به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، نهمین مجمع عمومی و انتخابات هیئت مدیره انجمن مطالعات اجتماعی حوزه علمیه، روز چهارشنبه ۶ آبان ۱۴۰۵ با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران و اعضای این انجمن در ساختمان انجمن‌های علمی حوزه در قم برگزار شد.
در این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین حسن خیری رئیس انجمن مطالعات اجتماعی حوزه علمیه، گزارشی از عملکرد هشتمین دوره هیئت مدیره این انجمن ارائه کرد و پس از آن، حجت‌الاسلام والمسلمین فرهاد عباسی، معاون پژوهش حوزه‌های علمیه و حجت‌الاسلام والمسلمین حمید پارسانیا، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، به بیان دیدگاه‌های خود پرداختند.
همچنین در این برنامه، از خدمات علمی غلامرضا جمشیدی‌ها، جامعه‌شناس و رئیس سابق دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، تجلیل شد و وی هم در سخنانی، دیدگاه‌های خود درباره نسبت دولت و تمدن، مبانی انسان‌شناختی نظریه‌های اجتماعی و ضرورت تولید علوم اجتماعی بومی و اسلامی را تشریح کرد.
از تدوین نظام مسائل اجتماعی تا مشارکت در کلان‌پروژه سرمایه اجتماعی
حجت‌الاسلام والمسلمین حسن خیری رئیس انجمن مطالعات اجتماعی حوزه علمیه و رئیس دانشگاه آزاد اسلامی قم، در ابتدای این نشست، با ارائه گزارشی از فعالیت‌های هشتمین دوره هیئت مدیره انجمن، اظهار کرد: نقش انجمن در عرصه‌های علمی و پژوهشی، به تدریج پررنگ‌تر شده است؛ هرچند مشکلات و حوادث این دوره، امکان تحقق کامل اهداف و برنامه‌های پیش‌بینی‌شده را فراهم نکرد.
وی با اشاره به ساختار فعالیت انجمن توضیح داد: مسئولیت‌ها در بخش‌های مختلف، از جمله ریاست هیئت مدیره، دبیری اجرایی، امور مالی، پژوهش، بین‌الملل و امور بانوان تقسیم شده و در کنار این ساختار، حلقه‌های علمی و پژوهشی نیز فعالیت می‌کنند.
حجت‌الاسلام والمسلمین خیری، انعقاد تفاهم‌نامه با مراکز علمی، مشارکت در همایش‌ها و فراخوان‌های پژوهشی، حضور در کمیسیون‌های حوزوی و همکاری با کتاب سال حوزه را از جمله فعالیت‌های انجمن برشمرد و افزود: انجمن مطالعات اجتماعی در بخش‌های مختلف علمی حوزه حضور و مشارکت دارد.
وی از نقش‌آفرینی انجمن در کلان‌پروژه «سرمایه اجتماعی» حوزه خبر داد و گفت: طرح اولیه این پروژه آماده شده و مرحله نخست آن آغاز شده است.
رئیس انجمن مطالعات اجتماعی حوزه علمیه همچنین با اشاره به جایگاه نشریه انجمن اظهار کرد: این نشریه در سال گذشته، در کتاب سال حوزه به عنوان نشریه برتر معرفی شد و یکی از مقالات منتشرشده در آن نیز عنوان مقاله برتر را به دست آورد.
حجت‌الاسلام والمسلمین خیری، برگزاری بیش از ۹۰ کرسی، نشست، میزگرد و برنامه علمی، تدوین کتاب «نظام مسائل اجتماعی»، تهیه نوشتارهای مناسبتی، صدور بیانیه و مشارکت در کارگاه‌های توانمندسازی را از دیگر اقدامات دوره هشتم عنوان کرد.
وی در پایان این گزارش اعلام کرد: انجمن مطالعات اجتماعی حوزه علمیه در حال حاضر ۱۲۰ عضو پیوسته دارد.
