منظور از «اهل بیت» در آیه تطهیر چه کسانی است؟

به گزارش خبرگزاری حوزه، به مناسبت ایام روز مباهله، در مطلب پیش رو به پرسش و پاسخی پیرامون موضوع منظور از «اهل بیت» در آیه تطهیر، خواهیم پرداخت که تقدیم شما فرهیختگان می شود.

پرسش :

* منظور از «اهل بیت» در آیه تطهیر چه کسانی است؟

پاسخ اجمالی:

منظور از اهل بیت در آیه تطهیر، تنها پیغمبراکرم(ص)، علی، فاطمه، حسن و حسین(ع) اند. علمای شیعه عموماً و جمعی از علمای اهل سنت این قول را پذیرفته اند. روایات بسیاری نیز این قول را تأیید می نماید. سیوطی در ذیل این آیه، پانزده حدیث در این زمینه آورده است. همچنین احادیث کساء نیز این قول را تأیید می نماید. نکته دیگر این که پیامبر(ص) بعد از نزول این آیه چند ماه به در خانه فاطمه(س) می آمد و آن ها را با عنوان«اهل البیت» مخاطب قرار می داد و آیه تطهیر را تلاوت می فرمود.

پاسخ تفصیلی:

اگرچه «اهل بیت» در این آیه، به صورت مطلق است، امّا به قرینه آیات قبل و بعد، منظور از «بیت» همان خانه پیامبر می باشد و علمای اسلام و مفسّران در این مسأله اتفاق نظر دارند.

مسأله مهم در اینجا این است که: آیا منظور از اهل بیت تنها پیغمبر اکرم (صلی الله علیه وآله) و علی و فاطمه و حسن و حسین (علیهم السلام) - این پنج نور مقدّس - است، یا شامل همسران پیامبر (صلی الله علیه وآله) و نزدیکان دیگر او نیز می شود؟

علمای شیعه عموماً، و جمعی از علمای اهل سنت، قول اول را پذیرفته اند، و بسیاری از علمای اهل تسنن به سراغ قول دوّم رفته اند.(۱)

برای این که بتوانیم در اینجا قضاوت صحیحی داشته باشیم که منظور از اهل بیت در آیه شریفه چه اشخاصی هستند؟ باید نظری به روایات بسیار فراوانی که در ذیل این آیه از پیغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله) توسط بسیاری از صحابه نقل شده است، بیافکنیم.

۱- سیوطی در در المنثور که از معروف ترین کتب احادیث تفسیر قرآن اهل سنت است، حدود بیست حدیث در ذیل این آیه نقل کرده است که در پانزده حدیث از آنها آمده است که آیه فوق درباره پنج تن مقدّس یعنی: پیامبر (صلی الله علیه وآله) و علی و فاطمه و حسن و حسین (علیهم السلام) نازل شده. جالب این که این احادیث پانزده گانه همگی از پیامبر (صلی الله علیه وآله) نقل شده و راویان آن ام سلمه، ابوسعید، عایشه، سعد، واصل بن اصقع، ابو سعید خدری، انس، ابوالحمراء و ابن عباس هستند - چند روایت از روایات فوق به ام سلمه همسر گرامی پیامبر(صلی الله علیه وآله) منتهی می شود - .

در حالی که تنها چهار حدیث از میان آنها، می گوید که آیات ناظر به همسران پیامبر (صلی الله علیه وآله) است، و جالب این که هیچ یک از این احادیث چهارگانه به پیغمبر (صلی الله علیه وآله) منتهی نمی شود؛ بلکه تنها از ابن عباس و عروه و بعضی دیگر نقل شده است که خودشان چنین گواهی داده اند، و آثاری از مجعول بودن در متن این احادیث به چشم می خورد، زیرا در هر چهار حدیث آمده است که منظور از آیه فقط همسران پیامبر (صلی الله علیه وآله) است! در حالی که خطاب «کُم» در جمله «لِیُذْهِبَ عَنْکُم» و «یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» که به صورت مذکر آمده نشان می دهد برخلاف آیات قبل از آن که تنها درباره همسران پیامبر(صلی الله علیه وآله) نازل شده، و ضمیر «هُنَّ» در آنها بکار رفته، مردانی نیز در این آیه مخاطب بوده اند، پس اگر حدیثی بگوید منظور تنها همسران پیامبر است بر خلاف ظاهر قرآن است و قابل قبول نیست.

