حجتالاسلام رضوی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در تهران، با اشاره به شیوه استخراج معارف تربیتی از قرآن کریم، اظهار داشت: در سالهای گذشته تلاش ما این بوده است که نکات و معارف قرآن کریم را با همان شیوه سنتی حوزههای علمیه استخراج کنیم؛ به این معنا که مطلبی را از بیرون بر قرآن تحمیل نکنیم و ابتدا با استفاده از دانشهای روز، مطلبی را استخراج نکرده و سپس به دنبال تطبیق آن با قرآن نباشیم.
وی افزود: در این روش، خود آیات شریفه، آیات قبل و بعد، محتوای سوره و مجموعه قرائن قرآنی مورد توجه قرار میگیرد و پس از آن، حواشی، اقوال مفسران و دیگر منابع مرتبط بررسی میشود؛ همانگونه که یک مسئله فقهی در حوزه مورد بحث و بررسی قرار میگیرد.
بررسی گسترده منابع تفسیری در استخراج معارف قرآن
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به اهمیت مطالعه منابع مختلف در پژوهشهای قرآنی، گفت: در بحث قرآن کریم، در وهله نخست منابع تفسیری مورد بررسی قرار میگیرد و گاهی برای بررسی یک آیه، حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ کتاب مطالعه میشود تا بتوان مطلبی را با دقت درباره آن آیه مطرح کرد.
وی ادامه داد: در برخی موارد نیز برای آیات و سورههای گذشته، مراجعه به دهها منبع تفسیری انجام شده است؛ بنابراین ممکن است محصول نهایی پژوهش در مدت ۲۰ دقیقه یا نیم ساعت ارائه شود، اما پشت این ارائه، ساعتها مطالعه، بررسی، تنظیم و دستهبندی مطالب وجود دارد.
حجتالاسلام رضوی خاطرنشان کرد: یکی از مهمترین کارها در پژوهش، مشخص کردن فهرست تفسیری اصلی است تا مطالب مختلف ذیل هر یک از آن عناوین قرار گیرد. این کار خود نیازمند دقت و زمان است. در مرحله بعد نیز به تناسب موضوع، منابع فلسفی، معرفتشناسی، فقه و اصول و سایر علوم مرتبط مورد بررسی قرار میگیرد.
تربیت، هدف اصلی انزال کتب و ارسال رسل
وی در ادامه با بیان اینکه نگاه تربیتی به قرآن کریم، یکی از اولویتهای مهم در این زمینه است، اظهار داشت: ممکن است قرآن کریم را از منظر اقتصادی، امنیتی، جامعهشناختی و یا از زوایای مختلف دیگری مورد مطالعه قرار داد، اما سؤال این است که چرا نگاه تربیتی در این میان اهمیت ویژهای دارد؟
استاد حوزه و دانشگاه گفت: هدف اصلی خلقت، تربیت انسان است؛ یعنی انزال کتب و ارسال رسل برای آن صورت گرفته است که انسان تربیت شود و به رشد برسد. بر اساس برخی روایات و مضامین شریف، حتی تکوین و خلقت نیز برای همین رشد و تربیت انسان طراحی شده است.
وی افزود: بنابراین وقتی خداوند متعال هستی را برای تربیت انسان طراحی کرده است، اگر ما نیز بخواهیم در میان مسائل مختلف مرتبط با انسان، مسئلهای را برای مطالعه و بررسی انتخاب کنیم، مسئله تربیت از این جهت اولویت پیدا میکند.
چرا سوره مبارکه مجادله؟
حجتالاسلام رضوی درباره علت انتخاب سوره مبارکه مجادله برای بررسی معارف تربیتی، گفت: نوعاً سورههای مبارکه در جزء ۲۷، ۲۸ و ۲۹ قرآن کریم، بهنوعی با وضعیت فعلی کشور ما تناسب دارند؛ همچنان که رهبر شهیدمان نیز در مباحث تفسیری خود پس از انقلاب، بر این اجزاء تأکید داشتند و آنها را مورد بررسی قرار دادند.
وی ادامه داد: ما نیز به تبعیت از ایشان، این سورهها را مورد بررسی قرار دادهایم و سوره مبارکه مجادله یکی از همین سورههاست.
استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: در ظاهر، ابتدای این سوره با یک مسئله خانوادگی آغاز میشود؛ بانویی با همسر خود دچار مشکل شده و موضوع را نزد پیامبر اکرم(ص) مطرح میکند. در این ماجرا، یک سنت جاهلی نیز مطرح میشود که همان «ظهار» است و شاید در نگاه نخست تصور شود که این مسئله، صرفاً یک موضوع شخصی و مربوط به یک سنت مربوط به دوران جاهلیت است که با آمدن اسلام از میان رفته است، اما هرچه در آیه شریفه دقت کنیم، روشن میشود که این آیه برای مسائل امروز ما نیز نکات مهمی دارد.