انجمن‌های علمی، حلقه واسط بدنه علمی حوزه و نهادهای مرتبط باشند
در ادامه، حجت‌الاسلام والمسلمین فرهاد عباسی معاون پژوهش حوزه‌های علمیه با قدردانی از تلاش استادان و پژوهشگران عرصه مطالعات اجتماعی، حضور در جمع آنان را مایه افتخار دانست و از کسانی که زمینه شکل‌گیری و گسترش این دانش را در حوزه فراهم کرده‌اند، تشکر کرد.
وی با اشاره به تلاش‌های پیشگامان این عرصه، از جمله حجت‌الاسلام والمسلمین پارسانیا، اظهار کرد: راه‌اندازی و توسعه مطالعات اجتماعی در حوزه، حاصل پیگیری‌ها و دشواری‌هایی است که استادان این رشته در سال‌های گذشته متحمل شده‌اند.
حجت‌الاسلام والمسلمین عباسی، دستیابی به مرجعیت علمی در علوم اسلامی و انسانی را از مأموریت‌های مهم حوزه دانست و تأکید کرد: فاصله گرفتن از این وظیفه، به معنای فاصله گرفتن از آرمان‌هایی است که تحقق آن‌ها بر عهده ما قرار دارد.
وی با بیان اینکه معاونت پژوهش باید بر وظایف کلان خود متمرکز بماند، افزود: درگیر شدن این معاونت در امور خرد، می‌تواند آن را از مأموریت‌های اصلی دور کند؛ در عین حال، غفلت از نیازها و وظایف سطوح مختلف آموزشی و پژوهشی نیز پیامدهای نامطلوبی خواهد داشت.
معاون پژوهش حوزه‌های علمیه، راه برون‌رفت از این وضعیت را تقویت واسطه‌های دانشمندمحور و علم‌محور عنوان کرد و گفت: انجمن‌های علمی می‌توانند میان بدنه علمی حوزه، ساختارهای علمی و مدیریتی آن و دیگر نهادهای مرتبط، ارتباط برقرار کنند و انتقال‌دهنده مسائل، نیازها و ظرفیت‌های علمی باشند.
وی با اشاره به اهمیت انجمن‌های علمی در رویکرد دوره جدید معاونت پژوهش، خاطرنشان کرد: در یک سال گذشته، مشکلات مالی و امنیتی موجب شد بخشی از اهداف مورد نظر به طور کامل محقق نشود، اما تلاش برای پیشبرد این برنامه‌ها ادامه دارد.
انتظار از انجمن مطالعات اجتماعی، ارائه الگوهای عملی اداره جامعه دینی است
حجت‌الاسلام والمسلمین عباسی در ادامه، با بیان اینکه هر انجمن علمی از جایگاه و ظرفیت ویژه‌ای برخوردار است، گفت: اقتضائات و شرایط زمانه، انتظار از برخی انجمن‌ها را افزایش می‌دهد و انجمن مطالعات اجتماعی از جمله این مجموعه‌هاست.
وی با اشاره به سرعت تحولات جهان معاصر تصریح کرد: دگرگونی‌های اقتصادی، تربیتی و فرهنگی، منتظر اما و اگرهای ما نمی‌ماند و تبیین این تحولات بر اساس مبانی دین، ضرورتی جدی است.
معاون پژوهش حوزه‌های علمیه افزود: نشان دادن قدرت پاسخگویی دین به مسائل اجتماعی و پر کردن خلأ طراحی و تنظیم نظام‌های اجتماعی، بخشی از رسالت بزرگی است که حوزه و نهادهای علمی آن بر عهده دارند.
وی، طراحی و استخراج الگوهای عملی برای اداره جامعه دینی را از انتظارات از انجمن مطالعات اجتماعی برشمرد و تأکید کرد: این انجمن می‌تواند با رویکردی میان‌رشته‌ای و مسئله‌محور، در گسترش فقاهت اجتماعی و تسری نگاه فقهی به عرصه‌های مختلف فکری و اجتماعی، نقش‌آفرینی بیشتری داشته باشد.
