازم است و انسان باید در راه اشاعه حق و از بین بردن باطل، شب و روز نشناسد.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم با اشاره به نامه امام جواد(ع) به علی بن مهزیار اظهار کرد: این نامه از متون ارزشمند در بیان جایگاه خدمت، اطاعت، خیرخواهی و تلاش مستمر در مسیر اهداف الهی است.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با اشاره به مضمون نامه افزود: امام جواد(ع) در این نامه، علی بن مهزیار را به دلیل عملکردش در خیرخواهی، اطاعت، خدمت، بزرگداشت و احترام و انجام وظایف مورد تمجید قرار می‌دهند و از جایگاه او سخن می‌گویند.
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ادامه داد: در این نامه، امام جواد(ع) تأکید می‌کنند که جایگاه و خدمت علی بن مهزیار در گرما و سرما، شب و روز، از نگاه ایشان پنهان نمانده است و برای او از خداوند درخواست رحمت و پاداش می‌کنند.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم با اشاره به مضمون این روایت تصریح کرد: خدمت در مسیر یاری امام و کمک به خلق خدا، نباید تابع آسایش، شرایط شخصی و ملاحظات دنیوی باشد. انسان باید در انجام وظیفه خود استمرار داشته باشد و برای خدمت به دین خدا آمادگی نشان دهد.
متن مستند نامه امام جواد(ع) به علی بن مهزیار
در نامه امام جواد(ع) به علی بن مهزیار آمده است:
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ
یَا عَلِیُّ، أَحْسَنَ اللَّهُ جَزَاکَ، وَأَسْکَنَکَ جَنَّتَهُ، وَمَنَعَکَ مِنَ الْخِزْیِ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ، وَحَشَرَکَ اللَّهُ مَعَنَا.
یَا عَلِیُّ، قَدْ بَلَوْتُکَ وَخَیَّرْتُکَ فِی النَّصِیحَةِ وَالطَّاعَةِ وَالْخِدْمَةِ وَالتَّوْقِیرِ وَالْقِیَامِ بِمَا یَجِبُ عَلَیْکَ، فَلَوْ قُلْتُ إِنِّی لَمْ أَرَ مِثْلَکَ لَرَجَوْتُ أَنْ أَکُونَ صَادِقًا.
فَجَزَاکَ اللَّهُ جَنَّاتِ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا، فَمَا خَفِیَ عَلَیَّ مَقَامُکَ وَلَا خِدْمَتُکَ فِی الْحَرِّ وَالْبَرْدِ، فِی اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ، فَأَسْأَلُ اللَّهَ إِذَا جَمَعَ الْخَلَائِقَ لِلْقِیَامَةِ أَنْ یُحْبُوَکَ بِرَحْمَةٍ تَغْتَبِطُ بِهَا، إِنَّهُ سَمِیعُ الدُّعَاءِ.»
ترجمه:
«ای علی، خداوند پاداش تو را نیکو گرداند، تو را در بهشت خود جای دهد، از خواری در دنیا و آخرت محفوظ بدارد و تو را با ما محشور فرماید.
ای علی، تو را آزموده‌ام و در خیرخواهی، اطاعت، خدمت، بزرگداشت و احترام و انجام آنچه بر عهده توست، شایسته یافته‌ام؛ به‌گونه‌ای که اگر بگویم کسی مانند تو ندیده‌ام، امیدوارم سخن درستی گفته باشم.
خداوند به تو پاداش دهد و بهشت فردوس را منزلگاهت قرار دهد. جایگاه و خدمت تو در گرما و سرما، شب و روز، از من پنهان نمانده است. از خداوند می‌خواهم هنگامی که آفریدگان را برای قیامت گرد می‌آورد، رحمتی به تو عطا کند که دیگران به جایگاه تو غبطه بخورند؛ زیرا او شنونده دعاست.»
منبع: بحارالأنوار، علامه مجلسی، جلد ۵۰، صفحه ۱۰۵، به نقل از کتاب الغیبة شیخ طوسی.
عفاف؛ عامل نفوذ کلام عالمان دینی
آیت‌الله شب‌زنده‌دار در ادامه، عفاف را از دیگر ویژگی‌های ضروری پاسخ‌گویان و مبلغان دینی دانست و اظهار کرد: عفاف مظاهر مختلفی دارد و اگر مردم یک روحانی یا مبلغ را به عفاف بشناسند، سخن او در دل‌ها نفوذ بیشتری خواهد داشت.
