به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجتالاسلام والمسلمین حمیدرضا مطهری عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی امروز در سلسله نشستهای مجازی تخصصی دهه سوم محرم با عنوان «افقهای نو در مطالعات عاشورایی؛ از عللشناسی تا فرهنگپژوهی» که به همت انجمن تاریخپژوهان حوزه علمیه و با همکاری پژوهشکده تاریخ و سیره اهلبیت(ع) پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، معاونت فرهنگی و تربیتی دانشگاه مجازی جامعهالمصطفی و پژوهشکده بینالمللی امام رضا(ع) جامعهالمصطفی العالمیه خراسان برگزار شد، به بررسی نقش خواص در شکلگیری و فرجام نهضت عاشورا پرداخت.
وی با تسلیت ایام سوگواری حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، اظهار داشت: درباره نهضت عاشورا و ابعاد مختلف آن پژوهشها و تحلیلهای فراوانی صورت گرفته است، اما نقش خواص در این حادثه تاریخی، از موضوعاتی است که هنوز نیازمند بررسی و واکاوی عمیقتر است.
رئیس انجمن تاریخپژوهان حوزه علمیه، افزود: این موضوع از جمله مباحثی است که رهبر شهید نیز در تحلیلهای خود توجه ویژهای به آن داشتند؛ در این جلسه نیز تلاش میکنم با نگاهی تاریخی، جایگاه خواص، بهویژه خواص کوفه، را در روند شکلگیری واقعه عاشورا تبیین کنم.
وی با اشاره به ضرورت مفهومشناسی واژههای خواص و کوفه، تصریح کرد: یکی از برداشتهای نادرست درباره تاریخ عاشورا، تلقی کوفه به عنوان شهری کاملاً شیعهنشین است؛ در حالی که شواهد تاریخی چنین برداشتی را تأیید نمیکند.
وی ادامه داد: کوفه از آغاز تأسیس، شهری نظامی بود که به دست مسلمانان برای استقرار نیروهای نظامی شکل گرفت و از ابتدا شهر شیعهنشین به معنای اعتقادی نبود. حتی در دوران حکومت امیرالمؤمنین علی(ع) نیز این شهر را نمیتوان شیعهنشین به معنای واقعی کلمه دانست.
حجت الاسلام والمسلمین مطهری خاطرنشان کرد: مخالفت ابوموسی اشعری با بسیج مردم برای همراهی با امیرالمؤمنین علی(ع) در جنگ جمل و همراهی بخش قابل توجهی از مردم با او، همچنین واکنش برخی از کوفیان نسبت به اصلاحات دینی و اجتماعی امام علی(ع)، نشان میدهد که فضای فکری و اعتقادی کوفه با آنچه بعدها درباره آن تصور شد، فاصله داشت.
وی بیان کرد: اگر هم بتوان عنوان شیعه را برای بخشی از مردم کوفه به کار برد، این عنوان بیشتر ناظر به تشیع سیاسی است؛ یعنی کسانی که امیرالمؤمنین علی(ع) را برای خلافت شایستهتر از دیگران میدانستند، نه اینکه الزاماً از نظر اعتقادی پیرو کامل مکتب اهلبیت(ع) باشند.
رئیس انجمن تاریخپژوهان حوزه علمیه، با اشاره به فاصله زمانی میان شهادت امیرالمؤمنین حضرت علی (ع) و قیام عاشورا، اظهار کرد: در فاصله نزدیک به دو دهه میان این دو مقطع تاریخی، نسل جدیدی در فضای تبلیغاتی و سیاسی حکومت اموی پرورش یافت و سیاستهای معاویه در تغییر باورها و جهتدهی افکار عمومی، تأثیر قابل توجهی بر جامعه کوفه گذاشت.
خواص؛ معیار، بصیرت و قدرت تشخیص است
حجتالاسلام والمسلمین مطهری با تبیین مفهوم خواص، خاطرنشان کرد: خواص لزوماً به معنای صاحبان منصب، جایگاه اجتماعی، مدرک علمی یا موقعیت سیاسی نیستند، بلکه معیار اصلی در شناخت خواص، برخورداری از بصیرت، قدرت تحلیل و تصمیمگیری آگاهانه است.
وی ادامه داد: ممکن است فردی از نظر ظاهری فردی عادی و حتی کمسواد باشد، اما به دلیل قدرت تشخیص حق از باطل، در زمره خواص قرار گیرد؛ در مقابل، ممکن است شخصی دارای جایگاه علمی یا اجتماعی برجسته باشد، اما به دلیل نداشتن بصیرت و حرکت بر اساس فضای عمومی جامعه، در شمار عوام محسوب شود.