مرور پیشینه شکل‌گیری مطالعات جامعه‌شناختی در حوزه علمیه قم
حجت‌الاسلام والمسلمین حمید پارسانیا عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی هم در بخش دیگری از این نشست با مرور پیشینه شکل‌گیری مطالعات جامعه‌شناختی در حوزه علمیه قم، اظهار کرد: نخستین فعالیت‌های گروهی در این زمینه، چند دهه پیش در مجموعه همکاری حوزه و دانشگاه و با حضور شماری از استادان و پژوهشگران حوزوی آغاز شد.
وی با اشاره به نقش چهره‌هایی همچون مرحوم آیت‌الله مصباح یزدی و آیت‌الله رجبی در این مسیر، افزود: استمرار آن فعالیت‌ها، به شکل‌گیری و گسترش حوزه‌هایی مانند دانش اجتماعی مسلمین و فلسفه علوم اجتماعی انجامید.
حجت‌الاسلام والمسلمین پارسانیا با بیان اینکه رشته دانش اجتماعی مسلمین اکنون در حدود ۲۰ مرکز دانشگاهی در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری دایر است، گفت: انجمن بین‌المللی دانش اجتماعی مسلمین نیز از مجموعه‌های فعال این عرصه است و در نشست‌های آن، مراکز علمی متعددی مشارکت دارند.
وی، جمشیدی‌ها را از مؤسسان، پیشگامان و حامیان این حرکت علمی معرفی کرد و اظهار کرد: راه‌اندازی رشته دانش اجتماعی مسلمین، رشته فلسفه علوم اجتماعی و گروه علوم اجتماعی اسلامی در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، با حمایت، پیگیری و استقامت وی همراه بود.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی همچنین تأکید کرد: وجود مخالفت‌ها و ضرورت گفتگو با دیدگاه‌های دیگر، زمینه‌ای برای تلاش بیشتر و تعمیق این حرکت علمی فراهم کرده است.
دانش اجتماعی نباید به تاریخ تفکر اجتماعی محدود شود
حجت‌الاسلام والمسلمین پارسانیا با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده برای توسعه رشته دانش اجتماعی مسلمین گفت: این رشته نباید صرفاً به تاریخ تفکر اجتماعی تبدیل شود، بلکه باید در مسیر علم اجتماعی اسلامی و پرداختن به مسائل جامعه‌شناختی پیش برود.
وی با یادآوری موضع جمشیدی‌ها در زمان شکل‌گیری این رشته افزود: وی از ابتدا بر استفاده از عنوان «جامعه‌شناسی اسلامی» تأکید داشت و با صراحت از آن دفاع می‌کرد؛ صراحت و شجاعتی که برخی دیگر از ما در آن مقطع، به آن اندازه از آن برخوردار نبودیم، هرچند انتخاب عنوان نهایی دلایل دیگری نیز داشت.
حجت‌الاسلام والمسلمین پارسانیا در ادامه، از طراحی حوزه‌های تخصصی درون رشته دانش اجتماعی مسلمین خبر داد و اظهار کرد: حدود هفت یا هشت حوزه تخصصی برای این رشته در نظر گرفته شده که کار طراحی تعدادی از آن‌ها به پایان رسیده و برخی دیگر در دست انجام است.
وی از جامعه‌شناسی تاریخی صدر اسلام، مسائل اجتماعی ایران، جامعه‌شناسی اقتصادی کشورهای اسلامی، مطالعات استعمار و پسااستعمار و جامعه‌شناسی تاریخی معاصر ایران، به عنوان برخی از این حوزه‌ها نام برد و گفت: این اقدامات، زمینه تقویت وجه جامعه‌شناختی رشته و تحقق هدفی را فراهم می‌کند که جمشیدی‌ها از ابتدا بر آن تأکید داشت.
تولید علوم اجتماعی بومی و اسلامی، نیازمند استمرار و استقامت است
حجت‌الاسلام والمسلمین پارسانیا، حوزه علمیه قم را در شکل‌گیری و توسعه این جریان علمی پیشگام دانست و افزود: فعالیت مستمر استادان، انتشار نشریات علمی و انجام رساله‌های دانشگاهی، به تولید محتوای قابل توجهی در این عرصه انجامیده است.