عضو فقهای شورای نگهبان با اشاره به زندگی برخی عالمان بزرگ گفت: انسان در احوال بزرگان مطالعه می‌کند یا در تجربه‌های زندگی با آنان مواجه می‌شود و می‌بیند که برخی از این افراد، با وجود ناتوانی‌های اقتصادی و شرایط دشوار معیشتی، هرگز حاضر نبودند برای دستیابی به زخارف دنیا، از جایگاه، آبرو و عزت خود بکاهند.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم افزود: این بزرگان به حداقل امکانات زندگی اکتفا می‌کردند و همین عفاف و بی‌اعتنایی به منافع دنیوی، سبب می‌شد کلامشان در دل‌ها اثر بگذارد و مردم به آنان اعتماد کنند.
دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه با اشاره به دوران انقلاب اسلامی خاطرنشان کرد: هنگامی که مرجعیت شیعه و امام خمینی(ره) مردم را به بستن بازارها و هزینه‌کردن در راه اسلام فرا می‌خواندند، بازاریان و تاجران با وجود چک‌ها، سفته‌ها، بدهی‌ها و مطالبات خود، به این دعوت پاسخ می‌دادند و بازار را تعطیل می‌کردند.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار افزود: مردم حتی فرزندان خود را در راه اسلام تقدیم می‌کردند و امروز نیز این روحیه وجود دارد. علت این اعتماد آن بود که مردم ورع، اجتهاد و عفاف را در عالمان و رهبران دینی مشاهده کرده بودند.
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم تأکید کرد: عفاف تنها به یک حوزه محدود نیست، بلکه در عرصه‌های مختلف زندگی، از جمله مسائل مالی و غیرمالی، نمود پیدا می‌کند و یک مبلغ دینی باید در همه این عرصه‌ها به آن شناخته شود.
سداد و استدلال محکم؛ پاسخ دینی نباید بر پایه‌های سست بنا شود
دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه با اشاره به ویژگی چهارم در کلام امیرالمؤمنین(ع)، یعنی سداد، گفت: سداد به معنای سخن محکم و استوار است؛ سخنی که بنیاد آن بر استدلال صحیح و مقدمات قابل دفاع استوار باشد.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم افزود: پاسخ‌گویان دینی باید در توضیح معارف، رفع شبهات، پاسخگویی و ارشاد مردم از استدلال‌های محکم، مقدمات برهانی، امور فطری و مطالب روشن و غیرقابل خدشه استفاده کنند.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار هشدار داد: اگر سخنی بر پایه‌ای سست و غیرمستحکم بنا شود، نه‌تنها سودمند نیست، بلکه می‌تواند زیان‌بار باشد؛ زیرا مخاطب ممکن است تصور کند همه معارف و مسائل دینی بر همین پایه‌های سست و ناراست استوارند.
وی با اشاره به روش علمی محقق اصفهانی، صاحب کتاب نهایة‌الدرایه، گفت: استاد معظم ما، آیت‌الله وحید، در درس اصول از محقق اصفهانی یاد می‌کردند؛ شخصیتی که در مباحث فقهی و اصولی به اقامه برهان و استوارکردن مبانی استدلال شناخته می‌شد.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم با نقل خاطره‌ای از زندگی محقق اصفهانی افزود: ایشان در نجف اشرف در خانه‌ای استیجاری زندگی می‌کردند. پس از پایان مدت اجاره، مالک از ایشان خواست خانه را تخلیه کنند، در حالی که در آن شرایط امکان مناسبی برای جابه‌جایی نداشتند.
دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه ادامه داد: محقق اصفهانی به مسجد رفتند و با خداوند مناجاتی برهانی کردند. در این مناجات، با استدلال به خداوند عرضه داشتند که تو مرا، فرزندانم و خانواده‌ام را موجوداتی نیازمند مکان آفریده‌ای؛ از سوی دیگر، خودت غصب را حرام کرده‌ای و بنابراین بر اساس حکم تشریعی تو نمی‌توانیم در خانه‌ای که متعلق به دیگری است، بدون اجازه بمانیم.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار افزود: از طرف دیگر، مسجد و حسینیه نیز محل زندگی زن و فرزند نیست و برای عبادت و امور عمومی در نظر گرفته شده است. پس با توجه به نیاز تکوینی به مکان و حرمت شرعی غصب، باید راهی برای این وضعیت فراهم شود.
