به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، در سال های گذشته، بحران گرد و غبار چند روزی در سال مهمان ناخوانده شهرها می شد اما در سال های اخیر این پدیده به یک هم شهری دائمی و به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است. بر اساس آمار اداره محیط زیست قم تعداد روزهای ناسالم در سال ۱۴۰۰ تنها ۳۰ روز بوده است که فقط در قم طی چهار سال اخیر به بیش از دو برابر رسیده و در سال ۱۴۰۴ شاهد ۷۶ روز با هوای ناسالم در قم بودیم.
با نگاهی دقیق تر میتوان گفت روزهای ناسالم قم فقط محدود به این ۷۶ روز نیست بلکه اثرات آن در روزها و سال های دیگر نیز شهروندان را درگیر می کند. اثراتی که علاوه بر کثیفی چهره آسمان و شهر بر سلامت جسم و روان نیز مهر می زند.
افزایش شدت و تداوم گرد و غبار در سالهای اخیر فقط یک اتفاق اقلیمی نیست، بلکه پیامد تخریبهای انسانی، خشک شدن تالابها و نادیده گرفتن حقوق نسلهای آینده است. با توجه به اینکه این موضوع ریشههای عمیقی در مباحث اخلاقی و دینی دارد، برای بررسی ابعاد فقهی و شرعی آن به گفتوگو با پژوهشگر فقه محیط زیست نشستیم.
نگاه آموزه های اسلامی به محیط زیست
فرحناز قاسمی، در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه، عنوان کرد: حفاظت از محیط زیست از مباحث مهم و کاربردی عصر حاضر است و طبق اصل ۵۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی یک وظیفه عمومی تلقی شده است به همین خاطر پرداختن به آن در حوزههای مختلف از جمله فقه و معارف سلامی نیاز به پژوهش دارد.
پژوهشگر فقه محیط زیست بیان کرد: پدیدههایی مثل گرد و غبار شدید یا کمآبی که ناشی از تغییر کاربری اراضی یا تخریب پوشش گیاهی که برخی اوقات در همه جای دنیا رخ میدهد حاصل فعالیتهایی است که انسانها در راه رسیدن به توسعه و رفاه انجام داده است که باعث تخریب و آلودگی محیط زیست میشود و میتوان گفت طبق مبانی دینی ما از مصادیق «فساد فیالارض» به شمار میآیند.
وی گفت: از نظر تعالیم الهی، ایستادگی در برابر فساد راز بقای دین و انسانیت تلقی شده است. قرآن کریم در آیه ۱۱۶ سوره هود، تباهی امتهای گذشته را نتیجه عدم برخورد خردمندان با فسادانگیزی جامعه میداند و می فرماید: «فَلَوْ لا کانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکمْ أُولُوا بَقِیةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِی الاْ ءَرْضِ إِلآ قَلیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذینَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فیهِ وَ کانُوا مُجْرِمین؛پس چرا از نسلهای پیش از شما خردمندانی نبودند که (مردم را) از فساد در زمین باز دارند؟ جز اندکی از کسانی که از میان آنان نجاتشان دادیم و کسانی که ستم کردند به دنبال ناز و نعمتی که در آن بودند رفتند و آنان بزهکار بودند.»
استاد و پژوهشگر حوزه ادامه داد: همچنین خداوند در آیه ۸۵ سوره اعراف از ایجاد فساد بر زمین بعد از نظم و اصلاح آن نهی میفرماید: «وَلَا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا» بنابر نظر برخی از مفسران تخریب محیط زیست از مصادیق بارز فسادانگیزی بر روی زمین است. تخریب نسل و زراعت از منظر قرآن کریم کار افراد ظالم است و این اعمال مورد غضب الهی واقع میشود و از آنها نهی شده است.
وی تصریح کرد: بنابراین منظور از فساد در این آیات فسادهای تشریعی است و تمام انواع فساد که نظام بشری و کره زمین را تهدید میکند را شامل میشود، یعنی فسادی که به دست بشر پدید میآید. خداوند در آیه ۲۰۵ سوره بقره میفرماید: «وَإِذَا تَوَلَّیٰ سَعَیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهَا وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ ۗ وَاللَّهُ لَا یُحِبُّ الْفَسَادَ؛ چون از نزد تو بازگردد در زمین فساد کند و کشتزارها و دامها را نابود سازد و خداوند فساد را دوست ندارد.»
قاسمی یادآور شد: تخریب پوشش گیاهی، کاشت درختان بی ثمر، ساخت و سازهای گسترده، خشک شدن تالابها و دریاچهها و تغییر کاربری زمین از جمله عوامل انسانی هستند که باعث افزایش تولید گرد و غبار میشوند. این فعالیتها باعث کاهش رطوبت خاک، افزایش فرسایش خاک و در نتیجه افزایش میزان ذرات معلق در هوا میشوند.
وی افزود: خشک شدن تالابهایی مانند هورالعظیم و هامون، در کنار طوفانهای برخاسته از عراق، سوریه و حتی ترکمنستان، باعث شده بیش از نیمی از سال، هوای استانهای غربی و جنوبی در وضعیت هشدار باشد. همچنین ساخت سدها بدون پیوست زیستمحیطی منجر به خشک شدن رودخانهها و دریاچههایی مانند ارومیه شده است. از طرفی هم آتشسوزیهای گسترده در جنگلهای هیرکانی و زاگرس، سپر طبیعی کشور در برابر تغییرات اقلیمی را ضعیف کرده است.
