کودک امانت الهی است و نباید فرصت کودکی را از او گرفت

خبرگزاری حوزه | آتوسا حیدری، کارگردان فیلم کوتاه «سرزمین بی‌کودک» در گفت‌وگو با خبرگزاری حوزه اظهار کرد: دغدغه اصلی من در ساخت این اثر، نزدیک شدن به جهان ذهنی کودکان و توجه به رویاهایی بود که گاهی در میان فشارهای زندگی و شرایط دشوار اجتماعی نادیده گرفته می‌شوند. کودک در سال‌های ابتدایی زندگی، جهان اطراف خود را بیشتر با تخیل، بازی و رویا می‌شناسد و همین ویژگی، دنیای او را از جهان بزرگسالان متمایز می‌کند. آنچه برای یک بزرگسال ممکن است اتفاقی ساده و روزمره تلقی شود، در ذهن یک کودک می‌تواند معنایی عمیق داشته باشد. بازی برای کودک صرفاً وسیله‌ای برای سرگرمی نیست؛ بلکه بخشی از فرآیند شناخت جهان، تجربه احساسات و حتی مواجهه با ترس‌هایی است که شاید هنوز توانایی بیان آنها را نداشته باشد. به همین دلیل تلاش کردم در «سرزمین بی‌کودک» مخاطب را به جایی ببرم که بتواند اتفاقات را از منظر یک کودک تجربه کند.

این کارگردان ادامه داد: مسئله زمانی جدی می‌شود که شرایط زندگی، کودک را از مسیر طبیعی رشد خود دور کند. کودکی که به جای بازی، تحصیل، خیال‌پردازی و تجربه کردن، ناچار است با مشکلات و مسئولیت‌هایی بزرگ‌تر از سن خود مواجه شود، به تدریج بخشی از جهان کودکی خود را از دست می‌دهد. فیلم نیز بر همین تضاد بنا شده است؛ کودکی که هنوز میل به رویا و بازی در وجودش زنده است، اما محیط اطراف اجازه نمی‌دهد این میل به شکل طبیعی ادامه پیدا کند.

حیدری با اشاره به جایگاه خانواده در شکل‌گیری شخصیت کودک گفت: خانواده نخستین محیطی است که کودک در آن مفهوم امنیت، محبت و اعتماد را تجربه می‌کند. اگر کودک احساس کند حرفش شنیده می‌شود و در هنگام ترس و نگرانی کسی در کنار اوست، حتی در شرایط دشوار نیز می‌تواند امید خود را حفظ کند. در مقابل، از بین رفتن این احساس امنیت ممکن است نخستین ضربه را به قدرت رویاپردازی کودک وارد کند. حمایت از کودک را نباید تنها در تأمین نیازهای مادی خلاصه کرد. توجه عاطفی، شنیدن حرف‌های کودک، فرصت دادن برای پرسیدن و حتی پذیرفتن اشتباهات او، بخش مهمی از تربیت است. از منظر دینی نیز کودک امانتی در اختیار خانواده است و توجه به کرامت، آرامش و رشد او مسئولیتی است که نمی‌توان به سادگی از کنار آن عبور کرد.

این فیلم‌ساز بیان کرد: در نگارش و ساخت فیلم تلاش کردم رابطه خانواده و کودک را به صورت شعاری مطرح نکنم. به نظرم سینما زمانی می‌تواند بر مخاطب اثر بگذارد که به جای ارائه یک پیام مستقیم، شرایطی ایجاد کند تا خود مخاطب به نتیجه برسد. برای من مهم بود که تماشاگر برای دقایقی جهان را از جایگاه کودک ببیند و متوجه شود امنیت و امید تا چه اندازه به رفتار بزرگسالان وابسته است.