وی با اشاره به فاصله وضعیت کنونی با سال‌های نخست انقلاب اظهار کرد: امروز چندین نشریه علمی در این زمینه فعالیت می‌کنند و مجموعه‌ای از پژوهش‌ها و رساله‌ها در حال تولید است که نشان‌دهنده گسترش این حوزه دانشی است.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی همچنین با یادآوری آشنایی دیرینه خود با جمشیدی‌ها از دوران تحصیل در رشته جامعه‌شناسی دانشگاه تهران، بر استمرار وی در پیگیری آرمان تولید علوم اجتماعی بومی و اسلامی تأکید کرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین پارسانیا گفت: برخی افراد در گذر زمان، از مواضع و دغدغه‌های نخستین خود فاصله گرفتند، اما جمشیدی‌ها همچنان بر مسیری که از آغاز انقلاب در جستجوی آن بود، استوار مانده است.
وی در پایان، صراحت، شجاعت و استقامت علمی جمشیدی‌ها را شایسته تقدیر دانست و از تلاش‌های او برای گسترش علوم اجتماعی اسلامی قدردانی کرد.
در پایان این بخش، با اهدای لوح تقدیر از خدمات علمی غلامرضا جمشیدی‌ها تجلیل شد.
جامعه‌شناسی، دانشی تاریخی است
غلامرضا جمشیدی‌ها، جامعه‌شناس و رئیس سابق دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران هم در ادامه این نشست، با اشاره به سوابق تحصیلی و پژوهشی خود اظهار کرد: تدریس نظریه‌های جامعه‌شناسی، تاریخ جامعه‌شناسی و تاریخ تفکر اجتماعی در اسلام، زمینه توجه بیشتر او به تاریخ و نقش آن در فهم مسائل اجتماعی را فراهم کرده است.
وی جامعه‌شناسی را اساساً دانشی تاریخی دانست و توضیح داد: جامعه‌شناسان، با وجود تفاوت در رویکردها و مکاتب، در پی پاسخگویی به پرسش‌هایی درباره تحولات تاریخی جوامع هستند؛ از این رو، فهم دگرگونی‌های اجتماعی بدون توجه به زمینه‌ها و مسیر تاریخی شکل‌گیری آن‌ها امکان‌پذیر نیست.
جمشیدی‌ها با اشاره به پژوهش خود درباره ابن خلدون در دوره دکتری افزود: مطالعه آثار این متفکر مسلمان، در شکل‌گیری چارچوب نظری او برای تحلیل تحولات اجتماعی و تمدنی تأثیرگذار بوده است.
انسان‌شناسی؛ نقطه آغاز دستگاه نظری ابن خلدون
وی یکی از ویژگی‌های مهم اندیشه ابن خلدون را آغاز تحلیل اجتماعی از مباحث انسان‌شناختی عنوان کرد و گفت: ابن خلدون در تبیین زندگی اجتماعی، ضرورت حکومت و چگونگی شکل‌گیری نظم، به ویژگی‌های انسان توجه می‌کند و در کنار استدلال‌های خود، از آیات و روایات نیز بهره می‌گیرد.
این استاد جامعه‌شناسی با اشاره به بحث «مدنی بالطبع بودن انسان» توضیح داد: ابن خلدون صرفاً به بیان ضرورت اجتماع انسانی اکتفا نمی‌کند، بلکه مسئله امکان تجاوز و ستم در روابط انسان‌ها و ضرورت وجود قدرتی برای جلوگیری از تعدی افراد و گروه‌ها به یکدیگر را نیز مطرح می‌سازد.
جمشیدی‌ها افزود: توجه ابن خلدون به ویژگی‌های انسان، تأثیر محیط بر او، صورت‌های مختلف اجتماع و چگونگی پیدایش دولت، مجموعه‌ای به هم پیوسته از مباحث را شکل می‌دهد که می‌توان از آن برای فهم تحولات اجتماعی استفاده کرد.
