به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجتالاسلام والمسلمین مهدی زمانیفرد، عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان، در مدرسه فقه و اصول دارالعلم، با موضوع «مقاصد شریعت و تفاوتهای آن در مذاهب فقهی» و «رابطه مقاصد با ملاکات؛ مذاق شریعت با روح شریعت»، مباحثی را درباره تعریف مقاصد شریعت، ضرورت توجه به آن در فرآیند اجتهاد، تفاوت اجتهاد سنتی و اجتهاد مقاصدی و فرایند اجتهاد مقاصدی مطرح کرد.
مقاصد شریعت؛ اهداف کلان مورد توجه فقیه در استنباط
وی در تعریف مقاصد شریعت اظهار کرد: مراد از مقاصد، اهداف است و شریعت در اینجا به معنای فقه در اسلام است. ما به دنبال بررسی این موضوع هستیم که در تشریع احکام فقهی، اهداف و مقاصدی وجود دارد که فقیه هنگام استنباط باید به آنها توجه کند.
عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان افزود: تعریف مقاصد شریعت یعنی اهداف کلانی که در فقه باید هنگام فقاهت و استنباط مورد توجه فقیه قرار بگیرد و فقط نص کافی نیست.
حجتالاسلام والمسلمین زمانیفرد در ادامه به ضرورت توجه به مقاصد شریعت اشاره کرد و گفت: ضرورت این بحث، ریشه در چالشهای فقهیای دارد که فقیه در مواجهه با نصوص با آنها روبهرو میشود.
وی با بیان اینکه دو چالش عمده در این زمینه وجود دارد، نخستین چالش را اطلاق برخی ادله دانست و اظهار کرد: به عنوان مثال، درباره اطلاقات ادله نفی عسر و حرج، اگر به شخصی بگویند باید خانه کعبه را خراب کنی و در غیر این صورت مجازات خواهی شد، آیا میتوان به اطلاق اخذ کرد و با استناد به قاعده نفی حرج، به تخریب کعبه فتوا داد؟ روشن است که در مواجهه با نص، اهداف شریعت نقش تعیینکنندهای دارند و نمیتوان نصگرای مطلق بود.
عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان در مثال دیگری درباره اطلاقات ادله احیای موات گفت: شهید صدر تصریح میکنند که نمیتوان پذیرفت یک فرد با بهرهگیری از تجهیزات جدید، به یک فئودال تبدیل شده و مالکیت تمام زمینها را در اختیار بگیرد و در نتیجه، سایر مردم محتاج و وابسته به او شوند. هدف شریعت عدالت اجتماعی است و این اطلاقات با آن هدف سازگار نیست.
وی دومین چالش را مسائل مستحدثه عنوان کرد و افزود: یکی از نمونههای آن، واکسیناسیون اجباری در دوران شیوع بیماری کرونا است. به اعتقاد ما، این حکم از نظر فقهی صحیح است؛ زیرا با اهداف شریعت تطابق دارد. جلوگیری از اختلال نظام، یکی از اهداف کلان شریعت است که از طریق آن میتوان بسیاری از مسائل مستحدثه را حلوفصل کرد.
اجتهاد مقاصدی؛ توجه به اهداف کلان شریعت در کنار نصوص
حجتالاسلام والمسلمین زمانیفرد در تبیین ماهیت اجتهاد مقاصدی و جایگاه آن اظهار کرد: اجتهاد مقاصدی به معنای توجه فقیه به اهداف کلان شریعت در کنار نصوص است. این رویکرد در برابر اجتهاد سنتی قرار میگیرد. در اجتهاد سنتی، توجه فقط به نصوص معطوف بود و به اهداف شریعت توجه چندانی نمیشد؛ اما اجتهاد مقاصدی تأکید دارد که باید در کنار نصوص، مقاصد شریعت نیز مدنظر قرار گیرد.
وی ادامه داد: اجتهاد مقاصدی چیز جدیدی نیست؛ بلکه به معنای توجه فقیه، در کنار نص، به یک قرینه لفظیه یا لبیه، یعنی همان اهداف شریعت، است. اصل کار در استنباط همچنان نص است و آن را کنار نمیگذاریم؛ اما میگوییم هنگام بررسی نص، باید از قرائن متصله و منفصله، لفظی و لبی، فحص شود و یکی از این قرائن منفصله، لفظی یا لبی، اهداف قطعی شریعت است.
عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان در ادامه به تفاوتهای اجتهاد سنتی و اجتهاد مقاصدی پرداخت و گفت: نخستین تفاوت، در تمرکز است؛ در اجتهاد سنتی، تمرکز فقط بر روی نص است؛ اما در اجتهاد مقاصدی، تمرکز بر روی نص با نگاه به اهداف شریعت صورت میگیرد.
وی افزود: دومین تفاوت، نگاه منظومهای است. در اجتهاد سنتی، فقیه تنها نص را تحلیل میکند؛ اما در اجتهاد مقاصدی، علاوه بر تحلیل نص، به منظومه تشریع نیز توجه میشود. اجتهاد سنتی جزیرهای است؛ یعنی فقط به نص توجه میکند، اما اجتهاد مقاصدی به پیامدهای استنباط در دیگر ابواب فقه نیز توجه دارد.
