اربعین؛ «تجلی وجودی» امت اسلامی در برابر جریان‌های تکفیری

اربعین را باید نقطه عطفِ بازگشتِ «امت» از یک مفهوم انتزاعی به یک واقعیتِ ملموس و پویا دانست. وقتی میلیون‌ها زائر از مذاهب، قومیت‌ها و ملیت‌های مختلف، ذیل پرچم عشق به خاندان وحی (ع) گرد هم می‌آیند، عملاً دیواره‌های تصنعیِ فرقه‌گرایی و مرزهای جغرافیایی فرو می‌ریزد. در حالی که جریان‌های تکفیری و رسانه‌های معاند، تمام توان خود را برای ارائه تصویری خشن و متفرق از اسلام به کار بسته‌اند، زیارت اربعین با اتکا به ظرفیت‌های مردمی و «نظم خودجوش»، پاسخی قاطع به این پروژه استکباری است. حجت‌الاسلام والمسلمین احمدی اراکی، پژوهشگر حوزه جهان اسلام در یادداشتی ارسالی به تحریریه خبرگزاری حوزه، با نگاهی به مکانیسم‌های هم‌افزایی در مسیر پیاده‌روی اربعین، به بررسی و چگونگی این حماسه‌ خودجوش، با حاشیه‌راندن اختلافات مذهبی و ترسیم سیمای «اسلام رحمانی»، الگویی برای گذار از وابستگی و دستیابی به تمدن نوین اسلامی می‌پردازد. متن این نوشتار در ادامه تقدیم خوانندگان گرامی می‌گردد.

به گزارش خبرگزاری حوزه، در جهان اسلام که این روزها بیش از هر زمان دیگری با چالش‌های هویتی، گسست‌های ژئوپلیتیکی و جریان‌های تکفیری دست‌به‌گریبان است، کمتر پدیده‌ای را می‌توان یافت که به اندازه‌ی اربعین حسینی، «امت» را از قالب یک مفهوم انتزاعی به یک عینیت ملموس و پویا تبدیل کند. اربعین، فراتر از یک مناسک شیعی، به مثابه‌ی «کارگاهی عظیم برای بازآفرینی سرمایه‌ی اجتماعی» امت اسلامی عمل می‌کند؛ جایی که نه تنها شیعیان دوازده‌امامی، بلکه برادران اهل سنت، حتی برخی از مسیحیان و ایزدی‌ها نیز در کنار یکدیگر، ذیل پرچم «لا اِلهَ اِلَّا الله» و عشق به خاندان وحی، هویتی واحد را بازتعریف می‌کنند. این یادداشت در پی پاسخ به این پرسش اساسی است که اربعین چگونه و با چه مکانیسم‌هایی به اتحاد و همدلی امت اسلامی مدد می‌رساند.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای اربعین، به حاشیه‌راندن اختلافات فقهی و کلامی در مقام عمل است. در مسیر پیاده‌روی نجف تا کربلا، زائران از مذاهب مختلف، بدون توجه به جزئیات فقهیِ تفریعی، یک هدف مشترک دارند: اقامه‌ی عزای سیدالشهدا. این هم‌دلیِ عملی، بهترین پاسخ به توطئه‌ی دشمنان برای دامن‌زدن به اختلافات مذهبی است. همان‌گونه که رهبر معظم انقلاب اسلامی بارها تأکید فرموده‌اند، «امروز محور وحدت، اهل‌بیت (ع) هستند» و اربعین، عینی‌ترین تجلی این محوریت است.

موکب‌های بین‌المللی در مسیر اربعین، نه تنها جایگاه اقامت و تغذیه، که پایگاه‌های فرهنگی و تبادل هویت هستند. وقتی یک موکب‌دار عراقی از زائر پاکستانی پذیرایی می‌کند، یا خادمی ایرانی، زبان ترکی را برای راهنمایی یک زائر آذربایجانی به کار می‌گیرد، در واقع شبکه‌ای از «اعتماد جمعی» شکل می‌گیرد که در کمتر همایش بین‌المللی قابل مشاهده است. این سبک از همکاری، الگویی برای «همبستگی فراملی» ارائه می‌دهد که می‌تواند در حل بحران‌های جهان اسلام (مانند فلسطین، یمن و سوریه) نیز کارآمد باشد.

اربعین، به‌عنوان بزرگ‌ترین اجتماع سالانه‌ی بشری، پاسخی قاطع به گفتمان خشونت‌آمیز گروه‌های تکفیری است که می‌کوشند چهره‌ای خشن از اسلام ارائه دهند. در این رویداد، «اسلام رحمانی» با جلوه‌های مهربانی، ایثار و کرامت به تصویر کشیده می‌شود. این تصویر، به‌ویژه برای جوانان جهان اسلام که در معرض شبهات داعشی و وهابی قرار دارند، یک «هویت جذاب و معتدل» ترسیم می‌کند و نشان می‌دهد که مسیر حسینی، مسیر رحمت و صلح است، نه تکفیر و تخریب.

نکته‌ی کلیدی که اربعین را به هم‌افزای امت تبدیل می‌کند، اشتراک در «حس مظلومیت» و «فریاد علیه ظلم» است. امروز مسلمانان جهان، از غزه تا کشمیر و از میانمار تا افغانستان، درد مشترکِ زیردست‌بودن و تحریم را تجربه می‌کنند. پیاده‌روی اربعین، فضایی برای تخلیه‌ی این درد جمعی و تجدید پیمان برای مقاومت فراهم می‌آورد. هنگامی که زائرانی از نقاط مختلف دنیا در کربلا گرد هم می‌آیند، این پیام را صادر می‌کنند که «امت اسلامی» در برابر زیاده‌خواهی‌های استکبار، یکپارچه و صلابت‌آمیز خواهد ایستاد.

برخلاف بسیاری از گردهمایی‌های سیاسی که با مدیریت دولتی و اجباری همراه هستند، اربعین بر پایه‌ی «اراده‌ی جمعی» و «نظم خودجوش» شکل می‌گیرد. این ویژگی، حس «مالکیت جمعی» را در میان مسلمانان تقویت می‌کند و آنان را به این باور می‌رساند که بدون نیاز به نهادهای بین‌المللیِ ناکارآمد، می‌توانند بزرگ‌ترین حماسه‌های بشری را رقم بزنند. این خوداتکایی، یکی از مؤلفه‌های اصلی «تمدن نوین اسلامی» است که مرزهای وابستگی را در هم می‌شکند.

اربعین، نه یک کنگره‌ی سیاسی که یک «همایش وجودی» برای امت اسلامی است. این آیین عظیم، با کنارزدن تعصبات قومی، زبانی و مذهبی، تصویری زنده از «امت واحده» ترسیم می‌کند که شاعران و آرمان‌گرایان قرن‌ها در انتظار آن بوده‌اند. برای جهان اسلام، اربعین یک فرصت راهبردی است تا ثابت کند مسلمانان، علیرغم همه‌ی کارشکنی‌ها، همچنان بر اشتراکات عظیم خود (توحید، نبوت و معاد) وفادارند و زیر بیرق عزای حسین (ع)، گام‌های استوار خود را برای احیای عزت و کرامت خویش برمی‌دارند. درسی که اربعین به ما می‌دهد این است که «وحدت»، یک شعار نیست؛ یک «تمرین میدانی» است که هر ساله در صحرای کربلا بازآفرینی می‌شود. امید که این همبستگی ارزشمند، از مسیر کربلا تا قدس شریف، روزی به پیروزی نهایی برساند.

احمدی اراکی