ماجرای زنی که گلایه خود را نزد پیامبر(ص) مطرح کرد
وی با اشاره به آیه نخست سوره مجادله، گفت: ترجمه ابتدایی آیه این است که خداوند گفتوگوی آن بانویی را که درباره همسرش با پیامبر(ص) سخن میگفت و شکایت خود را نزد خداوند مطرح میکرد، شنید و خداوند شنوا و بیناست.
حجتالاسلام رضوی افزود: در شأن نزول این آیه، مطالب مختلفی در تفاسیر آمده است. فردی از انصار در واکنش به یک اختلاف خانوادگی، سنت «ظهار» را جاری میکند؛ سنتی که در جاهلیت وجود داشته و به موجب آن، مرد همسر خود را به مادرش تشبیه میکرد و نتیجه آن، حرمت دائمی زن بود.
وی ادامه داد: پس از اسلام، این مسئله برای آن زن و شوهر به یک مشکل جدی تبدیل میشود. مرد ظاهراً از کاری که انجام داده پشیمان شده بود، اما خودش به دلیل شرایطی که داشت نزد پیامبر(ص) نمیرود و همسرش را میفرستد تا موضوع را مطرح کند.
وی گفت: آن زن نزد پیامبر اکرم(ص) میآید و در واقع درباره یک مسئله شرعی سؤال میکند که با توجه به شرایطی که برای او و خانوادهاش ایجاد شده است، چه باید بکند. چون حکم این مسئله هنوز نازل نشده بود، پیامبر(ص) پاسخ مشخصی در اختیار نداشتند. آن زن نیز ناراحت میشود و شکایت خود را به خداوند متعال عرضه میکند و در ادامه، حکم ظهار در آیات بعدی نازل میشود.
طرح گلایه و شکایت؛ یک روش مدیریتی
استاد حوزه و دانشگاه با استخراج نخستین نکته تربیتی از این آیه اظهار داشت: یکی از روشهای مدیریتی و یکی از موانع گرایش به تربیت، طرح گلایه و شکایت نزد مسئول اصلی است.
وی افزود: اگر قرار است یک جمع بهدرستی اداره شود، یکی از روشها این است که گلایهها و شکایتها امکان طرح داشته باشند و به مسئول اصلی منتقل شوند. تعبیر «تشتکی» در آیه نیز به معنای شکایت و گلایه است، اما لزوماً بار منفی ندارد.
حجتالاسلام رضوی تصریح کرد: وقتی اعضای یک مجموعه، متربیان، کارکنان و یا اعضای یک مجموعه تربیتی یا اداری، مسائل خود را مطرح نمیکنند، بهویژه در موضوعاتی که ریشهدار هستند و ممکن است یک سنت یا رویه نادرست پشت آنها وجود داشته باشد، مشکلات میتواند به مرور افزایش پیدا کند.
وی ادامه داد: بنابراین امکان طرح گلایه و شکایت نزد مسئول، خودش یکی از روشهای مدیریتی است و از سوی دیگر، یکی از موانع گرایش و تربیت را برطرف میکند.
شنیدن گلایهها از ویژگیهای اخلاق الهی و نبوی
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نخستین نکته استخراجشده از آیه گفت: یکی از ویژگیهای فرستاده الهی و همچنین یکی از ویژگیهای خود خداوند متعال، شنیدن گلایهها و شکایتهای بندگان است.
وی افزود: این موضوع در آیه با مشتقات مختلف مطرح شده و نشان میدهد که شنیدن گلایهها، نوعی پذیرش و سطحی از آزادی برای طرح این مسائل را نشان میدهد. وقتی فرد میتواند مسئله و گلایه خود را مطرح کند، این موضوع اهمیت شنیدن در تربیت افراد و مدیریت اسلامی را نشان میدهد.
حجتالاسلام رضوی بیان کرد: کسی که میخواهد مربی باشد یا مسئول یک مجموعه باشد و خود را مدیر اسلامی بداند، باید ویژگی شنیدن سخنان افراد را داشته باشد؛ باید گوش شنوا داشته باشد.
وی خاطرنشان کرد: در برخی مجموعهها ممکن است فرد در ابتدا با حوصله به سخنان افراد گوش دهد، اما وقتی مسئولیت بیشتری پیدا میکند، شرایط تغییر کند و دیگر گوش شنوا نداشته باشد. از همان زمانی که فرد شنیدن را کنار میگذارد، به تدریج زمینه شکلگیری برخی مشکلات فراهم میشود.
