نگاهی به تشییعِ پیکرِ شهید از منظر عرفان اسلامی

خبرگزاری حوزه | حماسه‌ی بی‌نظیر تشییع ده‌ها میلیونیِ «آقای شهید ایران»، نه تنها صفحه‌ای تازه در تاریخ این سرزمین گشود، بلکه خود مصداقی عینی از «بدرقه‌ی عارفانه» بود؛ جایی که عشق میلیونیِ امت، آیین وداع را به اوجی از تجلیِ روحانی و وحدتِ ایمانی بدل ساخت. البته حماسه و قیام ملی واسلامی وانتقام این خون به جای خود محفوظ که باید بدان پرداخت.

تشییع جنازه در نگاه نخست، وداعی جسمانی با پیکری بی‌جان است؛ اما از منظر عرفان اسلامی، این آیین کهن، حقیقتی ژرف‌تر و روحانی‌تر دارد. عرفان اسلامی که ریشه در فطرت و آموزه‌های دینی دارد، مرگ را نه پایان حیات، بلکه «انتقالی به عالمی دیگر» می‌داند و تشییع را «بدرقه روحی» می‌شمارد که سفر برزخی خود را آغاز کرده است.

قرآن و تشییع؛ یادآوری بازگشت به سوی حق

قرآن کریم، سفر مرگ را بازگشتی آگاهانه به سوی مبدأ هستی می‌داند و در آیاتی چند، حقیقت روح و چگونگی قبض آن را ترسیم می‌کند:

«اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهَا وَالَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنَامِهَا ۖ فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضَیٰ عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَیُرْسِلُ الْأُخْرَیٰ إِلَیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی» (زمر، ۴۲).

این آیه نشان می‌دهد که روحِ درگذشته، در عالمی مخصوص نگهداری می‌شود و تشییع، آیینی برای بدرقه این مهمانِ سفرکرده به منزلگاه جدید خویش است.

عارفان همواره به قرآن به عنوان «سرچشمة اصیل و ناب عرفان اسلامی» توجه داشته‌اند و «بنیاد تمام مراحل و منازل سلوک را بر آن استوار کرده‌اند». از نگاه آنان، قرائت و استماع قرآن در مراحل مختلف سلوک و به‌ویژه در طی مقامات و احوال عرفانی، نقشی پررنگ دارد. تلاوت قرآن بر بالین میت و در مراسم تشییع، نه صرفاً یک عمل شرعی، بلکه سماعی روحانی است که سالک را از عقبه‌های طریقت عبور داده و به مقصود می‌رساند.

تشییع از دیدگاه عرفان اسلامی؛ نماد وحدت و ولایت

عرفان اصیل اسلامی ریشه در متن اسلام دارد و منبع آن قرآن و سنت پیامبر است. در این نگاه، تشییع جنازه مؤمن، یکی از حقوقی است که پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) با تأکیدی کم‌نظیر بر آن پای فشرده‌اند. امام صادق (ع) تشییع جنازه را از حقوق مسلم بر مسلم دانسته‌اند.

اما در عمق این تأکید، چه رازی نهفته است؟ پاسخ را باید در «بعد عرفانی تشییع» جست. از دیدگاه علامه طباطبائی، در اسلام سه راه برای نیل به حقایق دین به رسمیت شناخته می‌شود: راه ظواهر دینی (نقل)، راه عقل و راه سلوک معنوی یا عرفان. تشییع، حلقه‌اتصال این سه راه است؛ هم شکلی از عمل شرعی (نقل) است، هم یادآورنده معاد و حکمت الهی (عقل) و هم نماد سلوک جمعی و بدرقه روحانیِ سالکی که به مقصد رسیده است (عرفان). عرفان اسلامی، عرفان «توحید و ولایت» است و تشییع، تجلی عینی همین ولایت و همبستگی ایمانی است که جامعه مؤمنان را حول محور توحید، گرد هم می‌آورد.

علم و عرفان؛ تشییع و سلامت روان

عرفان اسلامی تنها به جنبه‌های متافیزیکی نمی‌پردازد، بلکه با علم نیز پیوندی عمیق دارد. «مسئله نفس و چگونگی ارتباط آن با بدن، همواره یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های عارفان و پزشکان بوده» است. از منظر روان‌شناسی، مراسم تشییع و سوگواری، کارکردهای مهمی در سلامت روان فردی و اجتماعی ایفا می‌کند. تشریفات آیینی مانند تشییع جنازه یا مراسم یادبود، به انسان امکان می‌دهد «درگذشت فرد را تصدیق کرده» و با فرایند سوگ، کنار بیاید.

تحقیقات نشان داده است که عزاداریِ آگاهانه و رعایت آداب آن، «سبب رشد معنوی و افزایش سلامت روانی می‌شود و اثرات مثبت زیادی بر روی روح و روان انسان بر جای می‌گذارد». تشییع، این آیین جمعی، با ایجاد همدلی و همدردی میان بازماندگان، به کاهش اضطراب و استرس ناشی از فقدان کمک می‌کند. روان‌شناسان نیز گریه را برای «ترمیم غم» و ناله را برای «تسکین آن» مفید می‌دانند. این یافته‌ها، هم‌سو با تأکید اسلام بر حضور جمعی در تشییع، نشان از هماهنگی شگفت‌انگیز میان آموزه‌های عرفانی و دانش روز دارد.

مرگ از نگاه عارف؛ سه گونه‌ی سفر

از نظر عرفا، «مرگ بر سه گونه است:

«اجباری، اختیاری و عارفانه عاشقانه».

مرگ اجباری، فرجام رنج‌ها و مصیبت‌های این جهان و رسیدن به جهان آرمانی است. در سلوک عرفانی، سالک پیش از مرگ طبیعی، «مرگ اختیاری» را تجربه می‌کند؛ یعنی تسلط بر نفس و رهایی از بند تعلقات دنیوی. تشییع، آیین بزرگداشت این سفر است؛ چه برای کسی که به مرگ اجباری از دنیا رفته و چه برای عارفی که پیشتر، مرگ اختیاری را زیسته است.

تشییع عرفانی، فراتر از یک آیین اجتماعی، سیری روحانی و بدرقه‌ای عاشقانه است. این آیین، تلفیقی است از قرآن، سنت، سلوک عرفانی و دانشی که امروز با عنوان روان‌شناسی سلامت از آن سخن می‌گوییم. تشییع، یادآور این حقیقت قرآنی است که «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ» (بقره، ۱۵۶) و نشان می‌دهد که چگونه یک عمل به‌ظاهر ساده، می‌تواند دربردارنده ژرف‌ترین معانی توحیدی، عرفانی و انسان‌شناختی باشد.

حجت‌الاسلام‌ رسول ملکیان اصفهانی