عضو فقهای شورای نگهبان با اشاره به نتیجه این ماجرا گفت: پس از این مناجات، فردی نزد محقق اصفهانی آمد و خانه استیجاری دیگری را به ایشان پیشنهاد کرد. این خاطره نشان می‌دهد که آن عالم حتی در مناجات شخصی خود نیز با دقت در مقدمات و استدلال سخن می‌گفت.
صداقت علمی؛ پاسخگو باید در صورت ندانستن، حقیقت را بیان کند
آیت‌الله شب‌زنده‌دار در ادامه، صداقت علمی و پرهیز از پاسخ‌های غیرمستند را از ضرورت‌های فعالیت‌های دینی دانست و اظهار کرد: اگر در موقعیت پاسخگویی با پرسشی مواجه شدیم که پاسخ مستحکمی برای آن در اختیار نداریم، راه صحیح این نیست که مطلبی سست بیان کنیم؛ بلکه باید اعلام کنیم که نیازمند مطالعه بیشتر هستیم یا از فرد دیگری که توانایی علمی لازم را دارد، کمک بگیریم.
دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه با اشاره به رفتار عالمان بزرگ حوزه گفت: کسانی که در قله‌های علم، تقوا و فضیلت قرار داشتند، در برابر پرسش‌هایی که پاسخ آن را نمی‌دانستند، از بیان حقیقت ابایی نداشتند.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم با نقل خاطره‌ای از علامه طباطبایی اظهار کرد: در حاشیه‌های ایشان بر کتاب‌های صدرالمتألهین، مطلبی وجود داشت که برای من پرسش‌برانگیز بود. روزی در مسیر خیابان صفائیه و کوچه‌ای که به منزل ایشان می‌رفت، علامه طباطبایی را دیدم و درباره آن مطلب از ایشان سؤال کردم. ایشان صریحاً فرمودند که در آن لحظه پاسخ را نمی‌دانند و باید به منابع مراجعه کرد.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار افزود: این رفتار از نشانه‌های تقوا، فضیلت و علم است؛ عالمی که در جایگاه علمی بالایی قرار دارد، هنگامی که پاسخ پرسشی را در آن لحظه نمی‌داند، حقیقت را بیان می‌کند.
وی همچنین با اشاره به شخصیت مرحوم آیت‌الله حاج شیخ مرتضی حائری گفت: ایشان از عالمان و استادانی بودند که به علم، تقوا و فضیلت شناخته می‌شدند. حتی گاهی شاگردان از ایشان مسائل عادی می‌پرسیدند و اگر پاسخ را در آن لحظه به خاطر نداشتند، بدون هیچ ابایی می‌گفتند که اکنون به یاد ندارند.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم به نقل از پدر خود افزود: مرحوم والد می‌فرمودند که گاهی شب برای درس روز بعد مطالعه می‌کردم و با مسئله‌ای دشوار مواجه می‌شدم؛ کلمات عالمان را بررسی می‌کردم و با وجود تلاش علمی، مسئله حل نمی‌شد. با این حال، تصمیم نداشتم مطلب را به‌صورت ساختگی و غیرواقعی توضیح دهم، بلکه می‌خواستم در درس به‌صراحت بگویم که این بخش را نفهمیده‌ام.
دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه ادامه داد: ایشان نقل می‌کردند که گاهی هنگام حرکت از خانه و رسیدن به محدوده حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س)، ناگهان مطلبی به ذهنشان خطور می‌کرد و مشکل علمی که با مطالعه و مراجعه به کلمات بزرگان حل نشده بود، برطرف می‌شد.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با تأکید بر اهمیت جایگاه معنوی شهر قم گفت: باید قدر این شهر، مجاورت با حرم مطهر حضرت معصومه(س) و بهره‌مندی از فضای معنوی آن را بدانیم.
