خبرگزاری حوزه | مسئولیت از سؤال اشتقاق یافته و در لغت به معنای وظیفه یافتن و ضرورت پاسخگویی به دیگران میباشد، و در اصطلاح به لحاظ تعدد مسئولیت، معنا و مفهوم آن نیز متعدد خواهد شد، مسئولیتهای دینی، قانونی و اجتماعی در عرصههای مختلف اجتماع از جملة این مفاهیم است. از میان انواع مسئولیتها آنچه در این نوشته مورد توجه میباشد، مسئولیت مدیران و کارگزاران با تأکید بر مدیریت علوی است.
از این رو، ضمن تبریک عید سعید غدیر، برخی از آموزه های امام علی(ع) که تأکیدی بر مسئولیت پذیری در نظام مدیریتی آن حضرت است یادآور می گردد:
۱.نگاه مسئولانه به مناصب حکومتی
یکی از مسئولیتهای کارگزاران در نظام مدیریت علوی، نگاه مسئولانه به منصب مورد تصدی است. امام علی(ع) در ضرورت نگاه مسئولانه به مناصب حکومتی آن را امانت معرفی کرده که فرمود:
«إنّ عَمَلَک لیس لَکَ بِطُعمَۀٍ و لکنّه فی عُنُقِک أمانة؛ منصبی که داری نه طعمه، که امانتی بر عهدة توست». ( نهج البلاغه، ترجمه و شرح فیض الاسلام/ نامـة ۵/ ۸۳۹)
نیک روشن است، این باور که پست و مقام، مسئولیتی بزرگ و امانتی سنگین است نه عنوانی نان و نامدار، الگو و وظایف متناسب به خود میطلبد، ساماندهی و نظمبخشی حیطۀ کار، ضرورت پاسخگویی به مردم، پافشاری و شتاب معقول در انجام کار محوله و مانند آن از جملة این الگوهاست.
۲. نگاه مسئولانه به حقوق شهروندی
در نظام مدیریت علوی، حقوق مردم از والاترین حقها است که بایسته رعایت و پاس نهادن میباشد. امام علی(ع) اهمیت حقوق شهروندی فرمود: «إنّ الله ... فَضَّل حُرمةَ المسلمِ علی الحُرَمِ کلِّها؛ خداوند حرمت مسلمانان را بر هر چیزی برتری داده است». (همان/ خطبة ۱۶۶/ ۵۴۴)
آن حضرت نه تنها خود در رعایت حقوق شهروندی کوششی مضاعف داشت، به کارگزاران خود توصیه میکرد تا از منظری درست به مردم نگاه کنند و دور از هر گونه خشونت، خدمتی درخور به مردم ارائه نمایند، چنان که فرمود:
فأنصِفوا النّاسَ مِن أنفُسِکُم و اصبِروا لِحوائجِهم فإنّکم خُزّانُ الرّعیة؛ در روابط با مردم، انصاف به خرج دهید و در برآوردن نیازهای شان شکیبا باشید؛ چراکه شما خزانهداران مردم میباشید. (همان/ نامة۵۱/ ۹۸۴)
آن امام عدالت پیشه در دستوری دیگر کارگزاران خویش را از هر نوع رفتار خشن و قلدر مآبانه با مردم بازداشت و فرمود: «و أشعِر قلبَک الرّحمة لِلرّعیة و المَحبّة لَهم واللّطفَ بِهِم و لاتَکونَنّ عَلَیهم سَبُعاً ضارِیاً تَغتَنِمُ أکلَهم؛ مهربانی با مردم را پوشش دل خویش قرار ده و آنان را دوست بدار و با نرمی رفتار نما و همچون حیوانی درنده خو مباش که خوردنشان را غنیمت شماری».(همان/ نامة ۵۳/ ۹۹۳)
۳. نگاه مسئولانه به بیت المال
از جمله مسئولیتها در نظام مدیریت علوی، مسئولیت منصدیان امور در برابر بیت المال و امکانات عمومی است که در اختیار دارند. این نگاه به بیت المال ایجاب میکند تا متصدیان امور برای حفظ بیت المال و استفادة بهینه از آن، توان خویش را به کار بندند. امام علی(ع) در پیشگیری از هدررفت بیت المال، در فرازی از عهد نامة مالک اشتر فرمود: ایّاک و الإستئثار بِما النّاسُ فیه أسوة؛ از امتیازخواهی و از اینکه چیزی به خود اختصاص دهی که بهرة مردم در آن یکسان است بپرهیز. (همان/ نامۀ ۵۳/ ۵۹۰)
