به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در مشهد، حجت‌الاسلام علی جنتی، عضو حلقه اجتهادی فقه الاجتماع مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد، در سلسله نشست‌های مجازی موضوع‌شناسی و حکم‌شناسی فقه و تربیت خانوادگی که به همت دبیرخانه همایش بین‌المللی فقه و تربیت خانوادگی وابسته به جامعه‌المصطفی العالمیه خراسان برگزار شد، به تحلیل تربیتی نقش زنان در ترویج مسئولیت اجتماعی خانواده بر بنیاد حکمت متعالیه پرداخت.
وی با اشاره به جایگاه خانواده در شکل‌گیری شخصیت اجتماعی انسان، اظهار کرد: خانواده نخستین و بنیادی‌ترین نهاد تربیتی و اجتماعی است که شخصیت، ارزش‌ها، باورها و هنجارهای اخلاقی انسان در بستر آن شکل می‌گیرد و یکی از مهم‌ترین دستاوردهای تربیت خانوادگی، پرورش حس مسئولیت‌پذیری اجتماعی است.
این پژوهشگر حوزوی افزود: مسئولیت‌پذیری اجتماعی به معنای تعهد آگاهانه و کنش هدفمند فرد در قبال دیگران و جامعه با هدف بهبود شرایط زندگی و تحقق تعادل اخلاقی و اجتماعی است.
تغییر سبک زندگی، انتقال ارزش‌های اجتماعی در خانواده را با چالش مواجه کرده است
حجت الاسلام جنتی با اشاره به تحولات گسترده جوامع معاصر، بیان کرد: گسترش فردگرایی، مصرف‌گرایی، جهانی‌شدن و توسعه فناوری‌های ارتباطی، کارکرد تربیتی خانواده را با چالش‌هایی مواجه کرده است؛ این تحولات در مواردی موجب تضعیف تعاملات بین‌نسلی و پیوندهای معنوی اعضای خانواده شده و با تغییر سبک زندگی و تأثیرپذیری نسل جدید از فضای مجازی، انتقال ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی را دشوارتر کرده است.
وی ادامه داد: پرسش اساسی این است که خانواده در شرایط متحول جامعه معاصر چگونه می‌تواند مسئولیت اجتماعی را در نسل جدید نهادینه کند و زنان، به‌ویژه مادران به‌عنوان یکی از ارکان محوری خانواده، چه نقشی در این فرایند دارند.
مسئولیت اجتماعی در اندیشه اسلامی ریشه در کرامت انسانی و هویت ایمانی دارد
عضو حلقه اجتهادی فقه الاجتماع مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد، در تبیین مبانی نظری مسئولیت اجتماعی در منظومه حکمت متعالیه گفت: در برخی رویکردها، مسئولیت اجتماعی بیشتر به‌عنوان نوعی تعهد مدنی و قراردادی مطرح می‌شود، اما در اندیشه اسلامی، این مسئولیت ریشه در کرامت انسانی، اخلاق دینی و هویت ایمانی انسان دارد.
وی تصریح کرد: بر این اساس، انسان در برابر خود، خانواده و جامعه مسئولیت دارد و بی‌تفاوتی نسبت به مسائل و نیازهای دیگران با حقیقت زیست اخلاقی و دینی سازگار نیست.
حجت الاسلام جنتی با اشاره به مبانی حکمت متعالیه ملاصدرا، از جمله اصالت وجود، حرکت جوهری، تشکیک وجود و جسمانیةالحدوث و روحانیةالبقاء بودن نفس، اظهار کرد: بر اساس اصل حرکت جوهری، انسان موجودی ثابت و ایستا نیست، بلکه در تمام ابعاد وجودی خود در مسیر تحول و تکامل قرار دارد.
وی افزود: بر این مبنا، مسئولیت اجتماعی امری نیست که به‌صورت بالفعل و کامل در تمام مراحل زندگی انسان وجود داشته باشد، بلکه قابلیتی است که از طریق شناخت، تربیت، تجربه و تمرین رفتارهای اخلاقی به‌تدریج رشد می‌کند.
