حجت‌الاسلام و المسلمین رحمان امیری، از مبلّغان شهرستان آمل، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری، با اشاره به نامگذاری چهاردهم آبان، به «روز فرهنگ عمومی» اظهار داشت: جهان امروز در میانه طوفانی از دگرگونی‌های ساختاری و معرفتی به سر می‌برد؛ وضعیتی پرشتاب که در آن الگوهای کهن حیات بین‌الملل رنگ باخته و تحلیل‌های تک‌بعدی مبتنی بر سود و زیان مادی دیگر توانایی تبیین رفتارهای بین‌المللی را ندارند. در این دوران پر از چالش، هرگونه سیاست خارجی پایدار الزاماً بازتاب عمیق فرهنگ عمومی و هویت ملی یک جامعه است و هرگز نمی‌توان دستگاه سیاست خارجی را به شکل جزیره‌ای مجزا از باورها، معارف و نظام ارزشی یک ملت فهم و مدیریت کرد.
کارشناس دینی با بیان اینکه علم روابط بین‌الملل سنتی دهه‌ها تلاش کرد تا بازیگران جهانی را صرفاً ماشین‌های محاسبه‌گر سود و زیان مادی نشان دهد، خاطرنشان کرد: این رویکرد به بن‌بست خورده است؛ زیرا اگر خواهان فهم دقیق علت جهت‌گیری‌های دولت‌ها در حوادث بزرگ منطقه‌ای و جهانی باشیم، باید بنیان‌های هویتی، ذخایر معنوی و لایه‌های ژرف فرهنگ عمومی ملت‌ها را به دقت شناسایی کنیم. حقیقت آن است که سیاست خارجی، آینه تمام‌نمای روح حاکم بر ضمیر ناخودآگاه و فرهنگ تاریخی یک ملت در عرصه گیتی است.
مبلّغ شهرستان آمل در تبیین تفاوت میان اصطلاحات رایج این حوزه یادآور شد: در مبانی نظری ارتباطات و علوم سیاسی، سیاست خارجی ناظر به ارزیابی و تنظیم رفتار یک دولت در برابر محیط پیرامونی و الزام‌های حاکم بر صحنه است؛ سیاست بین‌الملل به الگوی زنجیره‌ای دادوستد کنش‌ها و واکنش‌ها می‌پردازد؛ و روابط بین‌الملل پهنه وسیعی از کنشگری‌های رسمی دولتی و تعاملات غیردولتی آحاد جوامع فراملی را پوشش می‌دهد. در این میان، دیپلماسی به معنای مدیریت روابط میان بازیگران و تنظیم پیام‌های سیاسی با هدف تأمین منافع و هشدارهای ملی تلقی می‌گردد.
استاد حوزه علمیه با اشاره به ریشه‌دار بودن عناصر اخلاقی در اتخاذ تصمیم‌های بین‌المللی متذکر شد: دولتمردان و سیاستمداران به نمایندگی از یک تمامیت تاریخی تصمیم می‌گیرند؛ بنابراین نمی‌توان اهداف و تصمیم‌های آنان را تهی از مقاصد معنوی و گرایش‌های هویتی برآورد کرد. هر نظام حکمرانی ناگزیر است اراده سیاسی خود را بر خاستگاه‌های عقیدتی و جهان‌بینی ملت خود استوار سازد. به همین جهت، تمایزات آشکاری که امروزه در رفتار دیپلماتیک دولت‌ها در بحران‌های جهانی می‌بینیم، ناشی از تمایز در ریشه‌های معنوی و تفاوت در فرهنگ عمومی جوامع است.
پژوهشگر حوزوی تأکید کرد: مفهوم فرهنگ در تفکر بشری در تقابل بنیادین با طبیعت شکل گرفت؛ فرهنگ تجلی دستاوردهای فکری، هنر، عقلانیت و آگاهی آدمی است، در حالی که طبیعت محیط زیستیِ فارغ از اراده بشر را شامل می‌شود. در دوران معاصر، اصطلاح فرهنگ از تعاریف محدود و اروپامحور که فرهنگ را صرفاً در آثار نخبگانی محصور می‌دانست، فراتر رفت و به قلمرو جامعه‌شناختی باورهای عامه، هنجارها و نظام زیست جمعی مردم متصل شد.
