به گزارش خبرگزاری حوزه، دکتر محمدجواد فلاح در سلسله جلسات اخلاق علمی، با استناد به «رساله حقوق» امام سجاد(ع)، جایگاه استادی را نه یک منصب عادی، بلکه امانتی الهی دانست که نیازمند شفقت، صبر و خیرخواهیِ حداکثری نسبت به دانشجو است.
*جایگاه استاد در قبال دانشجو از منظر امام سجاد علیه السلام
اگر استادی بخواهد جایگاه خود را نسبت به دانشجوی خود بشناسد، نخستین نکتهای که باید مد نظر قرار دهد این است که او در مقام امانتداری قرار دارد. این نگاه امانتانگارانه باید هم نسبت به منصب استادی، هم نسبت به حوزه دانش، و هم نسبت به خود دانشجو وجود داشته باشد.
از این رو است که امام سجاد علیه السلام در کلام خود درباره حقوق استاد و دانشجو میفرماید:
«وَ أَمَّا حَقُّ رَعِیَّتِکَ بِالْعِلْمِ … أَنْ تَعْلَمَ أَنَّ اللهَ قَدْ جَعَلَکَ قَیِّمًا فِیمَا آتَاکَ مِنَ الْعِلْمِ …»
بدان که خداوند تو را قَیِّم (سرپرست و قیم) قرار داده است در آنچه از علم به تو عطا کرده و تو را والی خزانه حکمت خود گردانیده است. پس این ولایت، ولایتی ابزاری و از جانب خداست و تو خود به اختیار خود به این جایگاه دست نیافتهای.
*دو راه ممکن در مواجهه با این جایگاه امانتانگارانه
این منصب که ولایت آن از سوی خداوند به استاد داده شده، دو گونه قابل عمل است:
۱. عمل درست و نیکو در این ولایت، که دارای ویژگیها و نشانههایی است.
۲. عمل نادرست در این ولایت، که موجب سلب این امانت از سوی خداوند و جایگزینی دیگران خواهد شد.
حضرت میفرماید:
«فَإِنْ أَحْسَنْتَ فِیمَا وَلَّاکَ اللهُ مِنْ ذَلِکَ …»
اگر در آنچه خدا تو را بر آن ولایت داده، نیکو عمل کردی … این «مِنْ ذَلِکَ» به همان مقام و منصب استادی بازمیگردد؛ یعنی تو راعی و سرپرست دانشجو هستی.
*نشانه نیکو عمل کردن در این ولایت
امام علیه السلام در ادامه میفرماید:
«… وَ قُمْتَ بِهِ لَهُمْ، قَامَ مَقَامَ الْخَازِنِ الشَّفِیقِ النَّاصِحِ، لِمَوْلَاهُ فِی عَبِیدِهِ الصَّابِرِ الْمُحْتَسِبِ»
یعنی به سختی و دشواری برای آنان قیام کردی و به مقام خزانهدار شفیق (مهربان) و ناصح (خیرخواه) درآمدی؛ مانند مولایی نسبت به بنده صبور و شکیبای خود.
این عبارت بیانگر آن است که استاد باید:
- دلسوز و مهربان باشد.
- خیرخواه و نصیحتگر باشد.
- صبور باشد و شفقت داشته باشد.
توضیح آنکه همچون مولایی که هرگاه بندهاش حاجتی دارد، به سراغ او میرود و از خزانه خود به او عطا میکند، استاد نیز باید همین گونه باشد. امام سجاد علیه السلام میفرماید:
«الَّذِی إِذَا رَعَی حَاجَةً أَخْرَجَ لَهُ مِنَ الْأَمْوَالِ مَا فِی یَدَیْهِ رَاشدًا»
یعنی هرگاه صاحبحاجتی نزد مولای خود آید، او از آنچه در اختیار دارد به قدری که مایه رشد و پیشرفت اوست، به او عطا میکند.
*استاد به مثابه خزانهدار مهربان
استاد نیز همچون خزانهداری است که:
- هرگاه صاحب حاجت و نیاز (دانشجو) به سراغش میآید،
- با مهربانی، دلسوزی، خیرخواهی و صبر تمام،
- از داراییهایی که به صورت امانت در خزانه وجودی او قرار داده شده،
- به اندازهای که برای رشد و پیشرفت دانشجو مفید است،
- عرضه میکند و در اختیار او میگذارد.
امام علیه السلام در ادامه میفرماید:
«وَ کُنْتَ لِذَلِکَ عَامِلًا مُعْتَقِدًا»
یعنی این رویه باید هم در عمل جاری باشد و هم به آن اعتقاد داشته باشی؛ یعنی این نگاه که «خدا این امانت را به من سپرده و من باید آن را به شکل درست عرضه کنم» جزو منویات اعتقادی و فکری استاد باشد.
*اهمیت این نگاه در فضای علمی
این فضا که امام علیه السلام برای جایگاه استادی ترسیم میکند، فضایی لطیف، انسانی و اخلاقی است که:
- به رشد دانشجو منجر میشود.
- به کمک به دانشجو میانجامد.
- فضای عاطفی و علمی را تقویت میکند.
- هرچه تربیت استادان ما به این سمت سوق یابد، موفقیت بیشتری حاصل خواهد شد.
*ضمانت اجرا: خیانت در امانت و سلب منصب
امام علیه السلام هشدار میدهد که اگر استاد در این امانت خیانت کند و به درستی عمل نکند:
«وَ إِلَّا کُنْتَ لَهُ خَائِنًا، وَ فِی خَلْقِهِ ظَالِمًا، وَ سَلَبَهُ وَ غَیْرَ مُتَعَرِّضٍ»
یعنی خائن به امانت الهی خواهد بود، بر خلق خدا ظلم کرده است، و ممکن است خداوند این منصب و جایگاه را از او سلب کند.
در کتاب «منیة المریـد» و دیگر منابع مرتبط با آداب تعلیم و تعلم نیز این مسائل به تفصیل مطرح شده است.
*نتیجهگیری
نکته پایانی آنکه محرک اخلاقی و ضمانت اجرا در کلام امام سجاد علیه السلام این است:
- اگر کسی به این امانت وفا کرد و امانتدار بود و مراقبت نمود، به نتایج و ثمرات و برکات آن خواهد رسید.
- و الا در این امانت خیانت کرده، بر خلق خدا ظلم روا داشته، و ممکن است خداوند این جایگاه را از او سلب کند.
برای دانلود فایل صوتی اینجا را کلیک کنید
نظر شما