این استاد حوزه با اشاره به اصل اتحاد عالم و معلوم و اتحاد عامل و عمل، خاطرنشان کرد: ارزش‌های اخلاقی زمانی به بخشی از هویت انسان تبدیل می‌شوند که از سطح آگاهی و شناخت فراتر رفته و در رفتار و عمل او تحقق پیدا کنند؛ بنابراین، مسئولیت اجتماعی صرفاً با توصیه و آموزش نظری شکل نمی‌گیرد، بلکه به درونی‌سازی ارزش‌ها و تجربه عملی رفتار مسئولانه نیاز دارد.
وی در تبیین جایگاه خانواده در تربیت اجتماعی، گفت: از منظر حکمت متعالیه، خانواده صرفاً مجموعه‌ای از افراد نیست، بلکه واحدی وجودی و معنوی است که اعضای آن به واسطه عاطفه، ارزش‌ها، باورها، اهداف و هنجارهای مشترک به یکدیگر پیوند می‌خورند.
حجت الاسلام جنتی افزود: در چنین ساختاری، مسئولیت اجتماعی زمانی می‌تواند پایدار شود که به بخشی از هویت مشترک خانواده تبدیل شود؛ در این میان، زنان و به‌ویژه مادران به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ارکان تربیتی خانواده و محور مؤثر در شکل‌دهی به روابط عاطفی و معرفتی، جایگاهی راهبردی دارند.
وی نقش تربیتی زنان در ترویج مسئولیت اجتماعی را در سه محور اصلی تبیین کرد و گفت: نخستین نقش، انتقال و تثبیت ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی است؛ مادر به دلیل ارتباط مستمر، صمیمی و عاطفی با فرزندان می‌تواند ارزش‌هایی همچون همدلی، ایثار، تعاون، رعایت حقوق دیگران و احترام متقابل را به آنان منتقل کند و زمینه شکل‌گیری نگرش اخلاقی را فراهم آورد.
این پژوهشگر حوزوی، هدایت رشد و تعالی وجودی اعضای خانواده را دومین نقش زنان دانست و اظهار کرد: بر اساس اصل حرکت جوهری، تربیت فرایندی تدریجی است و مادر از طریق الگوسازی رفتاری، آموزش مستمر و فراهم‌کردن فرصت تجربه مسئولیت می‌تواند زمینه‌های اخلاقی را در فرزندان تقویت کند تا مسئولیت‌پذیری از یک تکلیف بیرونی به باور و گرایشی درونی تبدیل شود.
وی تقویت وحدت و انسجام معنوی خانواده را سومین نقش زنان برشمرد و افزود: زنان از طریق سامان‌دهی روابط خانوادگی، تقویت گفت‌وگو، تعدیل عواطف و ایجاد همدلی می‌توانند در شکل‌گیری روح مشترک خانواده نقش مؤثری داشته باشند و هر اندازه ارزش‌های مشترک و پیوندهای معنوی در خانواده عمیق‌تر باشد، زمینه بروز رفتارهای مسئولانه در سطح جامعه نیز تقویت خواهد شد.
حجت الاسلام جنتی تأکید کرد: نقش زنان در این فرایند صرفاً فرهنگی یا اجرایی نیست، بلکه نقشی تربیتی، هویتی و اثرگذار در شکل‌گیری شخصیت اجتماعی نسل آینده است؛ البته مسئولیت تربیت اجتماعی، مسئولیتی مشترک میان همه اعضای خانواده است و نباید صرفاً به زنان محدود شود.
عضو حلقه اجتهادی فقه الاجتماع مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد، با اشاره به مبانی فکری امام خمینی(ره) در مواجهه با تحولات اجتماعی و فرهنگی، اظهار کرد: مواجهه با چالش‌های اجتماعی و فرهنگی عصر مدرنیته و پسامدرنیته نمی‌تواند بر پایه نفی میراث فرهنگی، تقلید کورکورانه، ستیز یا تحجر شکل بگیرد.