۲- در منابع مختلف اسلامی - مخصوصاً منابع اهل سنت - روایات متعدّدی در باب حدیث کسا دیده می شود که از مجموع آنها این معنا به دست می آید که پیغمبر اکرم (صلی الله علیه وآله) علی و فاطمه و حسن و حسین (علیهم السلام) را فرا خواند - یا به خدمت او آمدند - پیامبر (صلی الله علیه وآله) عبایی بر آنها افکند و طبق روایتی از جعفر طیّار پسر عموی پیامبر (صلی الله علیه وآله)، پیامبر (صلی الله علیه وآله) عرضه داشت: «اَللّهُمَّ لِکُلِّ نَبِیٍّ اَهْلا وَ اِنَّ هؤُلاَءِ اَهْلِی»، فَاَنْزَلَ اللهُ تَعَالَی؛«اِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِجْسَ اَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُم تَطْهِیراً»؛ (خداوندا! برای هر پیامبری اهلی است، و اینها اهل [بیت] من هستند، در این هنگام خداوند این آیه را نازل فرمود: «اِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِجْسَ...»). در این موقع زینب [همسر پیامبر (صلی الله علیه وآله)] جلو آمد و عرض کرد: «اَلاَ اَدْخُلُ مَعَکُم؟ "قَالَ مَکَانَکِ فَاِنَّکِ عَلَی خَیْر اِنْ شَاءَ اللهُ"»؛ (آیا من هم با شما داخل بشوم؟ فرمود: "در جای خود باش، تو انشاءالله در مسیر خیر و نیکی هستی" [ولی جزء این جمعیّت نخواهی بود!]).(۲)

این حدیث با صراحت می گوید که همسران پیامبر (صلی الله علیه وآله) در آیه فوق داخل نبودند.

و از این مهم تر این که در حدیث دیگری همین معنا از عایشه نقل شده است که در پایان آن می گوید: به پیغمبر اکرم عرض کردم یا رسول الله «اَلَسْتُ مِنْ اَهْلِکَ؟ قَالَ (صلی الله علیه وآله) اِنَّکِ لَعَلی خَیْر وَ لَمْ یُدْخِلْنِی مَعَهُم»؛ (ای رسول خدا من از اهل تو نیستم [که مشمول این آیه شوم؟] فرمود: "تو بر خیر و نیکی هستی، ولی مرا با آنها زیر کسا وارد نکرد")!(۳)

همین معنا در صحیح مسلم نقل شده، ولی قسمت ذیل آن که مربوط به تقاضای عایشه است در آن نیامده.(۴)

در حدیث دیگری همین معنا از ام سلمه نقل شده است، و در آخر آن آمده که ام سلمه گفت: «یَا رَسُول الله وَ اَنَا مَعَهُمْ؟»؛ (من هم با آنها هستم؟)، پیغمبر (صلی الله علیه وآله) فرمود: «اِنَّکَ عَلی خَیْر»؛ (تو بر نیکی و خیر هستی [ولی از آنها نیستی]).(۵)

همین معنا را در مورد ام سلمه با صراحت بیشتری حاکم در مستدرک الصحیحین نقل کرده است: «اِنَّکِ عَلی خَیْر وَ هؤُلاءِ اَهْلُ بَیْتی» ؛ (تو بر خیر هستی ولی اینها اهل بیت من هستند).(۶)

حدیث ام سلمه در بسیاری از کتب معروف نقل شده، از جمله در صحیح ترمذی آمده است که وقتی پیامبر (صلی الله علیه وآله) علی و فاطمه و حسن و حسین (علیهم السلام) را در کسا پوشانید عرضه داشت: «اَللّهُمَّ! هؤُلاَءِ اَهْلُ بَیتی فَاَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً»؛ (خداوندا! اینها اهل بیت من هستند، پلیدی را از آنها دور کن و آنها را پاکیزه بدار)، ام سلمه گفت: «وَ اَنَا مَعَهُم یَا نَبِیَّ اللهِ؟»؛ (آیا من هم با آنها هستم ای پیامبرخدا؟)، پیامبر(صلی الله علیه وآله) فرمود: «اَنْتِ عَلی مَکَانِکِ وَ اَنْتِ عَلی خَیْر»؛ (تو در جای خود باش، و تو بر خیر و نیکی هستی) [هرچند در زمره اهل بیت در این آیه نباشی].(۷)

این تعبیرات همگی به خوبی نشان می دهد که نه ام سلمه و نه عایشه و نه هیچ یک از همسران پیامبر (صلی الله علیه وآله) مشمول این آیه نبوده اند، و عجیب این است که جمعی از مفسّران اهل سنت تمام این احادیث معروف و معتبر را نادیده گرفته، و اصرار دارند که این آیه شامل همسران پیامبر (صلی الله علیه وآله) نیز می باشد.