رئیس انجمن تاریخپژوهان حوزه علمیه با اشاره به دیدگاه رهبر شهید درباره خواص و عوام، تصریح کرد: ملاک اصلی در تقسیمبندی خواص و عوام، میزان آگاهی، قدرت تحلیل و تصمیمگیری مستقل افراد است؛ خواص کسانی هستند که بر پایه شناخت و بصیرت عمل میکنند، نه بر اساس هیجانهای اجتماعی یا تبعیت از جریانهای غالب.
وی با بیان اینکه خواص را میتوان به دو گروه خواص طرفدار حق و خواص طرفدار باطل تقسیم کرد، گفت: خواص طرفدار باطل نیز با شناخت و آگاهی در مسیر نادرست گام برمیدارند و از روی جهل عمل نمیکنند.
حجت الاسلام والمسلمین مطهری یادآور شد: در واقعه عاشورا، شخصیتهایی همچون عبیدالله بن زیاد، عمر بن سعد و شمر از جمله خواص جبهه باطل بودند؛ زیرا آنان به خوبی میدانستند در برابر چه شخصیتی ایستادهاند و با آگاهی کامل راه تقابل با امام حسین(ع) را برگزیدند.
وی ادامه داد: در تاریخ اسلام نیز نمونههایی از خواص وجود دارند که گرچه در ظاهر از حق حمایت میکنند، اما رفتار و عملکرد آنان در نهایت به زیان جبهه حق تمام میشود و نتیجهای برخلاف خواست اهلبیت(ع) رقم میزند.
عملکرد خواص در سرنوشت جامعه تعیینکننده است
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به نقش تعیینکننده خواص در تحولات تاریخی، خاطرنشان کرد: بررسی حوادث صدر اسلام نشان میدهد که بسیاری از انحرافهای بزرگ، نه از سوی توده مردم، بلکه بر اثر عملکرد خواص شکل گرفته است؛ از اینرو شناخت جایگاه و مسئولیت خواص، یکی از مهمترین مباحث در تحلیل تاریخ اسلام و نهضت عاشوراست.
وی تأکید کرد: هرگاه خواص در زمان مناسب، مسئولیت تاریخی خود را به درستی انجام دهند، جامعه نیز در مسیر صحیح حرکت خواهد کرد، اما کوتاهی آنان زمینه انحراف افکار عمومی و تسلط جریان باطل را فراهم میکند.
حجت الاسلام والمسلمین مطهری با تبیین تفاوت خواص و عوام، اظهار کرد: عوام معمولاً تابع فضای حاکم بر جامعه هستند و تصمیمهای خود را بر اساس جو عمومی اتخاذ میکنند، نه بر پایه شناخت و تحلیل.
وی یادآور شد: نمونه روشن این مسئله را میتوان در کوفه مشاهده کرد؛ جایی که هزاران نفر با مشاهده استقبال عمومی از حضرت مسلم بن عقیل(ع)، با ایشان بیعت کردند، اما با تغییر فضای سیاسی، تهدیدهای عبیدالله بن زیاد و ایجاد رعب و تطمیع، همان افراد به سرعت از اطراف نماینده امام حسین(ع) پراکنده شدند و مسلم بن عقیل(ع) را تنها گذاشتند.
رئیس انجمن تاریخپژوهان حوزه علمیه تصریح کرد: این رفتار نشان میدهد که بخش عمده جامعه کوفه از روی بصیرت و اعتقاد حرکت نمیکرد، بلکه تحت تأثیر شرایط و فضای عمومی جامعه تصمیم میگرفت؛ موضوعی که در تحلیل چرایی وقوع حادثه عاشورا باید مورد توجه جدی قرار گیرد.
کوتاهی خواص، زمینهساز شکلگیری واقعه عاشورا شد
حجتالاسلام والمسلمین مطهری با تأکید بر اینکه ریشه بسیاری از حوادث بزرگ تاریخ اسلام را باید در عملکرد خواص جستوجو کرد، ابراز کرد: اگر خواص در مقاطع حساس تاریخ، مسئولیت خود را بهدرستی انجام میدادند، مسیر تاریخ اسلام به گونه دیگری رقم میخورد و زمینه برای سلطه بنیامیه و وقوع فاجعه عاشورا فراهم نمیشد.
وی با اشاره به دوران حکومت امیرالمؤمنین حضرت علی (ع) بیان کرد: در آن مقطع نیز بسیاری از خواص جامعه اسلامی آنگونه که شایسته بود از امام علی(ع) حمایت نکردند و همین مسئله به شکلگیری انحرافهای بزرگ و وقوع جنگهای جمل، صفین و نهروان انجامید.
رئیس انجمن تاریخپژوهان حوزه علمیه، تصریح کرد: اگر خواص در جنگ صفین با بصیرت و استقامت در کنار امیرالمؤمنین علی (ع) میایستادند و اجازه نمیدادند جریان نفاق و فریب بر سپاه حق غلبه کند، معاویه هرگز فرصت تثبیت قدرت پیدا نمیکرد و در نتیجه حکومت بنیامیه و به دنبال آن حکومت یزید نیز شکل نمیگرفت.