وی با اشاره به دیدگاه امام خمینی(ره) در تقریرات فلسفی ایشان، افزود: حکمت متعالیه مسیر دیگری را پیش روی جامعه قرار می‌دهد که مبتنی بر فهم عمیق تاریخی، اجتماعی و عقلانی از خود و دیگری و تحلیل نظام‌های مفهومی و فرهنگی موجود است تا بتوان با اتخاذ رویکردی متعادل، هویت و کارکرد اجتماعی را بازتولید کرد.
حجت الاسلام جنتی ادامه داد: با توجه به این مبنا، چالش‌های خانواده در ترویج مسئولیت اجتماعی را می‌توان در سه سطح معرفتی و ارزشی، ساختاری و فرهنگی و تربیتی و عملی دسته‌بندی کرد.
وی ضعف در انتقال ارزش‌های اخلاقی و معنوی، کاهش آگاهی والدین از نقش تربیتی خود و غلبه نگرش‌های فردگرایانه و مصرف‌گرایانه را از مهم‌ترین چالش‌های معرفتی و ارزشی دانست و گفت: گاهی اعضای خانواده با وجود زندگی در یک محیط مشترک، به افرادی مستقل و بیگانه از یکدیگر تبدیل می‌شوند؛ به‌گونه‌ای که در فضای مجازی گویی هیچ ارتباط و نسبتی با یکدیگر ندارند و این مسئله نشان‌دهنده تضعیف هویت مشترک خانوادگی است.
این پژوهشگر حوزوی، کوچک‌شدن خانواده‌ها، افزایش خانواده‌های تک‌والدینی، کاهش ارتباطات بین‌نسلی، تغییر سبک زندگی و تأثیر گسترده رسانه‌های دیجیتال را از چالش‌های ساختاری و فرهنگی برشمرد.
وی در تبیین چالش‌های تربیتی و عملی نیز، اظهار کرد: فقدان الگوی تربیتی صحیح یا بی‌اطلاعی خانواده‌ها از الگوهای موجود، کم‌توجهی به آموزش عملی مسئولیت‌پذیری اجتماعی و محدودشدن تربیت به توصیه‌های کلامی، بدون فراهم‌کردن فرصت تجربه و مشارکت اجتماعی برای فرزندان، از موانع جدی در این زمینه است.
حجت الاسلام جنتی تأکید کرد: مواجهه با این چالش‌ها نه از طریق تقلید منفعلانه از الگوهای فرهنگی وارداتی و نه با نفی مطلق تحولات جدید امکان‌پذیر است، بلکه باید با نگاهی عمیق و نقادانه به فرهنگ خودی و در نظر گرفتن الزامات جهان معاصر، رویکردی عقلانی و متعادل اتخاذ کرد.
وی به راهکارهای تربیتی برای نهادینه‌سازی مسئولیت اجتماعی در خانواده پرداخت و گفت: بر اساس مبانی حکمت متعالیه، تقویت مسئولیت اجتماعی نیازمند مجموعه‌ای از راهبردهای تربیتی است که نخستین آن‌ها تربیت تدریجی و تجربه‌محور است.
عضو حلقه اجتهادی فقه الاجتماع مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد افزود: خانواده‌ها باید مسئولیت‌هایی متناسب با سن فرزندان به آنان واگذار کنند، زمینه مشارکت آن‌ها را در امور خانوادگی فراهم آورند و فرصت حضور در فعالیت‌های داوطلبانه و خیرخواهانه را در اختیارشان قرار دهند تا از طریق تجربه عملی، رفتار مسئولانه را بیاموزند.