۳- نکته دیگر این که: در احادیث فراوانی که به بعضی از آنها در بالا اشاره شد آمده است که: پیامبر (صلی الله علیه وآله) بعد از نزول این آیه مدت چهل روز، یا شش ماه، یا هشت ماه، یا بیشتر، هنگام نماز صبح یا تمام نمازها به هنگامی که از کنار خانه فاطمه زهرا (علیها السلام) می گذشت صدا می زد: «اَلصَّلاَةُ یا اَهْلَ الْبَیْتِ!«اِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُِ الرِّجسَ اَهْلَ الْبَیتِ وَ یُطَهِّرَکُم تَطْهِیراً»؛ (بشتابید به سوی نماز ای اهل بیت! خدا می خواهد رجس و پلیدی را از شما اهل بیت دور کند، و شما را پاک و پاکیزه سازد). در بعضی از روایات دارد که می فرمود: «اَلسَّلاَمُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَکَاتُهُ اَهْلَ البَیتِ»«اِنَّمَا یُرِیْدُ اللهُ...».(۸)

اختلافی که در این روایات از نظر مدت دیده می شود هیچ مشکلی ایجاد نمی کند؛ زیرا ممکن است اَنَس مدّت شش ماه ناظر این صحنه بوده، ابو سعید مدت هشت ماه، و دیگری کمتر یا بیشتر، در واقع هر کدام مدتی را که خودشان شاهد و ناظر آن بوده اند، بیان کرده اند بی آن که بیش از آن را نفی کنند.

ولی به هر حال این روایت دلیل بسیار روشنی است براین که پیامبر (صلی الله علیه وآله) می خواسته این نکته را به همه مسلمانان مکرراً گوش زد کند که اهل بیت من در این آیه تنها این خانواده اند، نه غیر آنها؛ و اگر تنها بر این چند نفر از خاندانش عبا می افکند و آنها را به این وسیله مشخص و معین می کند، و دیگران حتّی همسرانش را از ورود به زیر عبا باز می دارد، می خواهد دقیقا روشن سازد که این آیه چه کسانی را شامل می شود. (یعنی تنها اصحاب کسا را).(۹)

پی نوشت:

(۱). در تفسیر فی ظلال القرآن آمده است که: تعبیر اهل بیت به صورت مطلق گویی، اشاره به این است که بیت (خانه) حقیقی در عالم همان خانه پیامبر(ص) می باشد، ـ همان گونه که این تعبیر به صورت مطلق درباره خانه خدا نیز در بعضی از آیات قرآن آمده است ـ در واقع این تعبیر نوعی تکریم و تعظیم و احترام خاص نسبت به خانه پیامبر(ص) است.

(۲). شواهد التنزیل نوشته حاکم حسکانی حنفی (از علمای معروف قرن پنجم هجری)، جلد ۲، صفحه ۳۲ (حدیث ۶۷۳).
(۳). همان مدرک، جلد ۲، صفحه ۳۸ (حدیث ۶۸۳).
(۴). صحیح مسلم، جلد ۴، صفحه ۱۸۸۳ (باب فضائل اهل بیت النبی)، حدیث ۶۱.
(۵). این حدیث را ابن اثیر در کتاب اسد الغابه، جلد ۳، صفحه ۴۱۳ نقل کرده است.
(۶). مستدرک الصحیحین، جلد ۲، صفحه ۴۱۶ (طبع حیدرآباد دکن) به نقل از احقاق الحق جلد ۳، صفحه ۵۱۸.
(۷). صحیح ترمذی، جلد ۵، کتاب تفسیر القرآن، باب ۳۴، حدیث ۳۲۰۵، صفحه ۳۵۱.
(۸). این حدیث در شواهد التنزیل، جلد ۲، صفحه ۱۱ از انس بن مالک نقل شده و در همان کتاب، جلد ۲، صفحه ۲۸ و ۲۹ از ابو سعید خدری و در درالمنثور ذیل همین آیه از ابن عباس و ابوالحمراء نیز آمده است.
(۹). گرد آوری از کتاب: پیام قرآن‏، آیت الله العظمی ناصر مکارم شیرازی، دار الکتب الاسلامیه‏، تهران‏، ۱۳۸۶ ه. ش‏،ج۷ ، ص ۹۰.