عضو فقهای شورای نگهبان همچنین با یادکرد از استاد خود، مرحوم آیت‌الله شیخ کاظم تبریزی غروی(ره)، گفت: مقامات علمی و معنوی ایشان آن‌گونه که شایسته بود، شناخته نشد. ایشان از تجربه‌هایی سخن می‌گفتند که در آن برای فهم مسائل علمی، از جمله مسائل تفسیری، معنای روایات و گاهی موضوعات منطقی و ادبی، به درگاه خداوند تضرع می‌کردند.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم افزود: ایشان نقل می‌کردند که در دوران تحصیل، فرش حجره را کنار می‌زدند، گونه‌های خود را بر خاک می‌گذاشتند و از خداوند می‌خواستند حقیقت مطلب را برایشان آشکار کند و آنچه را در آن مسئله حق است، به آنان بنمایاند.
وی تصریح کرد: کسانی که در مقام تبلیغ، تبیین شریعت و پاسخگویی به مسائل دینی هستند، باید همواره برای دریافت صحیح مطالب به درگاه خداوند و اولیای او رجوع کنند. این ارتباط معنوی در نورانیت زندگی، برزخ و قیامت انسان تأثیرگذار است.
منزلت عالمان در برزخ؛ به شرط نفروختن آخرت به دنیا
آیت‌الله شب‌زنده‌دار در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به خاطره‌ای از مرحوم آیت‌الله فرید اراکی اظهار کرد: پس از تبعید امام خمینی(ره)، شماری از شاگردان ایشان از آیت‌الله فرید اراکی خواستند که درس را آغاز کنند. ایشان از عالمان و استادان حوزه بودند و روزهای پنجشنبه نیز درس اخلاق برگزار می‌کردند.
عضو جامعه مدرسن حوزه علمیه قم با اشاره به ماجرایی که در آن از برخی عالمان مدفون در قبرستان شیخان قم یاد شده بود، افزود: در این داستان، سخن از جایگاه و قرب عالمان در عالم برزخ به میان آمده بود؛ عالمانی که به دلیل خدمت به دین خدا و یاری‌رساندن به امیرالمؤمنین(ع) و دیگر ائمه هدی(ع)، از منزلت والایی برخوردارند.
دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه تأکید کرد: البته این منزلت به شرط آن است که انسان آخرت خود را به دنیا نفروخته باشد. عالمی که آخرتش را به دنیا نفروخته و برای خدا و دین او خدمت کرده است، در عالم آخرت از ارج و قرب برخوردار خواهد بود.
وی با اشاره به مضمون روایات مربوط به یاری اهل‌بیت(ع) گفت: کمک به دین خدا و یاری‌رساندن به اهل‌بیت(ع)، از مهم‌ترین مصادیق خدمت ارزشمند عالمان و مبلغان دینی است.
لزوم استخراج و تدوین معیارهای پاسخگویی دینی
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با اشاره به ضرورت تدوین معیارهای علمی و اخلاقی پاسخگویی به شبهات گفت: روایات و آیات قرآن کریم حاوی نکات و ویژگی‌هایی هستند که یک مبلغ و پاسخ‌گوی دینی باید آن‌ها را در وجود خود ایجاد کند و در عمل به کار گیرد.
دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه افزود: شایسته است این معیارها به‌صورت دقیق استخراج، تنقیح و تدوین شوند و در اختیار مبلغان و پاسخ‌گویان دینی قرار گیرند تا در فعالیت‌های خود از آن‌ها بهره ببرند.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم با اشاره به فرمان قرآن کریم درباره «قول سدید» اظهار کرد: خداوند متعال پس از امر به تقوا، به گفتار استوار فرمان می‌دهد. از آیات قرآن می‌توان ضرورت استدلال صحیح و بیان روشن را در پاسخگویی دینی استفاده کرد.
عضو فقهای شورای نگهبان با اشاره به آیه «قُلْ مَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفِینَ» از سوره مبارکه صاد، خاطرنشان کرد: در پاسخگویی نباید به استدلال‌های پیچیده و تکلف‌آمیز متوسل شد. پیامبر اکرم(ص) نیز می‌فرمایند که از متکلفان نیستند. بنابراین، بیان روشن، استدلال قابل فهم و تکیه بر امور فطری و مسلمات، از ضرورت‌های فعالیت تبلیغی است.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار افزود: پاسخگو باید مخاطب و استعدادهای مختلف او را در نظر بگیرد و از مطالبی استفاده کند که روشن، مستند و قابل فهم باشد؛ نه اینکه استدلال خود را بر مقدماتی بنا کند که خودشان محل تردید و تشکیک هستند یا برای مخاطبان قابلیت فهم ندارند.