حجتالاسلام والمسلمین زمانیفرد اظهار کرد: تفاوت سوم در استفاده از قواعد است؛ در اجتهاد سنتی، توجه به قواعد اصولی و فقهی است، اما در اجتهاد مقاصدی، در کنار این قواعد، اهداف کلان شریعت نیز مطرح میشوند.
وی ادامه داد: تفاوت چهارم، در ارتباط احکام است؛ در اجتهاد سنتی، استنباط معطوف به یک حکم خاص است و به احکام دیگر کاری ندارد، اما در اجتهاد مقاصدی، احکام با یکدیگر ترابط، یعنی ارتباط و پیوستگی، پیدا میکنند و استنباط بر اساس این ترابط صورت میگیرد.
عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان گفت: تفاوت پنجم در موضوعشناسی است؛ در اجتهاد سنتی، کارشناسی بر روی موضوع واحد انجام میشود، اما در اجتهاد مقاصدی، در موضوعشناسی، نظام موضوعات را در نظر میگیریم. اجتهاد مقاصدی حکم و موضوع را شبکهای میکند و نقطهای نیست.
وی افزود: در اجتهاد مقاصدی، علاوه بر نظام حکم و نظام موضوعات، به نظام آثار نیز توجه میشود. فقیه باید بررسی کند که فتوای او چه آثاری به دنبال دارد و آیا در عمل قابل اجراست یا خیر. در اینجا توجه به آثار حکم اهمیت پیدا میکند و فقیه باید اجرایی بودن فتوای خود را در نظر بگیرد.
فرایند اجتهاد مقاصدی تشریح شد
حجتالاسلام والمسلمین زمانیفرد در ادامه با اشاره موضوع «مقاصد شریعت و تفاوتهای آن در مذاهب فقهی؛ رابطه مقاصد با ملاکات؛ مذاق شریعت با روح شریعت»، به تبیین فرایند اجتهاد مقاصدی پرداخت.
وی نخستین مرحله این فرایند را موضوعشناسی دقیق دانست و اظهار کرد: موضوعشناسی فقط بررسی یک موضوع خاص نیست، بلکه فقیه باید ابعاد مختلف آن، از جمله بُعد روانشناختی مسئله را نیز در نظر بگیرد. در این مرحله، موضوع باید با تمام پیوندهای جامعهشناختی، روانشناختی، حقوقی و سایر ابعاد مرتبط، به طور کامل شناخته شود.
عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان افزود: مرحله دوم، تحلیل آیات و روایات مرتبط با موضوع است. مراد از تحلیل این است که آیه یا روایت مورد نظر در شبکهای از آیات، یعنی خانواده آیات، بررسی شود.
وی مرحله سوم را توجه به قواعد فقهیه عنوان کرد و گفت: نصوص موجود باید بر قواعد فقهیه عرضه شوند تا جایگاه آنها مشخص شود. اجتهاد مقاصدی عمدتاً در حوزه غیرعبادات کاربرد دارد؛ بنابراین، رویکرد اجتهاد مقاصدی بیشتر در حوزه معاملات کاربرد دارد.
حجتالاسلام والمسلمین زمانیفرد مرحله چهارم را معرفت و شناخت مقاصد دانست و افزود: به این معنا که اهداف کلان شارع را در تشریعات فقهی استخراج کنیم.
وی ادامه داد: مرحله پنجم، تحلیل مقاصد و مصالح است و مرحله ششم، اعمال باب تزاحم بین مصالح و مفاسد است.
عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان در تشریح مرحله پایانی اجتهاد مقاصدی اظهار کرد: آخرین مرحله از اجتهاد مقاصدی، پس از احراز مصلحت و حل تزاحم، عرضه حکم مقاصدی به نصوص قطعیه است.
تفاوت رویکرد شیعه و اهل سنت در استفاده از مقاصد شریعت
حجتالاسلام والمسلمین زمانیفرد در ادامه به تفاوت شیعه و اهل سنت در استفاده از مقاصد شریعت اشاره کرد و گفت: در خصوص تفاوت رویکرد شیعه و اهل سنت، سه تفاوت عمده وجود دارد؛ نخست، کثرت نصوص در مکتب شیعه و قلت نصوص در اهل سنت؛ دوم، غنای قواعد اصولی در شیعه و سوم، گستردگی قواعد فقهیه در مکتب امامیه.
وی در ادامه به تفاوت مقاصد شریعت و مذاق شریعت پرداخت و اظهار کرد: مفهوم مذاق با مفهوم مقاصد تفاوتی اساسی دارد؛ مذاق به معنای روش است، در حالی که مقاصد به معنای علتهای غایی است.
عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان افزود: مذاق فاقد نص صریح است و یک حالت ذوقی و وجدانی دارد که بر پایه ارتکاز و درک درونی فقیه شکل میگیرد؛ اما مقاصد شریعت امری وجدانی نیستند، بلکه مبتنی بر ادله، نصوص، آیات، روایات و یا حکم قطعی عقل استنباط میشوند.
نظر شما