حجت‌الاسلام و المسلمین امیری با بازخوانی دیدگاه اندیشمندانی چون «هردر» که برای نخستین‌بار پیوند میان مفهوم فرهنگ‌ها و مفهوم ملت را برجسته کرد، افزود: هر ملتی دارای شناسنامه فرهنگی منحصربه‌فرد، وجدان اخلاقی و خصوصیات هویتی ویژه خویش است. همین تنوع و تکثر موجب شده است که اصطلاح «فرهنگ ملی» به واقعیتی عینی در سیاست‌ورزی مدرن مبدل گردد. فرهنگ ملی تجمیع تمام افکار، آداب و آرمان‌هایی است که ساکنان یک مرزوبوم از یکدیگر فرا گرفته و به عنوان میثاق معنوی صیانت از حریم مشترک برگزیده‌اند.
کارشناس مسائل فرهنگی با یادآوری این نکته که همبستگی اجتماعی در هر کشوری محصول مشترکات اعتقادی و سنن دینی است، اظهار داشت: ملت‌ها در فرازونشیب روزگار بر محور این رشته‌های نامرئی هویت پیوند می‌خورند. هرگاه این پیوند معنوی در لایه‌های فرهنگ عمومی جامعه‌ای مستحکم‌تر و الهی‌تر باشد، آن جامعه در دفاع از استقلال و آرمان‌های فرامرزی خود ایستادگی افزون‌تری نشان خواهد داد و در برابر امواج پرآشوب جهانی متزلزل نخواهد گشت.
ناتوانی مکاتب مادی‌گرا و ضرورت رویکرد هویت‌مدار در مناسبات جهانی
مبلّغ شهرستان آمل با تشریح شکست الگوهای مادی در تشریح رفتارهای سیاست خارجی گفت: در سده‌های گذشته، گفتمان مسلط بر روابط بین‌الملل تحت نفوذ بلامنازع نظریه «واقع‌گرایی» (رئالیسم) بود؛ نظریه‌ای که اصالت را صرفاً به قدرت سخت، ابزارهای نظامی و منفعت‌طلبی شخصی دولت‌ها می‌داد. نظریه‌پردازانی همچون هانس مورگنتا سال‌ها اصرار داشتند که همه پدیده‌ها را می‌توان تنها با دو شاخص «منافع ملی مادی» و «موازنه قدرت» صورت‌بندی کرد؛ در حالی که این نگرش با یک دور باطل منطقی مواجه است.
کارشناس دینی با استناد به بن‌بست‌های فلسفی این نظریه‌ها تصریح کرد: اگر منفعت ملی را مفهومی مستقل از روح معنوی و هویت جوامع فرض کنیم، پرسش‌های بی‌پاسخ فراوانی پیش روی ما قرار می‌گیرد. چرا کشورهایی با شاخص‌های جمعیتی، منابع طبیعی و موقعیت جغرافیایی همسان، رفتارهایی کاملاً متضاد و متمایز در برابر نظام استکبار نشان می‌دهند؟ پاسخ روشن است؛ رفتار دولت‌ها نه فقط بر پایه داده‌های مادی، بلکه برآمده از این پرسش بنیادین است که «ما کیستیم و چه ارزش‌هایی را نمایندگی می‌کنیم؟»
وی با تبیین تمایز نظریه برساخته‌گرایی و شالوده‌گرایی نسبت به مکاتب گذشته متذکر شد: نظریه شالوده‌گرایی در دهه‌های اخیر توانست با تکیه بر جنبه‌های آگاهانه، هنجارها و باورهای اخلاقی انسان‌ها، خط بطلانی بر نگرش‌های مادی‌گرایانه مارکسیستی و رئالیستی بکشد. در این چارچوب فکری، دولت‌ها پدیده‌های صلب و تغییرناپذیر نیستند، بلکه هویت آن‌ها محصول روندهای معنوی، تاریخی و تعاملات اجتماعی است؛ به گونه‌ای که آرمان‌ها و عقاید، مرزهای منافع را بازتعریف می‌کنند.
پژوهشگر حوزوی در ادامه خاطرنشان کرد: اگر ندانیم یک جامعه مسلمان برای شهادت، جهاد، عدالت و استکبارستیزی چه جایگاه هویتی قائل است، هرگز نخواهیم توانست چرایی پایمردی آن ملت در تحریم‌ها و فشارهای همه‌جانبه را ارزیابی کنیم. ملت ایران با هویت دینی برخاسته از مکتب عاشورا و مهدویت، چارچوب سیاست خارجی خود را بر دفاع از مظلوم و ایستادگی در برابر ظالم بنا نهاده است، حتی اگر این ایستادگی متضمن پرداخت هزینه‌های سنگین مادی باشد؛ موضوعی که ماشین محاسباتی غرب از درک آن عاجز است.