ممنوعیت استفاده از مغالطه؛ حتی در برابر معاندان
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم در تبیین یکی دیگر از معیارهای پاسخگویی دینی، با اشاره به روایات امام صادق(ع)، بر ضرورت استفاده از استدلال صحیح حتی در برابر مخالفان و معاندان تأکید کرد و گفت: اسلام اجازه نمی‌دهد که برای ساکت‌کردن طرف مقابل از مغالطه و مقدمات نادرست استفاده شود.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار افزود: ممکن است کسی با مغالطه یا استدلالی که بر مقدمات ناصحیح استوار است، طرف مقابل را در ظاهر ساکت کند، اما چنین روشی مطلوب اسلام نیست. امام صادق(ع) برخی از اصحاب خود را از این شیوه نهی می‌کردند و بر لزوم استدلال صحیح تأکید داشتند.
عضو فقهای شورای نگهبان تصریح کرد: از افتخارات اسلام آن است که معارف، احکام و مبانی آن بر پایه‌های صحیح و استدلال‌های محکم استوار است؛ بنابراین، مدافع دین نیز باید از همین روش استفاده کند و نباید برای پیروزی در بحث، به مقدمات نادرست متوسل شود.
روایات امام صادق(ع) درباره توانایی مناظره و دفاع از اهل‌بیت(ع)
دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه با اشاره به روایاتی درباره مناظره و مباحثه علمی اظهار کرد: برخی افراد در جریان مناظره و مواجهه با شبهات، در بخشی از بحث پاسخ دارند، اما در بخش‌های دیگر دچار مشکل می‌شوند. کسی که توانایی لازم برای پاسخگویی ندارد، نباید بدون آمادگی علمی وارد چنین عرصه‌ای شود.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم با اشاره به روایتی درباره عبدالأعلی گفت: در این روایت، عبدالأعلی از امام صادق(ع) درباره انتقاد مردم از فعالیت‌های کلامی و مناظرات خود سؤال می‌کند. پاسخ امام نشان می‌دهد که ورود به چنین عرصه‌ای، به توانایی علمی و قدرت مدیریت بحث نیاز دارد.
روایت عبدالأعلی؛ ضرورت توانایی در ورود و خروج از بحث
در روایت نقل‌شده در رجال کشّی، عبدالأعلی می‌گوید: «قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ النَّاسَ یَعِیبُونَ عَلَیَّ بِالْکَلَامِ، وَأَنَا أُکَلِّمُ النَّاسَ». یعنی: به امام صادق(ع) عرض کردم مردم به‌خاطر بحث‌های کلامی از من انتقاد می‌کنند، درحالی‌که من با مردم بحث می‌کنم.
در ادامه، مضمون پاسخ امام این است که کسی که توانایی ورود به بحث و خروج صحیح از آن را دارد، می‌تواند چنین فعالیتی انجام دهد؛ اما کسی که در جریان مناظره گرفتار می‌شود و توانایی پاسخگویی ندارد، نباید بدون آمادگی وارد آن شود.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با اشاره به این روایت تأکید کرد: فردی که برای پاسخگویی به دانشگاه‌ها، محافل علمی و محیط‌های مختلف اعزام می‌شود، باید هم از نظر علمی و هم از نظر مهارت‌های مباحثه و مناظره توانایی لازم را داشته باشد. همچنین کسانی که مسئول اعزام افراد هستند، باید این توانایی را به‌درستی ارزیابی کنند.
روایت طیار؛ مناظره برای کسی که توانایی علمی دارد
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم در ادامه به روایت دیگری از طیار اشاره کرد که در آن، از امام صادق(ع) درباره ناخوشایندی مناظره با مردم سؤال می‌شود.
در متن روایت آمده است: «بَلَغَنِی أَنَّکَ کَرِهْتَ مُنَاظَرَةَ النَّاسِ». یعنی: به من خبر رسیده است که شما مناظره با مردم را ناخوش می‌دارید.
