خبرگزاری حوزه | هر جامعهای برای بقا و پیشرفت به زیربناهایی نیاز دارد که مانند شالوده، تمام کنشها، نهادها و روابط انسانی را سامان میدهد. در اندیشه تمدنی اسلام، دو زیربنای حیاتی برای این منظور شناسایی شده که یکی عقل و عقلانیت است و دیگری عرق ملی و وطندوستی. این دو، نه تنها با یکدیگر تعارض ندارند، بلکه مکمل و پشتیبان هم هستند.
عقل و عقلانیت؛ سنگ بنای تمدن اسلامی
در نگاه اسلامی، عقل حجت باطنی خداوند و از منابع مهم معرفت همراه با منبع وحی است. جامعهای که بر پایه عقلانیت ساخته شود، سامانیافته، هدفمند و مسئولیتپذیر خواهد بود. بعضی از مزایای این رویکرد عبارتند از:
- پیشگیری از افراطگری و خرافهگرایی: عقلانیت، دین را از آفت جمود و تحجر میرهاند. معصوم فرموده است : انَّما یُدرَکُ الخَیرُ کُلُّهُ بِالعَقلِ، ولا دِینَ لِمَن لا عَقلَ لَهُ.
خیر و خوبی، تماماً با خرد به دست میآید و کسی که خرد ندارد دین ندارد. (8/ 3874؛ تحف العقول: 54) در جامعه عقلانی، همه باورها و آداب در بوته فهم و استدلال قرار میگیرند.
- پیشرفت علمی و فناورانه: عقلانیت ابزاری و عملی، موتور محرک علم و صنعت است. هر کشف و نوآوری، محصول به کارگیری درست عقل است. اسلامی که به «طلب علم فریضه» سفارش میکند، نمیتواند با عقلانیت علمی سر ناسازگاری داشته باشد.
- مدیریت شایسته و عدالت: اداره جامعه بر پایه عقلانیت یعنی تصمیمگیری مبتنی بر داده، مشورت، کارشناسی و پرهیز از خودکامگی. «وَ أَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ» (سوره شورا، آیه ۳۸) بهترین الگو است. چنین جامعهای، قوانین را بر مدار مصلحت عمومی و عدالت وضع میکند.
- خلاقیت و پویایی: عقلانیت با جزماندیشی ضدیت دارد. جامعه عقلانی همواره در حال بازاندیشی روشها و اصلاح ساختارهاست و این همان روح اجتهاد در فقه و سیاست است.
وصدها موارد از این نمونه عناوین را می توان آورد و درباره عقل وعقلانیت بحث کرد.
عرق ملی و وطندوستی؛ نیروی همبستگی و هویت
دومین زیربنا، علقه طبیعی و عاطفی انسان به سرزمین، تاریخ، فرهنگ و مردم خود است. اسلام این پیوند را نه تنها نفی نکرده، بلکه آن را به مثابه زمینهساز عدالت و دفاع از حریم جامعه به رسمیت شناخته است. حدیث معروف «حُبُّ الْوَطَنِ مِنَ الإِیمَانِ» (دوستی وطن بخشی از ایمان است) - اگرچه از نظر سندی محل بحث باشد - در فرهنگ اسلامی نشاندهنده جایگاه وطندوستی است. با این حال در باره این حدیث بعضی معتقدند که مضمون آن با تعابیری مشابه در دیگر روایات تأیید میشود، مانند این روایت از امام علی(ع) که شهرها با حب وطن آباد میشوند.(«عمرت البلدان بحبّ الأوطان-بحارالانوار، ج 75، ص 45، ح 50).
بعضی از مزایای دوستی وطن :
- انسجام اجتماعی: در جامعهای که مردم خود را متعلق به یک سرزمین و سرنوشت مشترک میدانند، انگیزه برای همکاری، فداکاری و حل مشکلات جمعی افزایش مییابد. وطندوستی، «من»ها را به «ما» تبدیل میکند.
- مقاومت در برابر بیگانگان: عرق ملی، سپر محکمی در برابر سلطه فرهنگی، سیاسی و اقتصادی و نظامی و امنیتی و انتظامی بیگانگان است. ملتی که وطن خود را دوست دارد، منافع ملی را فدای قدرتهای خارجی نمیکند و استقلال خود را حفظ مینماید.
- حفاظت از منابع و محیط زیست: عشق به وطن، انسان را به حفاظت از خاک، آب، هوا و منابع طبیعی وا میدارد. چنین جامعهای اجازه تخریب میراث خود را نمیدهد.
- بالندگی هویت فرهنگی: وطندوستی ریشه در تاریخ، ادبیات، هنر و آداب بومی دارد. احیای این سنتهای نیک، ضمن تضمین تنوع فرهنگی، به عزت نفس جمعی میانجامد.
پیوند عقل و عشق
جامعه مطلوب اسلامی، جامعهای است که هم عقلانیت را حاکم کند و هم وطندوستی را به رسمیت بشناسد. عقلانیت بدون علقه میهنی، خشک، سرد و بیتعلق میشود و ممکن است به ابزاری برای سلطه تبدیل گردد. از سوی دیگر، وطندوستی بدون عقلانیت، به شعارهای احساسی، تعصبات کورکورانه و حتی نژادپرستی دامن میزند.
راه حل، «عقلانیت متعهد» و «وطندوستی عاقلانه» است. عقل، اهداف و روشها را تعیین میکند و وطندوستی، انرژی و انگیزه را برای تحقق آن اهداف فراهم میآورد. جامعهای که مدرسهها، حوزه و دانشگاه ؛ مسجدها، رسانهها، بازار و سیاست خود را بر این دو رکن بنا کند، هم پیشرفته و آباد است، هم هویتمند و مستقل.
چنین جامعهای میتواند الگویی از «تمدن نوین اسلامی» باشد؛ تمدنی که در آن نه عقل فدای احساس میشود، نه احساس قربانی عقل. هر دو در خدمت ساختن «زندگی طیبه» برای همه فرزندان این مرز و بوم خواهند بود.
مثال عینی: جوان پسر با مشورت و برنامه، رشتهای متناسب با نیاز کشور میخواند، سربازی را پشت سر میگذارد، شغلی هدفمند مییابد و آگاهانه ازدواج میکند. ودر عرصهای فرد و خانواده و جامعه فعال است.
حجتالاسلام رسول ملکیان اصفهانی
نظر شما