حجت‌الاسلام والمسلمین امیری با اشاره به نمونه‌های تاریخی پژوهش‌شده درباره اثر فرهنگ بر جهت‌گیری سیاسی ملت‌ها یادآور شد: پژوهشگران در بررسی جنگ‌های گوناگون مانند نبرد جزایر فالکلند توسط دولت آرژانتین نشان داده‌اند که تصمیم‌گیران سیاسی با تکیه بر آموزش‌های درازمدت و باورهای تاریخی تزریق‌شده در افکار عمومی، دست به اقداماتی زدند که فاقد هرگونه توجیه منفعت‌طلبانه اقتصادی بود؛ این گواه آن است که باورهای عمومی حتی محاسبات صرفاً سودمحور دولتمردان را به دنبال خود می‌کشاند.
مبلّغ شهرستان آمل خاطرنشان کرد: مفهوم هویت اخلاقی دولت‌ها نیز در تحقیقات بین‌المللی اثبات کرده است که فرهنگ دیپلماتیک و نظم حقوقی مورد پذیرش ملل گوناگون، زاییده درک آنان از ارزش‌های بنیادین اخلاقی است. به عنوان مثال، نگاه امت اسلامی به مرزهای سرزمینی، صرفاً نگاهی خط‌کشی‌شده و ناشی از قراردادهای استعماری نیست، بلکه مفهوم عمیق دارالاسلام و دارالکفر و برادری ایمانی در عمق وجدان عمومی مسلمانان موج می‌زند و این عامل، سیاستی متفاوت را برای جهان اسلام الزام می‌دارد.
کارشناس مسائل مذهبی با هشدار درباره خطای راهبردی ساده‌انگاران در عرصه بین‌الملل بیان کرد: تفکیک نهاد تصمیم‌گیری خارجی از موازین فکری و دینی فرهنگ عمومی جامعه، بزرگ‌ترین خطای تحلیلی است. هر سیاستی که هنجارهای ایمانی و علایق قلبی توده‌های انقلابی را نادیده بگیرد، نه تنها در محیط داخلی با بحران مشروعیت مواجه خواهد شد، بلکه در صحنه بین‌المللی نیز توانایی پایداری را از دست داده و چون درختی بی‌ریشه در برابر طوفان توطئه‌ها فرو خواهد ریخت.
امپریالیسم فرهنگی و دیپلماسی عمومی قدرت‌های مرکز علیه پیرامون
حجت الاسلام و المسلمین رحمان امیری در بخش دیگری از این تحلیل عمیق به تغییر میدان جنگ‌های بین‌المللی اشاره کرد و گفت: جهان امروز با پدیده ظهور «دیپلماسی عمومی» و «دیپلماسی فرهنگی» به عنوان مؤثرترین سازوکارهای اعمال اراده قدرت‌های بزرگ مواجه است. دیگر روزگار لشکرکشی‌های سنگین نظامی و اشغال مستقیم جغرافیایی برای زیر سلطه درآوردن ملت‌ها گذشته است؛ امروز نظام سلطه و کشورهای قدرتمند مرکز با بهره‌گیری هوشمندانه از ابزارهای رسانه‌ای نوین، سینما، شبکه‌های اجتماعی و تئوری‌های نفوذ، در پی تسخیر ذهن‌ها و تسلیم قلب‌های مردمان در کشورهای پیرامونی هستند.
کارشناس دینی با کالبدشکافی مفهوم تماس فرهنگی نامتقارن افزود: استکبار جهانی با تولید محتواهای هدفمند، نوعی تماس فرهنگی سازمان‌یافته با جوامع هدف برقرار می‌کند؛ تماسی که در ظاهر با وعده گفت‌وگو، رفاه، آزادی و فناوری همراه است، اما در باطن، فرایند «استحاله هویتی» و تهی‌سازی فرهنگ‌های بومی و اصیل را تعقیب می‌کند. این همان هشداری است که دهه‌ها در بیانات نورانی امامین انقلاب اسلامی به عنوان «تهاجم فرهنگی»، «شبیخون فرهنگی» و «جنگ شناختی» مورد تأکید قرار گرفته است.