نقش محوری دولت در شکل‌گیری و گسترش تمدن
رئیس سابق دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران در تشریح نظریه «دولت و تمدن» اظهار کرد: یکی از پرسش‌های اساسی این است که چرا در دوره‌های مختلف تاریخی، کانون قدرت سیاسی و شکوفایی علمی و تمدنی جابجا شده است؛ چرا جامعه‌ای در یک مقطع تاریخی از قدرت و تولید علمی برخوردار بوده، اما در دوره‌ای دیگر جایگاه پیشین خود را از دست داده است؟
وی پاسخ به این پرسش را نیازمند توجه جدی به نقش دولت دانست و افزود: در این چارچوب، حکومت و جهت‌گیری آن در شکل‌گیری و گسترش تمدن نقش محوری دارد و توسعه شهرها، رونق اقتصاد و تولید و گسترش دانش را باید در نسبت با ساختار و اندیشه حاکم بر دولت بررسی کرد.
جمشیدی‌ها با بیان اینکه دولت‌ها از نظر شیوه دستیابی به قدرت و نوع مدیریت جامعه یکسان نیستند، تصریح کرد: صرف وجود دولت، کیفیت یکسانی از پیشرفت را به همراه ندارد؛ سطح و چگونگی توسعه علمی و اجتماعی، به نوع تفکر و عملکرد حکومت نیز وابسته است.
وی، تمرکز قدرت سیاسی در مقاطعی از تاریخ اسلام را از زمینه‌های گسترش فعالیت‌های علمی برشمرد و بر ضرورت مطالعه دقیق‌تر تجربه‌های تاریخی جهان اسلام در این زمینه تأکید کرد.
تحولات پس از انقلاب را می‌توان بر اساس جهت‌گیری دولت‌ها مطالعه کرد
جمشیدی‌ها در ادامه، تحولات ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی را نمونه‌ای برای کاربست چارچوب نظری خود دانست و گفت: یکی از راه‌های مطالعه این تحولات، بررسی دولت‌های مختلف و شناخت اولویت‌ها و جهت‌گیری‌های هر یک از آن‌هاست.
وی در دوره‌بندی پیشنهادی خود، سال‌های نخست انقلاب تا پایان جنگ تحمیلی را دوره غلبه ایمان و روحیه ایثار توصیف کرد و سپس به دوره سازندگی، دوره طرح توسعه سیاسی و گفتگوی تمدن‌ها، دوره تأکید بر عدالت‌خواهی و بازگشت به اصول و دوره طرح رویکرد «برد ـ برد» در سیاست خارجی اشاره کرد.
او همچنین با اشاره به اهمیت تغییر دولت‌ها تأکید کرد که تغییر دولت‌ها تنها جابجایی مدیران نیست، بلکه می‌تواند با تغییر در اولویت‌های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی همراه شود.
جمشیدی‌ها در نقد سیاست‌های دوره سازندگی، آن‌ها را در امتداد الگوی نوسازی پیش از انقلاب ارزیابی کرد و مهاجرت روستاییان به شهرها و گسترش حاشیه‌نشینی را از پیامدهای این رویکرد دانست.
وی همچنین این دیدگاه را مطرح کرد که با وجود نقش تعیین‌کننده مردم و نیروهای مؤمن و ایثارگر در پیروزی و دفاع از انقلاب، جهت‌گیری مدیریت اجرایی کشور در همه دوره‌ها با آرمان‌ها و رویکردهای این نیروها یکسان نبوده است.
این استاد دانشگاه، تفاوت سیاست‌های فرهنگی و نحوه مواجهه با مسائل دانشگاه‌ها را نیز از نمونه‌های تأثیر تغییر دولت‌ها بر فضای اجتماعی برشمرد.
اصلاح جامعه، به اصلاح و خودسازی مسئولان نیاز دارد
جمشیدی‌ها در بخش دیگری از سخنان خود، با استناد به بیانات امام خمینی (ره)، بر نقش صلاحیت هیئت حاکمه و مدیران در سرنوشت جامعه تأکید کرد.
وی با اشاره به مضامین مطرح‌شده در صحیفه امام درباره تأثیر سلامت دولت و صلاحیت مسئولان بر وضعیت کشور، گفت: در این نگاه، اصلاح جامعه از اصلاح صاحبان قدرت و مسئولیت جدا نیست و ضرورت تزکیه و خودسازی برای دولتمردان، به دلیل دامنه اثرگذاری تصمیم‌ها و رفتار آنان، اهمیت بیشتری دارد.