حیدری درباره مفهوم امید در «سرزمین بی‌کودک» اظهار کرد: امید یکی از مفاهیم محوری فیلم است. البته منظورم امیدی ساده و خوش‌بینانه نیست؛ بلکه امیدی است که حتی در دل شرایط دشوار می‌تواند امکان یک انتخاب تازه را پیش روی انسان قرار دهد. کودک به دلیل برخورداری از تخیل، ظرفیت ویژه‌ای برای ساختن جهان‌های تازه دارد و گاهی همین ویژگی می‌تواند در سخت‌ترین شرایط، روزنه‌ای برای ادامه دادن باشد. کودک ممکن است در شرایطی قرار بگیرد که از نگاه یک بزرگسال هیچ راهی باقی نمانده باشد، اما همچنان بتواند با یک بازی یا یک تصویر ذهنی، جهان دیگری بسازد. برای من این توانایی نشانه امید است. در فیلم نیز سعی کردم این مفهوم از طریق رفتار و موقعیت شخصیت‌ها منتقل شود و نه با دیالوگ‌های توضیحی و مستقیم.

کارگردان «سرزمین بی‌کودک» با اشاره به موضوع کودکان کار و از دست رفتن دوران کودکی گفت: یکی از مسائلی که در این اثر مورد توجه قرار گرفته، زمانی است که مرز میان کودکی و مسئولیت از بین می‌رود. کودکی باید دوره تجربه کردن، آموختن و شکل دادن به رویاها باشد، اما وقتی کودک مجبور می‌شود با مسائل اقتصادی، اجتماعی یا خانوادگی دست‌وپنجه نرم کند، روند طبیعی رشد او تحت تأثیر قرار می‌گیرد. کودکان کار نمونه روشنی از این وضعیت هستند؛ کودکانی که به جای مدرسه، بازی و حضور در محیط امن خانواده، مجبور می‌شوند برای تأمین نیازهای زندگی کار کنند. با این حال، هدف من ساخت یک اثر کاملاً مستقیم و گزارشی درباره کودکان کار نبود. تلاش کردم از واقعیت اجتماعی فاصله بگیرم و به یک بیان استعاری برسم تا مخاطب بتواند مسئله را در سطحی گسترده‌تر دنبال کند. در واقع پرسش اصلی فیلم این است که اگر کودک در محیطی قرار بگیرد که امکان کودک بودن را از او بگیرد، چه چیزی از هویت او باقی می‌ماند؟ عنوان «سرزمین بی‌کودک» نیز بر همین تناقض استوار است؛ جایی که کودک وجود دارد، اما شرایط به او اجازه نمی‌دهد کودکی کند.

وی درباره استفاده از زبان استعاری در فیلم اظهار کرد: فیلم کوتاه فرصت محدودی برای روایت دارد و همین موضوع باعث می‌شود فیلم‌ساز ناچار باشد در انتخاب جزئیات دقت بیشتری داشته باشد. من نیز ترجیح دادم همه اطلاعات را به شکل مستقیم در اختیار مخاطب قرار ندهم و بخشی از معنا را به ذهن او بسپارم. عناصری مانند اتاق فرمان، فرمانده جوان، میدان و تصمیم‌های دشوار در فیلم صرفاً اجزای داستان نیستند و می‌توانند معنای نمادین داشته باشند. برای یک کودک، قرار گرفتن در موقعیتی که مجبور باشد تصمیم‌هایی فراتر از سن خود بگیرد، به معنای ورود به جهانی است که دیگر نمی‌توان آن را جهان طبیعی کودکی دانست. استعاره این امکان را به فیلم می‌دهد که درباره مفاهیمی مانند ترس، جنگ، مسئولیت، فقدان، امید و از دست رفتن کودکی صحبت کند، بدون آنکه فیلم به یک بیانیه تبدیل شود. فکر می‌کنم وقتی مخاطب خودش میان نشانه‌های یک اثر ارتباط برقرار می‌کند، ارتباط او با فیلم نیز عمیق‌تر خواهد شد.