وی تصریح کرد: دیپلماسی عمومی غربی‌ها در حقیقت مدل نظام‌مند پیوند فرهنگ، رسانه و اهداف سیاست خارجی است. آنان با طراحی تصاویر مطلوب، آراستن ارزش‌های الحادی و تبلیغ فردگرایی، در پی آن هستند که نسل‌های نواندیش کشورهای اسلامی احساس حقارت هویتی پیدا کنند؛ پدیده‌ای که سبب می‌شود نخبگان و جوانان، کشور خویش را در جایگاهی فرودست و غرب را به عنوان قله بی‌بدیل کمال و تمدن متصور شوند.
مبلّغ شهرستان آمل با اشاره به رویکردهای نوین مطالعات ارتباطی اظهار داشت: فرهنگ در تعریفی دقیق، تصویری است که یک ملت با استفاده از فناوری‌ها، رسانه‌ها، ادبیات و هنر از خویش بازتولید کرده و به تماشای دیگران می‌گذارد. قدرت‌های غربی با تکیه بر انحصارهای چندرسانه‌ای غول‌پیکر، تصویری غیرواقعی، بزک‌شده و فریبنده از مناسبات اخلاقی و مدنی خویش به نمایش می‌گذارند و متقابلاً چهره‌ای تاریک، متحجر و مخدوش از ملت‌های مستقل و انقلابی به افکار عمومی جهان عرضه می‌دارند.
پژوهشگر حوزوی اظهار داشت: این تماس فرهنگی نامتوازن موجب پیامدهای زیانباری در کشورهای مقصد می‌گردد. زوال اعتمادبه‌نفس ملی، دگرگونی در اولویت‌های حیاتی جامعه، تضعیف ارزش‌های اصیل خانواده و گسست میان نسل‌ها از ابتدایی‌ترین پیامدهای شیفتگی در برابر دیپلماسی عمومی دشمن است. هنگامی که یک ملت در شناخت هویت خویش دچار لکنت و تردید شود، خط مقدم دفاع از منافع ملی را پیشاپیش واگذار کرده است.
کارشناس مسائل فرهنگی با تبیین اهداف پنهان دیپلماسی فرهنگی آمریکا و غرب خاطرنشان کرد: غرب تلاش می‌کند جهان را به یک دهکده همگن با هنجارهای غربی تبدیل کند؛ جایی که سبک زندگی آمریکایی به عنوان شیوه رفتاری مطلق برای همه انسان‌ها پذیرفته شود. این هدفگذاری، نه یک تبادل فرهنگی طبیعی، بلکه اقدامی تمام‌عیار در راستای یکسان‌سازی ضدفرهنگی و نابودی تنوع تمدنی سایر ملت‌هاست تا راه برای تسلط اقتصادی و سیاسی شرکت‌های چندملیتی بر منابع حیاتی کشورهای هدف هموار گردد.
وی افزود: ما باید بدانیم که جنگ واقعی امروز در دانشگاه‌ها، مدارس، رسانه‌ها و بستر فضای مجازی در جریان است. اگر دستگاه‌های فرهنگی و سیاست خارجی ما در مواجهه با این شیوه‌های مدرن دیپلماسی دشمن فاقد بینش تحلیلی و ابزار بازدارنده باشند، آسیب‌های جبران‌ناپذیری بر انسجام جامعه فرود خواهد آمد. شناخت ماهیت نفوذ فرهنگی، گام نخست در جهاد تبیین و صیانت از دستاوردهای گرانبهای معنوی انقلاب اسلامی است.
الگوی بومی دیپلماسی عمومی؛ راهبرد پیش‌برنده تمدن نوین اسلامی
حجت‌الاسلام و المسلمین امیری با تشریح ضرورت دستیابی به مدلی کارآمد و الهام‌بخش در حوزه دیپلماسی عمومی انقلاب اسلامی اظهار داشت: در برابر توطئه‌های پیچیده دیپلماسی رسانه‌ای غرب، ما نباید موضعی انفعالی، ترسو و صرفاً تدافعی اتخاذ کنیم؛ بلکه نیازمند تدوین و اجرای یک الگوی تهاجمی، ابتکاری و برخاسته از تعالیم قرآن کریم و مکتب اهل‌بیت (علیهم‌السلام) در عرصه دیپلماسی فرهنگی و عمومی هستیم. انقلاب اسلامی با پیامی تمدن‌ساز به میدان آمده و در سینه خود کلماتی حیات‌بخش برای تمام ملت‌های مستضعف و آزاده جهان دارد.
