خبرگزاری حوزه | رسیدن سالروز واقعه عظیم مباهله پیامبر اکرم(ص) با مسیحیان نجران، یادآور یکی از قلههای درخشان فضایل اهلبیت(ع) است؛ روزی که به تصریح آیه شریفه، امیرالمؤمنین علی(ع) به عنوان «نفس» پیامبر(ص) معرفی شد و جایگاه بیبدیل عترت نبوی به منصه ظهور رسید.
با این حال، امروزه در جامعه دینداران، موضوع «امکان تکرار مباهله در عصر حاضر» به یکی از مسائل مورد توجه تبدیل شده است.
مواجهه با چنین مفاهیمی در دین، نیازمند نگاهی جامع و همهجانبه است و تقلیل دادن آنها و نگاه یکسویه، آفات معرفتی جدی به دنبال دارد. مشابه این آسیب را در سالهای اخیر در پرداختن افراطی و گاه غیردقیق به «تجربههای نزدیک به مرگ» (بهویژه پس از پخش برنامههایی نظیر زندگی پس از زندگی) شاهد بودیم؛ موضوعی که اگرچه توجه عمومی را به عالم غیب جلب کرد، اما به دلیل نگاه تکبعدی و غفلت از پیچیدگیهای فلسفی و روانی مسئله، کژفهمیها و آسیبهایی را نیز در حوزه معادشناسی و تلقی عمومی از مرگ به همراه داشت.
در همین راستا، خطر رواج یافتن مباهله در میان جامعه دینی به عنوان «روشی برای اثبات حقانیت یک باور یا تفکر» کاملا جدی است. اتکا به مباهله فردی به عنوان معیار کشف حقیقت، از نظر منطقی و معرفتشناختی نادرست است، زیرا شخص مباهلهکننده به دنبال آن است که نشان دهد باورش مورد تایید اراده خاص خداوند است؛ ادعایی که اثبات آن با چالشهای اساسی زیر روبهروست:
۱. تعدد اسباب مادی: اگر پس از مباهله، طرف مقابل دچار بیماری یا مرگ ناگهانی شود، چه دلیلی وجود دارد که این رخداد لزوما اثر نفرین باشد؟ این اتفاق میتواند کاملا معلول اسباب مادی، بیولوژیکی یا فیزیکی همزمان باشد که در نظام علی و معلولی طبیعت رخ داده است. این همزمانی لزوما به معنای مداخله اثر نفرین نیست.
۲. تاثیرات روانتنی (نوسیبو و پلاسیبو): با توجه به اثبات علمی عواملی نظیر اثر نوسیبو (تلقین منفی) و پلاسیبو (دارونما)، حتی در صورت فقدان یک عامل مادی روشن، بروز یک عارضه میتواند صرفا ناشی از ترس، استرس شدید و تلقین روانی فرد در مواجهه با یک چالش ماورایی باشد، نه لزوما مداخله مستقیم اراده خدا در نابودی طرف باطل.
۳. احتمال اسباب متافیزیکی غیرالهی: بر فرض که بپذیریم رخداد مورد نظر قطعا ریشه متافیزیکی و غیرمادی خاصی داشته است، باز هم انحصار در «تایید الهی» ندارد. با توجه به امکان دخالت عواملی چون تاثیرات اجنه، سحر و سایر نیروهای ماورایی، نمیتوان هر اثر متافیزیکی را مهر تاییدی از جانب خداوند بر حقانیت جریان حق دانست. در مواردی چون اعجاز انبیاء و وحی این احتمال با دلیل عقلی نقض قطعی حکمت الهی برداشته میشود که چنین دلیلی در مورد مباهله وجود ندارد.
با توجه به وجود این تبیینهای بدیل، ادعای اثبات حقانیت یا وقوع معجزه از طریق مباهلههای فردی غیرقابلپذیرش است. بله، اگر این عمل از سوی شخص معصوم (پیامبر ص یا امام معصوم ع) صورت گیرد، از آنجا که حجیت اقوال و افعال ایشان پیشتر با ادله قطعی ثابت شده است، به استناد «قول و فعل معصوم»، قطعا دلیل بر حقانیت است. اما نفس عمل مباهله، مستقلا دلیلی برای اثبات حقانیت به شمار نمیرود.
بزرگترین آسیب غفلت از این مبانی، این است که مباهله در جامعه دینی رواج یافته و به عنوان یک «خطکش» برای تمایز حق و باطل، معیار قضاوت قرار گیرد. این رویکرد، نه تنها به تولید دیدگاههای نادرست دامن میزند، بلکه با رواج عوامزدگی، ساحت قدسی مفاهیم دینی را تا حد ابزاری برای تسویهحسابهای فکری تنزل داده و نتایج نامطلوبی برای عقلانیت دینی به همراه خواهد داشت.
حجتالاسلام رضا پور اسماعیل
نظر شما