در پاسخ امام صادق(ع)، بر تفاوت میان افرادی که توانایی علمی و مهارت لازم برای مناظره دارند با کسانی که از عهده آن برنمی‌آیند، تأکید شده است.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با توضیح مضمون این روایت گفت: کسی که می‌تواند در موقعیت‌های مختلف بحث، پاسخ مناسب ارائه دهد، در صورت نیاز می‌تواند وارد مناظره شود؛ اما فردی که چنین توانایی‌ای ندارد، نباید در موقعیتی قرار بگیرد که نتواند از عهده شبهات و اشکالات برآید.
روایت ابن‌طیار؛ ستایش دفاع از اهل‌بیت(ع)
دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه در ادامه، به روایتی از هشام بن حکم درباره ابن‌طیار اشاره کرد که در آن، امام صادق(ع) از سرنوشت او سؤال می‌کنند.
در متن روایت آمده است: «مَا فَعَلَ ابْنُ الطَّیَّارِ؟» هشام بن حکم می‌گوید: عرض کردم از دنیا رفت. امام صادق(ع) فرمودند: «رَحِمَهُ اللَّهُ وَلَقَّاهُ نَضْرَةً وَسُرُورًا، فَقَدْ کَانَ شَدِیدَ الْخُصُومَةِ عَنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ». یعنی: خداوند او را رحمت کند و با شادابی و سرور روبه‌رو سازد؛ زیرا او در دفاع از ما اهل‌بیت، بسیار جدی و استوار بود.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با اشاره به مضمون این روایت تأکید کرد: دفاع از حق، مناظره و پاسخگویی به شبهات، در صورتی که با علم، توانایی و استدلال صحیح همراه باشد، جایگاهی ارزشمند دارد.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم افزود: پاسخ‌گویان دینی باید چنان عمل کنند که در روز قیامت، حضرت بقیةالله‌الاعظم(عج) گواهی دهند که آنان از مدافعان اهل‌بیت(ع) و مدافعان اسلام بوده‌اند.
این استاد حوزه‌های علمیه با اشاره به آیات سوره مبارکه انسان درباره امیرالمؤمنین(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س)، به آیه «إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا یَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِیرًا» اشاره کرد و گفت: خدای متعال در برابر چنین اخلاص و بندگی، امنیت و آرامش را به بندگان خود عطا می‌کند.
عضو فقهای شورای نگهبان در جمع‌بندی این بخش از سخنان خود اظهار کرد: خدمت در مسیر پاسخگویی به سؤالات دینی، کاری بزرگ و باعظمت است و می‌توان آن را از مصادیق یک واجب کفایی دانست؛ ازاین‌رو، باید این مسئولیت را با حسن عمل و بهترین کیفیت انجام داد.
احسن‌العمل؛ معیار ارزش‌گذاری بر تلاش‌های دینی
آیت‌الله شب‌زنده‌دار در ادامه با اشاره به آیات قرآن کریم درباره هدف آفرینش اظهار کرد: خداوند متعال در چند موضع از قرآن کریم، آفرینش مرگ و زندگی و نیز آفرینش آسمان‌ها و زمین را با مسئله آزمودن انسان‌ها از نظر کیفیت عمل پیوند داده است.
وی با اشاره به آیه «الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» افزود: معیار تنها این نیست که چه کسی عمل بیشتری انجام می‌دهد، بلکه مهم آن است که چه کسی عمل بهتر و شایسته‌تری انجام می‌دهد.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم با اشاره به مضمون آیه «لَنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» تصریح کرد: یکی از شرایط اساسی برای اینکه عمل انسان به احسن‌العمل تبدیل شود، آن است که از دل و جان و با نیت خالص برای خداوند، یاری دین و نصرت دین خدا انجام شود.
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم تأکید کرد: اخلاص، شرط لازم برای ارزشمندشدن عمل است و در کنار دیگر شرایط و جهات، نقش اساسی در کیفیت خدمت انسان دارد.
اخلاص امام خمینی(ره) و مردم؛ عامل استمرار انقلاب اسلامی
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با اشاره به نقش اخلاص در شکل‌گیری، پیروزی و استمرار انقلاب اسلامی گفت: یکی از ویژگی‌هایی که در اساس این انقلاب، پیروزی آن و استمرار نظام اسلامی با وجود هجوم‌های ناجوانمردانه و ظالمانه دشمنان از پیش از پیروزی انقلاب تاکنون نقش داشته، نیت خالص امام خمینی(ره)، رهبر شهید و مردم وفادار، ولایتمدار و دلداده اسلام و معنویت بوده است.