کارشناس دینی با تبیین رسالت‌های سنگین کارگزاران سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران یادآور شد: دستگاه دیپلماسی ما باید از دیپلماسی تشریفاتی و منحصر به راهروهای اداری و هتل‌های مجلل عبور کند و به صورت مستقیم با فطرت‌های پاک ملت‌ها، نخبگان آزادی‌خواه و توده‌های مردم در سراسر گیتی پیوند برقرار سازد. پیام صلح مبتنی بر عدالت، کرامت والای انسانی، نفی تبعیض‌های نژادی و نظام سلطه، و توجه به کمال معنوی، مفاهیمی جهان‌شمول هستند که تشنه‌کامان حقیقت در شرق و غرب را شیفته خود خواهند کرد.
وی با تأکید بر نامگذاری روز فرهنگ عمومی به عنوان فرصتی بی‌بدیل تصریح نمود: ساماندهی فرهنگ عمومی در داخل، زیربنای صادرات نرم و توانمندسازی قدرت دیپلماسی ما در خارج از مرزها است. چنانچه ما بتوانیم الگوی خانواده متعالی، اقتصاد مقاومتی عدالت‌محور، همبستگی اجتماعی و سبک زندگی سالم اسلامی را در داخل جامعه به صورت عینی و ملموس محقق سازیم، این نمونه درخشان خودبه‌خود به پرجاذبه‌ترین اهرم دیپلماسی عمومی کشور در عرصه بین‌الملل تبدیل خواهد شد.
پژوهشگر حوزوی در ادامه خاطرنشان کرد: حوزه علمیه، دانشگاه‌ها و کانون‌های فکری انقلاب وظیفه دارند به بازآفرینی زبان ارتباطی متناسب با مقتضیات جهان معاصر بپردازند. دیپلماسی عمومی ما نیازمند به‌کارگیری ابزارهای هنری نوین از جمله تولید فیلم‌های فاخر بین‌المللی، ترجمه گسترده متون غنی اندیشه‌ساز، استفاده از ادبیات استدلالی و عقلانی و ساماندهی تبادلات علمی و رسانه‌ای هدفمند با کشورها و فرهنگ‌های مستقل است.
حجت‌الاسلام و المسلمین رحمان امیری با انتقاد از کم‌کاری در ابراز شفاف مواضع هویتی نظام در مجامع بین‌المللی افزود: دیپلمات مؤمن و انقلابی نباید در مواجهه با هنجارهای فرمایشی و ضداخلاقی غرب احساس انفعال کند؛ بلکه باید با اتکا به شجاعت ایمانی، حقانیت تعالیم الهی را فریاد بزند و تناقضات ساختاری نظام لیبرال‌دموکراسی را که امروز به بحران‌های اخلاقی و بن‌بست‌های اجتماعی کشیده شده است، به چالش بکشد. این همان رویکردی است که رهبر معظم انقلاب اسلامی با نگارش نامه‌های تاریخی به جوانان غربی عملاً پایه‌گذاری فرمودند.
مبلّغ حوزه علمیه مازندران تصریح کرد: الگوی دیپلماسی عمومی برآمده از مکتب تشیع، بر پایه تحمیل، فریب و ترویج اباطیل بنا نشده است، بلکه متکی بر اصل تابناک قرآنی «دعوت به حکمت و موعظه حسنه» و ارتباط قلب‌ها بر محور ارزش‌های مشترک فطری بشر است. با این شیوه، پیوند فرهنگی با ملت‌های منطقه و امت اسلامی مستحکم‌تر شده و هسته‌های مقاومت بین‌المللی علیه جنایت‌های رژیم غاصب صهیونیستی و استکبار جهانی در سراسر عالم تکثیر می‌گردد.
وی تأکید کرد: تقارن روز فرهنگ عمومی با ضرورت آسیب‌شناسی سیاست‌های ارتباطی، یادآور این رسالت بزرگ است که صیانت از هویت ملی در داخل و پیشبرد اهداف عالیه در خارج از کشور دو روی یک سکه‌اند. دستگاه‌های فرهنگی و سیاست خارجی ما باید با وحدت فرماندهی و نگاهی تحول‌گرایانه، دیپلماسی عمومی را از حاشیه به متن بیاورند تا با نمایش شکوه باورهای الهی و معارف والای اسلام ناب محمدی (ص)، زمینه را برای طلوع فجر تمدن نوین اسلامی و آمادگی برای نهضت عدالت‌گستر جهانی مهیا سازند.
نظر شما