به گزارش خبرگزاری حوزه، در این مطلب به این شبهه پرداخت میشود که آیا تشیع ساخته و پرداخته دوران صفویه است یا ریشههای عمیق در صدر اسلام و زمان پیامبر اکرم(ص) دارد.
شیعه: از زمان پیامبر تا دوران صفویه
یکی از تهمتهای رایج این است که تشیع ساخته و پرداخته دوران صفوی است. اما واقعیت چیز دیگری میگوید. کافی است نگاهی به تاریخ اسلام بیندازیم تا دریابیم این ادعا چقدر از حقیقت فاصله دارد.
ریشههای تشیع در عصر پیامبر
شیعه در لغت به معنای «پیرو» است و در اصطلاح دینی، به کسانی گفته میشود که امام علی(ع) را جانشین بلافصل پیامبر میدانند. این نامگذاری از زبان خود پیامبر اکرم(ص) سرچشمه میگیرد.
در روایاتی که هم در منابع شیعه و هم سنی آمده، پیامبر درباره آیه «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ» فرمودند: «یا علی! تو و شیعیان تو بهترین مخلوقات هستید». همچنین در حدیثی دیگر آمده: «علی و شیعیانش در روز قیامت رستگارند».
در همان زمان پیامبر، چهار تن به عنوان پیشگامان شیعه شناخته میشدند: سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد بن اسود و عمار یاسر. آنها نه تنها پیرو علی(ع) بودند، بلکه با این نام در میان مسلمانان شناخته میشدند.
این واقعیت تاریخی نشان میدهد که تشیع از همان آغاز بعثت پیامبر، به عنوان یک جریان فکری و عقیدتی در اسلام جریان داشت.
شکلگیری جریان سیاسی-مذهبی شیعه
پس از رحلت پیامبر و در جریان سقیفه بنی ساعده، تشیع به عنوان یک جمعیت سیاسی-مذهبی شکل گرفت. گروهی از صحابه خلافت ابوبکر را به رسمیت نشناختند و خواستار حکومت علی(ع) شدند.
این گروه شامل تمام بنی هاشم و شخصیتهایی چون زبیر بن عوام، خالد بن سعید، ابی بن کعب، خزیمه بن ثابت و دیگران بود. مرحوم سید محسن امین در کتاب «اعیان الشیعه» نام بیش از هفتاد و هفت تن از صحابه را ثبت کرده که شیعه بودند.
این جریان در طول قرون بعد گسترش یافت. علامه شرفالدین در کتاب «فصول المهمه» نام ۲۵۰ نفر از اصحاب پیامبر را که شیعه بودند جمعآوری کرده است.
وجود کتابهای شیعی از قرن اول تا نهم هجری در کتابخانههای جهان، بهترین دلیل بر این است که تشیع یک جریان کهن و ریشهدار در اسلام است، نه پدیدهای نوظهور.
گسترش تشیع در ایران پیش از صفویه
تشیع همزمان با ورود اسلام به ایران، در این سرزمین جای گرفت. چند عامل در گسترش آن مؤثر بود:
نخست، تفاوت رفتار امام علی(ع) و خلفا با ایرانیان. خلیفه اول سیاست برتری عرب بر عجم داشت و بنی امیه نیز همین خط را ادامه دادند، اما علی(ع) با عدالت و مساوات با همه رفتار میکرد.
دوم، قدرت تأثیرگذاری شیعیان عراق که مناطق ایران زیر نظر استانداری کوفه اداره میشد.
سوم، محبوبیت علویان و مهاجرت سادات به ایران.
چهارم، پیدایش سنیهای معتدل و دوستدار اهل بیت که زمینهساز گرایش به تشیع امامی شد.
شواهد تاریخی نشان میدهد که پیش از صفویه، بیشتر مردم ایران شیعه بودند. سکههای کشف شده در اصفهان متعلق به سال ۸۷۳ هجری - چهل سال پیش از روی کار آمدن صفویان - با عبارت «لا اله الا الله علی ولی الله» ضرب شدهاند.
در کاشان نیز محرابی از سال ۷۷۰ با همین عبارت وجود دارد. علامه حلی در زمان سلطان اولجایتو موفق شد او را به تشیع گرایش دهد و از سال ۷۰۷ هجری مذهب شیعه اثنا عشری در ایران رسمیت یافت.
نقش صفویان در تثبیت تشیع
صفویان تشیع را بنیان نگذاشتند، بلکه آن را گسترش دادند و به عنوان مذهب رسمی کشور به رسمیت شناختند. شاه اسماعیل صفوی در سال ۹۰۷ هجری تشیع دوازده امامی را مذهب رسمی اعلام کرد.
با دعوت از علمای برجستهای چون علامه مجلسی، شیخ بهایی، ملاصدرا و فیض کاشانی، حوزههای علمیه در قم، مشهد و اصفهان شکوفا شدند. روحانیت شیعه از حالت پراکنده خارج شد و به شکل نهادی سازماندهی گردید.
این تحولات نه به معنای پیدایش تشیع، بلکه به معنای تثبیت و گسترش رسمی آن بود.
بنابراین، تشیع از همان زمان پیامبر وجود داشته و بنیانگذار آن خداوند و مبلغ آن پیامبر اسلام بوده است. صفویان تنها زمینهساز رسمیت یافتن و شکوفایی آن در ایران شدند، نه خالق آن.
منبع: مرکز پاسخگویی به سوالات دینی
نظر شما