وی الگوسازی عملی والدین را دومین راهبرد تربیتی دانست و اظهار کرد: والدین، به‌ویژه مادران، باید در رفتارهای روزمره خود به ارزش‌هایی مانند رعایت عدالت، احترام به حقوق دیگران، همکاری و یاری‌رساندن به نیازمندان پایبند باشند و این ارزش‌ها را به‌صورت عملی به فرزندان نشان دهند.
حجت الاسلام جنتی با تأکید بر ضرورت تقویت گفت‌وگو و ارزش‌های مشترک در خانواده بیان کرد: یکی از چالش‌های خانواده‌های امروز، کمبود فرصت گفت‌وگو میان اعضاست و ارتباطات خانوادگی گاهی به دورهم‌بودن هنگام صرف وعده‌های غذایی محدود می‌شود؛ در حالی که باید فضای گفت‌وگو درباره مسائل مختلف اجتماعی در خانواده احیا شود تا همدلی، تفکر انتقادی و احترام متقابل میان اعضا تقویت شود.
وی بهره‌گیری هدفمند از بازی‌ها و فعالیت‌های گروهی را از دیگر راهکارهای تربیتی برشمرد و افزود: والدین، به‌ویژه پدران، باید برای بازی و تفریح با فرزندان وقت اختصاص دهند؛ زیرا بازی‌های گروهی می‌توانند زمینه آموزش همکاری، رعایت حقوق دیگران، حل تعارض و پذیرش مسئولیت را از طریق تجربه‌های جمعی فراهم کنند.
این پژوهشگر حوزوی با تأکید بر استفاده آگاهانه از فناوری‌های نوین، گفت: هدف، دورکردن کامل فرزندان از فضای مجازی نیست، بلکه باید با ارتقای سواد رسانه‌ای و بهره‌گیری هدفمند از ظرفیت‌های این فضا، زمینه افزایش آگاهی و مشارکت اجتماعی آنان را فراهم کرد.
وی تقویت ارتباط خانواده با نهادهای اجتماعی را آخرین راهکار تربیتی در این زمینه دانست و اظهار کرد: خانواده به‌عنوان یکی از ارکان تربیتی جامعه باید با سایر نهادها از جمله مدرسه، مسجد، مراکز فرهنگی و سازمان‌های مردم‌نهاد ارتباط داشته باشد تا فرایند جامعه‌پذیری اعضای خانواده تقویت شود.
حجت الاسلام جنتی خاطرنشان کرد: مبانی حکمت متعالیه در حوزه تربیت با مباحث هنجارسازی و جامعه‌پذیری افراد نسبت به هنجارهای اجتماعی و پیشگیری از بروز ناهنجاری‌ها ارتباط و هم‌خوانی دارد.
وی تأکید کرد: راهکارهای تربیتی زمانی اثربخش خواهند بود که تربیت مسئولیت اجتماعی از سطح آموزش نظری فراتر رفته و به بخشی از سبک زندگی و هویت اخلاقی اعضای جامعه تبدیل شود.
عضو حلقه اجتهادی فقه الاجتماع مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد در جمع‌بندی مباحث خود، گفت: ترویج پایدار مسئولیت اجتماعی از خانواده آغاز می‌شود، با درونی‌سازی ارزش‌های اخلاقی در شخصیت افراد استمرار می‌یابد و در نهایت در قالب کنش مسئولانه و مشارکت اجتماعی در سطح جامعه ظهور پیدا می‌کند؛ در این مسیر، نقش تربیتی و آگاهانه زنان، نقشی بنیادین و اثرگذار است.
حجت الاسلام جنتی در بخش پرسش و پاسخ نشست، در پاسخ به پرسشی درباره تفاوت تعریف مسئولیت اجتماعی در حکمت متعالیه با سایر رویکردها اظهار کرد: اصل حرکت جوهری در حکمت متعالیه بر این نکته تأکید دارد که انسان موجودی ثابت و ایستا نیست و همواره در مسیر تحول قرار دارد؛ بنابراین، مسئولیت اجتماعی نیز قابلیتی است که به‌تدریج و در جریان تربیت و تکامل انسان شکل می‌گیرد.