وی درباره تجربه کار با کودکان و نوجوانان در این پروژه بیان کرد: حضور کودکان در فیلم برای من اهمیت زیادی داشت؛ زیرا وقتی قرار است درباره دنیای کودک صحبت کنیم، نمی‌توان حضور کودک را صرفاً به اجرای دیالوگ و حرکات مشخص محدود کرد. کودک باید بتواند با محیط ارتباط بگیرد و واکنش‌های طبیعی خودش را داشته باشد. در زمان تولید تلاش کردیم فضای مناسبی برای بچه‌ها فراهم کنیم تا احساس نکنند صرفاً در حال اجرای دستورهای یک گروه فیلم‌سازی هستند. گاهی یک نگاه، سکوت یا واکنش کوتاه کودک می‌تواند بیش از چند جمله مفهوم را منتقل کند. همین جزئیات برای من ارزش زیادی داشت.

حیدری با اشاره به ضرورت حفظ کرامت کودکان در آثار سینمایی اظهار کرد: یکی از نگرانی‌های من این بود که شخصیت کودک به موجودی صرفاً مظلوم و ترحم‌برانگیز تبدیل نشود. وقتی درباره کودکان آسیب‌پذیر صحبت می‌کنیم، ممکن است ناخواسته آنها را تنها در جایگاه قربانی قرار دهیم؛ در حالی که کودک، حتی در شرایط دشوار، دارای اراده، تخیل و قدرت انتخاب است. دوست داشتم شخصیت‌های کودک فیلم فقط کسانی نباشند که اتفاقات بر آنها تحمیل می‌شود، بلکه بتوانند در برابر شرایط واکنش نشان دهند و بخشی از هویت خود را حفظ کنند. به اعتقاد من، امید زمانی معنا پیدا می‌کند که انسان احساس کند هنوز امکان انتخاب و تغییر وجود دارد و کودک نیز از این قاعده مستثنی نیست.

این کارگردان درباره نقش والدین در حفظ رویاهای کودکان گفت: شاید در نگاه نخست تصور کنیم مسئولیت والدین فقط تأمین خوراک، پوشاک، آموزش و دیگر نیازهای مادی کودک است، اما کودک بیش از اینها به همراهی و شنیده شدن نیاز دارد. او باید بداند می‌تواند درباره ترس‌ها و آرزوهایش با والدین صحبت کند و در هنگام مواجهه با مشکلات تنها نیست. البته نباید مشکلات خانواده‌ها را صرفاً به عملکرد خوب یا بد والدین نسبت داد. گاهی فشارهای اقتصادی و اجتماعی آنقدر زیاد است که خود والدین نیز توان و فرصت کافی برای حمایت عاطفی از فرزندشان ندارند. بنابراین مسئله، ابعاد گسترده‌تری دارد و جامعه نیز در قبال حفظ دوران کودکی مسئول است.

حیدری اظهار کرد: اگر جامعه‌ای نسبت به از دست رفتن کودکی بی‌تفاوت شود، در حقیقت بخشی از آینده خود را نادیده گرفته است. کودک امروز، انسان و شهروند فرداست و چگونگی مواجهه ما با او، در ساختن شخصیت فردای جامعه اثر می‌گذارد. از این جهت، توجه به کودکان صرفاً یک مسئله اجتماعی نیست، بلکه موضوعی انسانی و اخلاقی نیز محسوب می‌شود. امیدوارم «سرزمین بی‌کودک» بتواند این پرسش را در ذهن مخاطب ایجاد کند که ما به عنوان بزرگسالان تا چه اندازه در حفظ رویاهای کودکان مسئول هستیم. کودکی دوره‌ای تکرارنشدنی است و اگر فرصتی از کودک گرفته شود، بازگرداندن آن بسیار دشوار خواهد بود.