وی ادامه داد: عاشورا محصول یک تصمیم یا یک حادثه مقطعی نبود، بلکه نتیجه سلسلهای از کوتاهیها، غفلتها و عملکرد نادرست خواص در مقاطع مختلف تاریخ اسلام بود.
حجت الاسلام والمسلمین مطهری با اشاره به دوران امامت امام حسن مجتبی(ع) یادآور شد: در این دوره نیز برخی از چهرههای اثرگذار جامعه وظیفه تاریخی خود را به انجام نرساندند؛ اگر فرماندهانی مانند عبیدالله بن عباس در کنار امام حسن(ع) باقی میماندند و سپاه آن حضرت را رها نمیکردند، شرایط برای تحمیل صلح فراهم نمیشد.
وی تأکید کرد: جدا شدن خواص از جبهه حق، موجب تضعیف جبهه امام حسن(ع) شد و در نهایت معاویه توانست پایههای حکومت خود را استحکام بخشد؛ حکومتی که زمینهساز حوادث بعدی، از جمله واقعه عاشورا شد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به دعوت گسترده کوفیان از امام حسین(ع) اظهار کرد: بسیاری از کسانی که برای امام نامه نوشتند، از افراد شناختهشده و اثرگذار جامعه بودند و انتظار میرفت در لحظه عمل نیز بر عهد خود باقی بمانند.
وی ادامه داد: در میان نامهنگاران، هم افرادی از جریان حق حضور داشتند و هم برخی چهرههایی که بعدها در جبهه مقابل قرار گرفتند؛ امام حسین(ع) نیز در روز عاشورا با یادآوری نامههای آنان، بر همین عهدشکنی و تغییر موضع تأکید کردند.
حجت الاسلام والمسلمین مطهری خاطرنشان کرد: در کوفه شخصیتهایی حضور داشتند که امکان پیوستن به سپاه امام حسین(ع) را داشتند و برخی نیز با وجود محدودیتها خود را به کاروان امام رساندند، اما گروهی از خواص، با وجود شناخت حق، از انجام وظیفه تاریخی خود بازماندند.
وی با اشاره به ماجرای توابین تصریح کرد: قیام توابین هرچند نشانه پشیمانی آنان بود، اما این حرکت پس از شهادت امام حسین(ع) دیگر نمیتوانست آثار و برکات یاری امام در کربلا را جبران کند؛ اگر همان نیروها پیش از عاشورا در کنار امام قرار میگرفتند، چهبسا مسیر حوادث تاریخ اسلام به گونه دیگری رقم میخورد.
رئیس انجمن تاریخپژوهان حوزه علمیه تأکید کرد: عاشورا پیش از آنکه نتیجه قدرت جبهه باطل باشد، محصول کوتاهی، تردید و بیعملی خواصی بود که حق را میشناختند، اما در لحظه سرنوشتساز تاریخ، مسئولیت خود را به انجام نرساندند.
وی تأکید کرد: تحلیل واقعه عاشورا بدون شناخت جایگاه خواص، تحلیلی ناقص خواهد بود؛ زیرا بسیاری از رخدادهای منتهی به کربلا، نتیجه تصمیمها، مواضع و عملکرد خواصی بود که در مقاطع حساس تاریخ، مسئولیت خود را بهدرستی انجام ندادند.
وی خاطرنشان کرد: مطالعه تاریخ عاشورا باید فراتر از نقل رویدادها باشد و با رویکردی تحلیلی، زمینههای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی این واقعه مورد بررسی قرار گیرد تا بتوان از تجربههای تاریخی آن برای شناخت مسئولیت نخبگان و خواص در جامعه اسلامی بهره گرفت.
رئیس انجمن تاریخپژوهان حوزه علمیه با بیان اینکه بصیرت، شناخت صحیح از حق و اقدام بهموقع مهمترین ویژگی خواص است، ابراز کرد: هرگاه خواص جامعه در زمان مناسب به وظیفه خود عمل کنند، مسیر جامعه به سمت حق هدایت میشود، اما هرگونه غفلت، سکوت یا بیعملی آنان میتواند زمینهساز انحرافهای بزرگ تاریخی شود.
وی با تأکید بر ضرورت تعمیق مطالعات عاشورایی، خواستار توجه بیشتر پژوهشگران به نقش خواص در تحولات تاریخ اسلام شد و تصریح کرد: بازخوانی این موضوع، علاوه بر تبیین دقیقتر واقعه عاشورا، میتواند در فهم مسئولیت نخبگان و خواص در مسائل امروز جامعه اسلامی نیز راهگشا باشد.
انتهای پیام/
نظر شما