وی افزود: با توجه به اصل حرکت جوهری، می‌توان برای مسئولیت اجتماعی نیز فرایندی مرحله‌به‌مرحله در نظر گرفت که در جریان آن، این قابلیت رشد می‌کند و به‌تدریج به یک ارزش و هنجار درونی تبدیل می‌شود. در این مسیر، اصول اتحاد عالم و معلوم و اتحاد عامل و عمل نیز در تبیین چگونگی درونی‌شدن ارزش‌های اخلاقی قابل استفاده است.
این پژوهشگر حوزوی در پاسخ به پرسشی درباره نسبت آموزش با الگوسازی عملی در تربیت مسئولیت اجتماعی، گفت: منظور از ناکافی‌بودن آموزش، نفی آموزش نیست، بلکه تأکید بر این است که مسئولیت اجتماعی صرفاً با آموزش‌های نظری و توصیه‌های کلامی شکل نمی‌گیرد و باید در کنار آموزش، الگوسازی رفتاری و تجربه عملی نیز وجود داشته باشد.
وی با اشاره به تأثیر رفتار والدین بر فرزندان، تصریح کرد: فرزندان بیش از آنکه از بایدها و نبایدهای گفتاری والدین تأثیر بپذیرند، رفتار و نحوه تعامل آنان را مشاهده می‌کنند؛ بنابراین، اگر والدین ارزش‌هایی را به فرزندان آموزش دهند اما در عمل به آن‌ها پایبند نباشند، رفتار عملی آنان بیش از گفتارشان بر فرزندان اثر خواهد گذاشت.
حجت الاسلام جنتی ادامه داد: نوع احترام متقابل میان پدر و مادر، شیوه گفت‌وگوی آنان و نحوه تعامل با دیگران، به‌صورت مستقیم در شکل‌گیری الگوی رفتاری فرزندان تأثیر دارد و این موضوع نشان می‌دهد که خانواده مهم‌ترین بستر شکل‌گیری شاکله شخصیتی افراد است.
وی با اشاره به آیه ۸۴ سوره اسراء، مبنی بر اینکه هر فرد بر اساس شاکله وجودی خود عمل می‌کند، بیان کرد: خانواده در شکل‌گیری این شاکله نقش اساسی دارد و اگر شخصیت افراد بر پایه مسئولیت‌پذیری شکل بگیرد، این ویژگی در رفتار اجتماعی آنان نیز ظهور خواهد یافت.
این استاد حوزه در پاسخ به پرسشی درباره نقش حضور اجتماعی مادران در انتقال مسئولیت‌پذیری به فرزندان اظهار کرد: حضور مادر در فعالیت‌ها و تجمعات اجتماعی، در صورتی که با آگاهی و احساس مسئولیت همراه باشد، می‌تواند به الگوسازی رفتاری برای فرزندان تبدیل شود؛ زیرا فرزندان در وهله نخست والدین خود را به‌عنوان الگوی رفتاری می‌شناسند.
وی همچنین با تأکید بر نقش پدران در تربیت اجتماعی، افزود: نباید نقش پدر در فرایند تربیت و به‌ویژه بازی و فعالیت‌های گروهی با فرزندان نادیده گرفته شود؛ زیرا مشارکت پدر در بازی و تفریح خانوادگی، علاوه بر تقویت پیوندهای عاطفی، فرصت مناسبی برای آموزش مسئولیت‌پذیری و همکاری به فرزندان فراهم می‌کند.
حجت الاسلام جنتی افزود: اصولی همچون حرکت جوهری، اتحاد عالم و معلوم و اتحاد عامل و عمل، ظرفیت تبیین فرایندهای تربیتی، درونی‌سازی ارزش‌ها و جامعه‌پذیری افراد را دارند و می‌توان از این مبانی در تحلیل چگونگی شکل‌گیری هنجارهای اجتماعی بهره گرفت.
انتهای پیام/
نظر شما