آن حضرت برای پیشگیری از هر گونه اسراف در بیت المال در بخشنامهای، به عموم کارگزاران خود فرمود: «نوک قلمهای خود را نازک بردارید، سطرها را به هم نزدیک سازید، ... زنهار که زیاده روی کنید زیرا بیت المال مسلمانان هیچ زیانی را برنمیتابد».(خصال صدوق/۳۱۰)
نکته ای که در اینجا بایستة یادآوری است، ضرورت پیشگیری مدیران از سوء استفادة اطرافیان از بیت المال و امکانات عمومی است؛ زیرا هرچند ممکن است مدیران، افرادی خودساخته باشند و به سوء استفاده از بیت المال آلوده نشوند، اما احتمال میرود در میان اطرافیان شان افرادی سودجو باشند که با ابراز دوستی و ستایشگری چاپلوسانه، خود را به آنان نزدیک سازند و اعتماد آنان را جلب نمایند و به این وسیله برای خود حاشیهای امن فراهم آورند و به چپاول بیت المال مشغول گردند.
اینجاست که امام علی(ع) در هشدار به این موضوع فرمود: «زمامداران را خواص و نزدیکانی است که خودخواه و چپاولگرند و در تعاملات خود از انصافی اندک برخوردارند، از اینرو، بر مدیران است که ریشة ستمکاری آنان را بخشکانند و با حاشیه نشینان به گونهای رفتار کنند که بر آنان طمع نکنند و برای انعقاد قراردادها به مردم زیان نرسانند. این را بدانید که در صورت کوتاهی در این باره سودش برای حاشیه نشینان و ننگش در دنیا و آخرت برای مدیران خواهد بود. (نهج البلاغه/ ترجمه و شرح فیض الاسلام/ نامة ۵۳/ ۱۰۲۵)
۴.ضرورت ارزشیابی و جزا دهی
از آنرو که افراد در پذیرش مسئولیتها یکسان نیستند و تفاوتها، اصلی پذیرفته شده میباشد شایسته است کارگزارانی که مسئولیتپذیرند و به خوبی از عهدة آن برمیآیند تشویق گردند، و دیگر افرادی که تنها به منافع خود میاندیشند و به روزمرگی وقت را هدر می دهند تنبیه شوند.
بر مبنای این اصل است که امام علی(ع) در بخشی از اساسنامة حکومتی، به مالک اشتر فرمان داد تا هم، آن کارگزارانی که همواره به مسئولیت خویش میاندیشند و به خوبی از عهدة آن برمیآیند، تشویق شوند و پاداشی درخور دریافت کنند، و هم آن دست از افرادی که تنها در اندیشة منافع فردی و حزبی به سر میبرند و در پیشرفت مسئولیت خود گامی بر نمیدارند، تنبیه گردند:
و لایکوننّ المُحسِنُ و المُسیءُ عِندکَ بِمنزِلةٍ سواء فإنّ فی ذلک تزهیداً لِأهلِ الإحسان فی الإحسان و تدریبا لِأهلِ الإسائة علی الإسائة و الزِم کلاّ مِنهم ما الزِم نفسَه ...؛ نیکوکار و بد کار در نظرت یکسان نباشند، زیرا در این صورت نیکوکاران در نیکوکاری بی رغبت میگردند و بدکاران در بدکاری تشویق میشوند. از اینرو، هر کدام از آنان را بر اساس کردارشان پاداش ده. (همان/ ۱۰۰۰)
حجتالاسلام رضا وطن دوست، پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی
نظر شما