پژوهشگر فقه محیط زیست اضافه کرد: باید از این حجم تخریب گسترده جلوگیری شود. زیرا طبق آیات قرآنی و روایات متعدد، آلودهسازی محیط زیست مورد نهی قرار گرفته است. امام صادق (علیه السلام) که میفرمایند: «زندگی گوارا نمیشود مگر با سه چیز. هوای پاک، آب گوارا و زمین حاصلخیز.» فقهای امامیه براساس برخی قواعد فقهی برای تخریب محیط زیست، جبران خسارت در نظر گرفتهاند.
وی اظهار کرد: آلودگی هوا از خطرات عمده محیط زیست است باران اسیدی، وارونگی درجه حرارت، تغییرات آب و هوای جهان به علت گازهای گلخانهای از مهمترین عوامل ایجاد کننده هوای آلوده هستند که در بروز و پیشرفت بعضی بیماریها در انسان نقش مهمی ایفا میکند همچنین آلودگی هوا موجب ایجاد ضایعات در آب، خاک و هوا میشود و برای زندگی خطرزا میباشد.
استاد و پژوهشگر حوزوی ادامه داد: آلودگی هوا روی حیوانات و گیاهان نیز آثار مخربی ایجاد میکند. تولید مثل حیوانات را تحت تأثیر قرار میدهد. این آلایندهها، علاوه بر اینکه بر سلامت جسمانی تأثیر دارند، آثار روانی همانند افسردگی، عصبانیت، بیحوصلگی، آفت ضریب هوشی و... را نیز به دنبال دارند.
وی گفت: در روایات اسلامی و گفتار امامان معصوم علیهم السلام از هر عاملی که موجب ناپاکی و کثیفی میشود نهی شده، و به هر امری که باعث پاکیزگی و بهداشت میگردد تأکید شده است. اینها نمونهای کوچک از اتفاقات ناگواری است که در سدههای اخیر به علت آلودگیهای صنعتی برای انسانها و محیط اطراف او به وجود آمده است.
قاسمی بیان کرد: رسول خدا (ص) از انتشار دادن سم در محل سکونت مشرکان آن هم در زمان جنگ نهی فرمودند. وقتی استفاده از سم در زمینهای مشرکان که در جنگ با مسلمانان هستند حرام است، قطعاً القای سم در بلاد مسلمانان از شدت حرمت بیشتری برخوردار است و قطعاً آلایندگی هوا که آثاری همانند سموم برای سلامتی و حیات انسانها، حیوانات و گیاهان داشته باشد حرام و گناه شمرده میشود.
وی گفت: آیتالله العظمی صافی گلپایگانی در کتاب استفتائات محیط زیست که در سال ۱۳۹۹ منتشر شد، فرمودهاند: اگر شخصی به واسطه آلودگیهای هوا دچار بیماری یا مرگ شود در صورت اثبات اینکه این بیماری و فوت به دلیل آلودگی هوای خاص بوده، منشأ آلودگی و مسئولان یا متصدی واحد آلاینده کار حرامی مرتکب شده و ضامن است و باید خسارات وارد شده به شخص آسیب دیده را بپردازد.
قاعده «لاضرر» و مسئولیت متصدیان آلاینده در برابر سلامت مردم
پژوهشگر فقه محیط زیست یادآور شد: محیط زیست با ابعاد مختلفی که دارد هدیه خداوند است و شامل کوهها، جنگلها، مرتعها، دشتها، رودخانهها، دریاها و...میشود که حفاظت از آن نه تنها مورد تأکید عقلی جمعی انسانهای خردمند است که مورد تأکید ادیان مختلف نیز قرار گرفته است.
وی اضافه کرد: قاعده لاضرر یکی از اصول کلیدی فقه اسلامی است که بر مبنای نفی هرگونه زیان و خسارت در روابط اجتماعی، اقتصادی و فردی شکل گرفته است، در فقه اسلامی به عنوان نفی ضرر و زیان در تمام عرصهها مورد استفاده قرار میگیرد. بر اساس این قاعده و با توجه به محدودیتهای منابع طبیعی نظیر ضعف خاک و کمبود آب، میتوان اثبات کرد که تخریب محیط زیست باعث نابودی محصولات کشاورزی و سلامت مردم شود و این خودش ضرر محسوب شود.
قاسمی تاکید کرد: اهتمام به محیط زیست در فقه امامیه به اندازهای است که مطابق روایات مسلمانی که درختی بکارد یا زراعتی را تولید کند و بدین شکل به مردم سود برساند این عملش برای او صدقة جاریه محسوب شده که حتی بعد از فوتش هم به عنوان باقیات صالحات، ثوابش نصیب او میشود. در مقابل بریدن درختان، پرتاب آتش و بازکردن آب به سوی دشمن مورد نهی واقع شده است و نابود کردن کشتزارها و قطع درختان و یا صدمه زدن به آنها حرام دانسته شده است.
پژوهشگر فقه محیط زیست بیان کرد: استفاده انسان از طبیعت و محیط زیست مطلق و نامحدود نیست؛ بلکه مقید به چارچوبهایی است که باید آنها را رعایت کند. از جمله آن ها عدم اضرار به غیر، رعایت حقوق دیگران و حفظ حقوق نسلهای آینده است.
انتهای پیام
نظر شما