مدیری که خود را از گلایه مردم دور کند، متخلق به اخلاق نبوی نیست
وی با اشاره به مفهوم مخالف این آموزه قرآنی اظهار داشت: مدیرانی که خود را از معرض گلایهها و شکایتهای مردم دور میکنند، از این جهت متخلق به اخلاق الهی و نبوی نیستند؛ چراکه شنیدن گلایه، یک خلق الهی و نبوی است.
استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: ما که طلبه یا دانشجو هستیم و ممکن است در آینده مسئولیتی برعهده بگیریم، باید از همین امروز تمرین کنیم که سخنان افراد را بشنویم. اگر از همین حالا در برابر گلایهها واکنش منفی داشته باشیم، در آینده نیز این مسئله میتواند در مسئولیتهای بزرگتر ادامه پیدا کند.
وی افزود: اگر بخواهیم این آیه را در زمان خودمان مجسم کنیم، میتوانیم به جلسات و دیدارهای غیررسمی رهبر شهیدمان با جوانان اشاره کنیم؛ ایشان در جلسات مختلف، سخنان، گلایهها و مطالبات جوانان، گروهها، اصناف، نخبگان، شاعران و نویسندگان را میشنیدند. این موضوع یکی از مصادیق واقعی اخلاق الهی و نبوی در مدیریت است.
زنان نیز در جامعه اسلامی حق طرح مطالبات خود را دارند
حجتالاسلام رضوی در ادامه به یکی دیگر از نکات این آیه اشاره کرد و گفت: گاهی گلایه و مطالبه از مسئول اصلی میتواند از سوی یک زن مطرح شود و این مسئله در معارف اسلامی کاملاً پذیرفته شده است.
وی افزود: بعضی نگاههای خاص به اسلام ممکن است به گونهای باشد که گویی زنان حق اظهار نظر و طرح مطالبات خود را ندارند، در حالی که معارف اسلامی و تاریخ اسلام چنین چیزی را تأیید نمیکند.
استاد حوزه و دانشگاه بیان کرد: در همین آیه شریفه، یک زن نزد پیامبر اکرم(ص) میآید و مسئله خود را مطرح میکند. در ماجرای دیگری نیز در زمان امیرالمؤمنین(ع)، بانویی نزد ایشان میآید و از یکی از مسئولان حکومتی شکایت میکند و حضرت نیز به مسئله او رسیدگی میکنند.
وی ادامه داد: بنابراین در تاریخ نبوی و علوی، هم مسائل شخصی و خانوادگی و هم مسائل سیاسی و حکومتی از سوی زنان مطرح شده است و اینکه بانویی برای کسب تکلیف و بیان مشکل خود نزد مسئول اصلی دین و حکومت برود، امر مذمومی نیست.
قرآن، الگوی مشاوره خانوادگی نیز ارائه میدهد
وی گفت: در این آیه شریفه، یک نمونه از مشاوره خانوادگی نیز وجود دارد؛ زنی نزد پیامبر اکرم(ص) میآید و از ایشان درباره یک مسئله خانوادگی و شرعی راهنمایی میخواهد. این نیز یکی از نکات تربیتی قابل توجه آیه است.
حجتالاسلام رضوی خاطرنشان کرد: حتی اگر منشأ گلایه یک فرد، یک سنت جاهلی، اشتباه شخصی یا ویژگیهای خاص رفتاری او باشد، این موضوع نباید موجب شود که گلایه او شنیده نشود.
وی افزود: در شأن نزول آیه درباره مردی که مرتکب ظهار شده، در برخی تفاسیر آمده است که او فردی عجول بوده و به سرعت تصمیم میگرفته است. بنابراین ممکن است منشأ اشتباه، رفتار نادرست یک فرد باشد، اما این موضوع مانع شنیده شدن گلایه و رسیدگی به مسئله نمیشود.
نهادهای تربیتی نباید در برابر مسائل برخاسته از «جاهلیت مدرن» شانه خالی کنند
این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه این مسئله برای نهادهای تربیتی امروز یک درس مهم دارد، اظهار داشت: حوزههای علمیه، دانشگاهها، مدارس، مساجد و مجموعههای فرهنگی، زمانی که با انسان و تربیت انسان ارتباط دارند، نباید در برابر مسائلی که از سنتهای جاهلی یا حتی «جاهلیت مدرن» برخاستهاند، شانه خالی کنند.
وی ادامه داد: ممکن است جوانی درباره یک مسئله اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی یا رفتاری سؤال داشته باشد یا حتی خودش مرتکب اشتباهی شده باشد. این نباید باعث شود که مربی یا نهاد تربیتی او را کنار بگذارد.
