حجت الاسلام والمسلمین ناصر ابراهیمی جویباری از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری، با اشاره به مهاجرت نخبگان و سیاست خلع سلاح علمی در دوران پهلوی اظهار داشت: نخبگان و فرهیختگان، موتور محرک توسعه و پیشرفت هر کشوری هستند. سرنوشت جوامع پیشرفته همواره گره خورده با حضور فعال و مؤثر دانشمندان، پزشکان و متخصصان داخلی بوده است، اما در تاریخ معاصر ایران بهویژه در دوره حکومت پهلوی، شاهد پدیده ای معکوس بودیم یعنی فرار گسترده نخبگان و مغزهای متفکر کشور.
وی ادامه داد: خاندان پهلوی با اتخاذ سیاستهای نادرست، وابستگی علمی به غرب، و ایجاد فضای امنیتی و استبدادی، زمینه ساز مهاجرت دسته جمعی نخبگان ایرانی شد که آسیب های جبران ناپذیری به پیکره علمی و صنعتی کشور وارد کرد.
استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم افزود: یکی از اصلیترین دلایل فرار نخبگان در دوره پهلوی، نگاه تحقیرآمیز حاکمیت به توانمندیهای داخلی بود. محمدرضا شاه معتقد بود که ایران برای پیشرفت باید تماماً از غرب تقلید کند و حتی برای مدیریت امور کشور، به متخصصان و مشاوران خارجی تکیه نماید. در پروژه های بزرگ صنعتی، نظامی و کشاورزی، شرکت های آمریکایی و اروپایی وارد شدند و مدیریت کلان را در دست گرفتند. این سیاست باعث شد که متخصّصان ایرانی احساس کنند که در کشور خود، شهروند درجه دوم محسوب میشوند و فرصتهای شغلی مناسبی برای اثبات توانایی هایشان ندارند. وقتی یک مهندس یا پزشک ایرانی می دید که جایگاه اصلی او به یک مشاور خارجی با حقوق چند برابر داده می شود، انگیزه ماندن در کشور را از دست می داد.
وی با بیان اینکه عامل دیگر در مهاجرت نخبگان، فضای خفقانآور امنیتی بود، تصریح کرد: دستگاه اطلاعاتی ساواک نه تنها فعالان سیاسی و مذهبی، بلکه اساتید دانشگاه، نویسندگان و روشنفکران را نیز زیر نظر داشت. هرگونه انتقاد علمی یا اندیشه نو که با خطوط قرمز حکومت مغایرت داشت، با برخورد شدید امنیتی مواجه میشد. دانشگاهها که باید کانون آزاداندیشی بودند، با پلیس امنیت اداره میشدند. بسیاری از اساتید برجسته که نمیتوانستند سانسور را بپذیرند، مجبور به ترک کشور شدند. این فضا باعث شد که بهترین مغزهای ایران در دانشگاههای اروپا و آمریکا پناه بگیرند و به نقد نظام پهلوی بپردازند.
حجت الاسلام والمسلمین ابراهیمی با اشاره به نظام آموزشی ناقص و بورسیههای بدون بازگشت خاطرنشان کرد: سیاستهای آموزشی پهلوی نیز در فرار نخبگان نقش داشت. اگرچه دولت پهلوی تعداد زیادی دانشجو را به خارج از کشور اعزام کرد، اما برنامهریزی دقیقی برای بازگشت و جذب این نیروها انجام نشد. بسیاری از این دانشجویان که در رشتههای مهندسی و پزشکی در بهترین دانشگاههای جهان تحصیل کردند، پس از بازگشت با بوروکراسی اداری فاسد و تبعیضهای شغلی مواجه شدند. از سوی دیگر، فرهنگ غربی که در طول تحصیل در آنها نهادینه شده بود، با جامعه سنتی ایران در تضاد بود و این موضوع باعث شد بسیاری ترجیح دهند در غرب بمانند. حکومت به جای ایجاد بستر مناسب برای فعالیت این نخبگان، آنها را نادیده گرفت و عملاً سرمایه ملی را به رایگان در اختیار کشورهای پیشرفته قرار داد.
استاد حوزه علمیه قم در بخش دیگری از صحبتهای خود به عدم توجه به پژوهش و صنایع دانشبنیان پرداخت و گفت: در دوره پهلوی، اقتصاد کشور بر پایه فروش نفت و مونتاژ کارخانههای خارجی استوار بود. توجه جدی به پژوهشهای بنیادین و توسعه صنایع دانشبنیان وجود نداشت. دانشمندان و پژوهشگرانی که میخواستند کارهای تحقیقاتی انجام دهند، با کمبود بودجه و عدم حمایت دولت روبرو بودند. در چنین فضایی، یک محقق برای ادامه کار علمی خود راهی جز مهاجرت به کشورهایی که امکانات آزمایشگاهی و بودجه کافی را دارند، نداشت. این غفلت از پژوهش باعث شد که ایران در آن دوره، حتی در استخراج و پالایش نفت نیز به تکنولوژی خارجی وابسته بماند و نخبگان داخلی در طراحی و بهینهسازی نقشی نداشته باشند.
وی با تأکید بر لزوم جبران مافات بیان کرد: نقش خاندان پهلوی در فرار نخبگان ایران غیرقابل انکار است. آنها با ایجاد فضای امنیتی، تکیه بر مشاوران خارجی، و عدم برنامهریزی برای جذب فارغالتحصیلان، باعث شدند که سرمایههای عظیم انسانی کشور به هدر رود. این مهاجرت گسترده، ضربهای مهلک به استقلال علمی و صنعتی ایران زد.
حجت الاسلام والمسلمین ابراهیمی ابراز داشت: پس از انقلاب اسلامی، تلاشهای زیادی برای بازگرداندن نخبگان و ایجاد بستر مناسب برای آنها صورت گرفته است، اما جبران خسارات ناشی از آن دوره و پر کردن جایگاه خالی هزاران متخصص، نیازمند زمان و برنامهریزی دقیق است. تجربه تلخ دوران پهلوی درس میدهد که پیشرفت واقعی تنها در سایه احترام به نخبگان و اتکا به توانمندیهای داخلی محقق میشود.
انتهای پیام
نظر شما