وی افزود: امام خمینی(ره) جز خداوند، نظر دیگری نداشتند و از بسیاری از مظاهر شکوه، جلال و موقعیت‌های دنیوی فاصله می‌گرفتند. همین اخلاص در کنار وفاداری مردم و پایبندی آنان به اسلام و معنویت، از عوامل مهم پیشرفت انقلاب اسلامی بوده است.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم با اشاره به تعبیر رهبر شهید درباره نزدیک‌شدن به قله گفت: ایشان فرموده بودند که به قله نزدیک شده‌ایم و تنها یک پیچ دیگر باقی مانده است. ریشه این مسیر را باید در اخلاص رهبر شهید و رهبر فعلی و همراهی مردم جست‌وجو کرد.
دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه در ادامه، به حضور مردم در منزل امام خمینی(ره) پس از آزادی ایشان از زندان اشاره کرد و گفت: امام در همان منزل محله یخچال قاضی، برای نشان‌دادن حمایت مردم از اسلام، اهل‌بیت(ع)، مراجع و روحانیت، در آستانه در می‌نشستند؛ به‌گونه‌ای که یک طرف ایشان اتاق و طرف دیگر حیاط بود.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم افزود: در حیاط نیز جایگاهی قرار داده بودند تا مدیران مدارس و دیگر افراد بتوانند برای دیدار و ابراز ارادت مراجعه کنند. خود ما نیز از جمله کودکانی بودیم که در آن فضا حضور داشتیم.
عضو فقهای شورای نگهبان ادامه داد: این صحنه‌ها برای آن بود که به دولت نشان داده شود مردم چگونه از مرجعیت و روحانیت حمایت می‌کنند. امام خمینی(ره) در همین مسیر، در برابر ابراز محبت مردم، با تواضع رفتار می‌کردند.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با اشاره به حضور امام در محله‌های مختلف قم پس از آزادی از زندان گفت: مردم در محله‌های گوناگون برای استقبال از ایشان چراغانی می‌کردند و جمعیت زیادی گرد هم می‌آمدند. این حضورها نشان‌دهنده شناخت امام از ظرفیت مرجعیت و قدرت اجتماعی روحانیت و حمایت مردم از اسلام بود.
وی با اشاره به پرهیز امام خمینی(ره) از مطرح‌شدن شخصی پس از رحلت آیت‌الله‌العظمی بروجردی افزود: با وجود اینکه امام از شاگردان ایشان بودند، از برخی مظاهر مطرح‌شدن فاصله می‌گرفتند. به نقل از رهبر شهید نیز، در آن زمان شماری از طلاب قم از امام خواستند مجلس فاتحه برگزار کنند و ایشان در برابر این‌گونه امور، نوعی تجافی و بی‌اعتنایی نشان می‌دادند.
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با اشاره به گفت‌وگوی خود با امام خمینی(ره) درباره زمان شکل‌گیری اندیشه تأسیس حکومت اسلامی اظهار کرد: از امام پرسیدم از چه زمانی به فکر تشکیل حکومت و نظام اسلامی افتادید؟ ایشان فرمودند که زمان آغاز این اندیشه را به یاد ندارند، اما از زمانی که تشخیص دادند این کار وظیفه است، برای انجام آن اقدام کردند.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم تأکید کرد: این سخن نشان می‌دهد که امام خمینی(ره) پس از تشخیص وظیفه، فارغ از ملاحظات شخصی و موقعیت‌های دنیوی، برای انجام مسئولیت اقدام کردند.
خاطره رهبر شهید از حادثه مسجد ابوذر
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با اشاره به خاطره‌ای از رهبر شهید در جلسات هفتگی، بر اهمیت اخلاص در پذیرش مسئولیت‌های اجتماعی و سیاسی تأکید کرد و گفت: این خاطره را از زبان خود ایشان در جلساتی که به‌صورت هفتگی خدمتشان می‌رسیدیم، شنیده‌ام؛ جلساتی که برای ما بسیار مغتنم بود و در آن، استحکام اعتقادی، توکل به خداوند و اطمینان ایشان به روشن‌بودن راه و رسیدن به نتیجه را مشاهده می‌کردیم.