حجتالاسلام رضوی افزود: مربی الهی نمیگوید چون تو اشتباه کردی، من دیگر با تو کاری ندارم. اگر فردی گرفتار یک رفتار نادرست یا گناه شده است، وظیفه نهاد تربیتی این است که او را هدایت کند و برای حل مسئلهاش وقت بگذارد.
وی تصریح کرد: ممکن است فردی در گذشته روابط نادرستی داشته باشد و همین تجربه باعث شده باشد نگاه منفی یا بیاعتمادی نسبت به ازدواج پیدا کند. در اینجا نباید گفت چون خودت اشتباه کردی، دیگر مسئله تو برای ما اهمیتی ندارد؛ بلکه باید او را هدایت و مشکلش را درمان کرد.
اشتباه افراد نباید مانع هدایت آنان شود
استاد حوزه و دانشگاه گفت: ممکن است فردی سابقه معصیت یا اشتباهی داشته باشد؛ اما این نباید موجب شود که نهادهای مرتبط با تربیت انسان، او را رها کنند.
وی افزود: این یک نکته کلان و مهم برای تمام نهادهایی است که با تربیت انسان سروکار دارند؛ اگر پیرو رسولالله(ص) و سنت الهی هستیم، باید به حکم این آیه، سخن و گلایه افراد را بشنویم و بر اساس آیات بعدی، برای درمان و اصلاح مسئله نیز راهکار ارائه کنیم.
حجتالاسلام والمسلمین رضوی خاطرنشان کرد: اگر همین یک آیه بهدرستی مورد عمل قرار گیرد، در مسائل اقتصادی، روانی، اجتماعی و فرهنگی بسیاری از مشکلات قابل حل خواهد بود.
ارتباط مستقیم، بسیاری از تصویرسازیهای منفی را از بین میبرد
وی در ادامه با اشاره به یک تجربه شخصی در زمینه ارتباط با مردم اظهار داشت: اخیراً در مسیری که میرفتم، تصمیم گرفتم به کسبه سلام کنم؛ چراکه در روایات نیز آمده است که سلام همراه با لبخند صدقه است.
وی افزود: در مقابل مغازهای که چند نفر در اطراف آن بودند، سلام کردم و پس از عبور، یکی از افراد گفت که حتی دیدن لبخند من باعث میشود بیشتر عصبانی شود. گفتوگوی ما در ابتدا شاید دو یا سه دقیقه بیشتر طول نکشید، اما در همین مدت کوتاه، درباره مسائل اقتصادی و معیشتی و یک موضوع شخصی با او صحبت کردم.
استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: بعد از چند دقیقه، فضای گفتوگو کاملاً تغییر کرد و آن فرد که در ابتدا موضع تندی داشت، آرام شد و حتی در پایان به دوست خود میگفت: «همه حاجیها اینگونه نیستند.»
وی تصریح کرد: این تجربه نشان میدهد دشمن ممکن است با استفاده از فضای مجازی، اینستاگرام، ماهواره و رسانههای مختلف، تصویری منفی از افراد مذهبی و روحانیون در ذهن مردم ایجاد کند؛ اما گاهی فقط سه دقیقه ارتباط مستقیم و انسانی میتواند بخشی از این تصویرسازی را از بین ببرد.
برای خنثیسازی تبلیغات دشمن باید ارتباط برقرار کرد
حجتالاسلام رضوی بیان کرد: دشمن ممکن است تصویری کلی ایجاد کند و بگوید همه این افراد چنین هستند، اما ارتباط مستقیم باعث میشود این نگاه کلی شکسته شود و فرد مقابل بگوید «همه اینگونه نیستند» یا «بعضی از این افراد اینگونهاند».
وی افزود: این تغییر نگاه بسیار مهم است و برای تحقق آن، باید شنید، ارتباط برقرار کرد و ترس اولیه را کنار گذاشت و وارد میدان ارتباط با مردم شد.
استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: البته ممکن است از ۱۰ مورد، در همه موارد چنین نتیجهای حاصل نشود، اما اگر حتی در دو مورد نیز ارتباط مستقیم موجب تغییر نگاه شود، همین امر یک اقدام تبلیغی و مثبت محسوب میشود.
حجتالاسلام رضوی در پایان اظهار داشت: امیدواریم توفیق داشته باشیم بیش از گذشته با معارف قرآن کریم مأنوس شویم و بتوانیم این معارف را در زندگی فردی، اجتماعی، مدیریتی و تربیتی خود به کار بگیریم.
انتهای پیام/
نظر شما