او همچنین با استناد به فرموده «إِذَا تَغَیَّرَ السُّلْطَانُ تَغَیَّرَ الزَّمَانُ» از امیرالمؤمنین (ع)، تغییر در حکومت و جهت‌گیری حاکمان را در دگرگونی شرایط اجتماعی مؤثر دانست و این مضمون را با چارچوب نظری خود درباره نقش دولت در تحولات جامعه مرتبط ارزیابی کرد.
ضرورت بازشناسی سهم تمدن اسلامی در پیشرفت دانش
رئیس سابق دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، بخش دیگری از سخنان خود را به ضرورت شناخت میراث علمی مسلمانان اختصاص داد و اظهار کرد: آگاهی عمومی از سهم تمدن اسلامی در تاریخ دانش، متناسب با گستردگی این میراث نیست.
وی با اشاره به جایگاه دانشمندانی همچون خواجه نصیرالدین طوسی و ابن سینا، بر ضرورت معرفی دقیق‌تر خدمات علمی متفکران مسلمان تأکید کرد.
جمشیدی‌ها همچنین از کتاب «فرهنگ اسلام در اروپا» اثر زیگرید هونکه یاد کرد و گفت: مطالعه آثاری از این دست می‌تواند شناخت دانشجویان را از تأثیر تمدن اسلامی بر تحولات علمی و فرهنگی جهان افزایش دهد.
وی با اشاره به رواج تعبیر «اعداد عربی» در منابع انگلیسی‌زبان، آن را نمونه‌ای برای توجه دادن دانشجویان به پیوندهای تاریخی دانش و زندگی امروز با میراث تمدنی مسلمانان دانست و خواستار اهتمام بیشتر رسانه‌ها به معرفی این پیشینه شد.
پیشرفت ابزارها، لزوماً به معنای پیشرفت اخلاقی نیست
جمشیدی‌ها در ادامه، با طرح بحث تفاوت مبانی انسان‌شناختی در سنت‌های فکری، خواستار مطالعه انتقادی آثار متفکران غربی شد.
وی با اشاره به برداشت خود از بخش‌هایی از کتاب «سیاست» ارسطو، دیدگاه‌های مبتنی بر برتری تبار و برخورداری اجتماعی را نقد کرد و آن‌ها را با تأکید اندیشه انقلاب اسلامی بر مستضعفان متفاوت دانست.
این استاد جامعه‌شناسی همچنین با ارجاع به مطالبی از شهید مطهری در کتاب «حماسه حسینی» درباره خشونت در تاریخ غرب، تأکید کرد که از نظر او، تحول ابزارها و فناوری‌ها را نباید به تنهایی نشانه تعالی اخلاقی جوامع دانست.
او با بیان اینکه پدیده‌هایی مانند سلطه‌طلبی، ستم و کشتار در دوران جدید نیز استمرار یافته‌اند، عملکرد سران آمریکا و برخی کشورهای اروپایی را به شدت نقد کرد و برای توصیف آنان تعبیر «مغول‌های کراواتی» را به کار برد.
جمشیدی‌ها در پایان، مطالعه جامعه‌شناسی غربی را از بازگویی غیر انتقادی آن متمایز دانست و تأکید کرد: در کنار شناخت نظریه‌های غربی، باید اندیشه‌های متفکران مسلمان و ظرفیت‌های فکری موجود در آثار امام خمینی (ره) و دیگر اندیشمندان اسلامی نیز به صورت جدی وارد مباحث علوم اجتماعی شود.
وی تصریح کرد که با وجود مطالعه و تدریس جامعه‌شناسی اروپایی، نمی‌خواهد «بلندگوی غرب» باشد.
برگزاری انتخابات دوره جدید هیئت‌مدیره
در بخش پایانی نهمین مجمع عمومی انجمن مطالعات اجتماعی حوزه علمیه، انتخابات هیئت مدیره و مسئولان دوره جدید فعالیت این انجمن، با حضور اعضای آن برگزار شد.
نظر شما