این فیلم‌ساز با اشاره به نخستین تجربه حرفه‌ای خود در مقام نویسنده و کارگردان اظهار کرد: «سرزمین بی‌کودک» نخستین تجربه حرفه‌ای من در این دو جایگاه بود و طبیعتاً مسیر تولید آن برای من سرشار از تجربه‌های تازه بود. از مرحله شکل‌گیری ایده و نگارش فیلمنامه تا انتخاب بازیگران، طراحی فضای فیلم و تولید، تلاش کردم نگاه شخصی خودم را حفظ کنم و در عین حال از تجربه اعضای گروه بهره ببرم. تهیه‌کنندگی این اثر بر عهده کسری تیرسحر بوده و او علاوه بر تهیه‌کنندگی، مدیریت فیلمبرداری و آهنگسازی پروژه را نیز بر عهده داشته است. همراهی او در روند تولید، به‌ویژه با توجه به تجربه‌ای که در حوزه فیلم کوتاه و حضور در جشنواره‌های مختلف دارد، در پیشبرد پروژه مؤثر بود. تلاش ما این بود که با استفاده از ظرفیت‌های سینمای مستقل، اثری تولید کنیم که با وجود محدودیت‌های طبیعی چنین پروژه‌هایی، بتواند جهان موردنظر خود را به مخاطب منتقل کند. برای من اهمیت داشت که نخستین تجربه حرفه‌ای‌ام صرفاً یک تمرین نباشد و بتوانم از طریق آن بخشی از نگاه خودم به سینما و مسئله کودک را بیان کنم.

حیدری درباره حضور این اثر در جشنواره فیلم یوتوپیا گفت: «سرزمین بی‌کودک» به تهیه‌کنندگی کسری تیرسحر و نویسندگی و کارگردانی من، در بیست‌ودومین دوره جشنواره فیلم یوتوپیا در ایالات متحده آمریکا پذیرفته شده و در این رویداد به رقابت خواهد پرداخت. حضور یک فیلم کوتاه ایرانی در چنین فضایی، فرصت مناسبی برای معرفی سینمای مستقل ایران و نگاه فیلم‌سازان جوان به مسائل انسانی و اجتماعی است. این فیلم با حضور ملودی کاکایی، باربد آقابگلو، آرنوشا حسین‌خانی، ایمان امیدی، آندیا خیری، امیرحسین رازع‌پرست ملک‌زاده، رادین غزنوی، ماهان بربر مرادی و فرهان صفوی ساخته شده است. تدوین اثر را ملیکا رضایی بدر انجام داده و کسری تیرسحر مدیر فیلمبرداری و آهنگساز فیلم بوده است.

کارگردان «سرزمین بی‌کودک» افزود: سحرناز عمران و کیانا فخر قاسمی طراحی صحنه، آزاده علیزاده طراحی لباس، علیرضا نوذرپور صدابرداری و پیمان کشاورز صداگذاری اثر را بر عهده داشته‌اند. تیم فیلمنامه نیز متشکل از امیرحسین طهماسبیان، مهتاب جعفری و پروانه فرازمند بوده است. فاطیما امیدی گریم، حانیه کاظمی منشی صحنه و ملیکا رضایی بدر دستیار اول کارگردان بوده‌اند. یزدان شادافزا، آیلار سلطانی و زهرا راد از دستیاران کارگردان، پویان رستمی دستیار تهیه، رضا امیری، امیررضا کسائی و سالار ساکی دستیاران تصویر و مریم قربانی عکاس پروژه بوده‌اند.

حیدری در پایان اظهار کرد: همچنین محمدامین مطوری دستیار صحنه، ثنا واشقانی فراهانی دستیار لباس، احمد لطفی اپراتور دوربین، کمیل قاسمی مدیر تولید، آناهیتا شهباززاده مدیر صحنه، رضا علیزاده مهندس صدا، ابراهیم نکویی مهندس صدای استودیو، اسد رضایی مسئول نظارت بر ضبط استودیو، متین کریمی مسئول زیرنویس، کسری تیرسحر مشاور کارگردان و ایلیا ارشامی طراح پوستر این اثر بوده‌اند و مجموعه لنزایران نیز مسئولیت پشتیبانی فنی فیلم را بر عهده داشته است.

انتهای پیام