وی افزود: رهبر شهید در جریان حادثه مسجد ابوذر، هنگامی که دست شریفشان آسیب دید، بیهوش شدند. هنگام انتقال از مسجد، به هوش آمدند و احساس کردند ممکن است از دنیا بروند. در آن لحظات، به گذشته خود نگاه کردند و با وجود همه تلاش‌ها و مجاهدت‌هایشان، احساس کردند چیزی برای عرضه به درگاه خداوند ندارند.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم با اشاره به اینکه رهبر شهید در طول مبارزات خود بارها زندانی و تبعید شده بودند، گفت: ایشان نقل می‌کردند که هر بار وارد زندان می‌شدم، مدتی خدا را مشاهده می‌کردم؛ این تعبیر، بیانگر احساس تقرب و ارتباط عمیق ایشان با خداوند در سخت‌ترین شرایط بود. با وجود چنین تجربه‌هایی، رهبر شهید در آن لحظات احساس می‌کردند که در برابر عظمت خداوند، چیزی برای عرضه ندارند. پس از آنکه دوباره در بیمارستان به هوش آمدند، تصمیم گرفتند هیچ کاری انجام ندهند، مگر آنکه برای خدا باشد.
آیت‌الله شب‌زنده‌دار با اشاره به ادامه این ماجرا اظهار کرد: رهبر شهید فرموده بودند که قصد داشتند به قم بازگردند و درس تفسیر را آغاز کنند و وارد هیچ‌یک از مناصب حکومتی نشوند؛ اما دوستانشان با همین استدلال که تصمیم گرفته‌اند هیچ کاری جز برای خدا انجام ندهند، مسئولیت ریاست‌جمهوری را به ایشان سپردند.
دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه افزود: ایشان مسئولیت ریاست‌جمهوری و سپس رهبری را نیز با همین نگاه پذیرفتند؛ یعنی هنگامی که تشخیص دادند پذیرش این مسئولیت‌ها وظیفه است، برای انجام آن اقدام کردند.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم با اشاره به شهادت رهبر شهید گفت: خدای متعال این اخلاص را با انتقال ایشان به عالم آخرت از طریق شهادت همراه ساخت و از خداوند می‌خواهیم که به همه ما نیز توفیق خدمت خالصانه به اسلام را عنایت کند.
پاسخگویی دینی؛ مسئولیتی بزرگ که به علم، تقوا و اخلاص نیاز دارد
آیت‌الله شب‌زنده‌دار در پایان، با تأکید بر اهمیت خدمت در مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی و دیگر مجموعه‌های فعال در عرصه تبیین معارف اسلامی، اظهار کرد: پاسخ‌گویان دینی باید علم، تقوا، ورع، عفاف، استدلال صحیح، مجاهدت و اخلاص را سرلوحه کار خود قرار دهند.
دبیر شورای عالی حوزه های علمیه با بیان اینکه پاسخگویی به پرسش‌های دینی و رفع شبهات، بخشی از دفاع از اسلام و معارف اهل‌بیت(ع) است، بر ضرورت پرهیز از مغالطه، بیان مطالب غیرمستند و پاسخ‌های غیرمستحکم تأکید کرد و گفت: باید با مطالعه دقیق، مراجعه به منابع معتبر، شناخت مخاطبان و توجه به استعدادهای آنان، معارف دینی را به‌درستی منتقل کرد.
از پاسخگویی روزانه به ۱۰ هزار سؤال تا راه‌اندازی سامانه هوش مصنوعی
در ابتدای این بازدید، مدیران مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی گزارشی از وضعیت، عملکرد و برنامه‌های این مرکز ارائه کردند و آیت الله شب‌زنده‌دار نیز بر لزوم پشتیبانی علمی از کارشناسان پاسخگو تأکید کرد.
پاسخگویی در موضوعات مختلف علوم اسلامی و در بسترهای مختلف آنلاین، آفلاین، تلفنی و ... ، فعال سازی اولین سامانه هوش مصنوعی برای پاسخگویی تخصصی به سوالات دینی، پاسخگویی روزانه به ۱۰ هزار سوال و شبهه و تولیدات مکتوب و رسانه‌ای، از جمله محورهای گزارشات ارائه شده بود.
انتهای پیام
نظر شما