به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، کرسی علمیترویجی نقد کتاب فرآیند استنباط فقهی، از منشورات انتشارات دارالفقه وابسته به مرکز پژوهشی دانشوران، با همکاری مرکز تخصصی آخوند خراسانی و با حضور مؤلفان، ناقدان و جمعی از پژوهشگران و اساتید حوزه علمیه خراسان در مرکز پژوهشی دانشوران برگزار شد.
در این نشست، حجتالاسلام والمسلمین سید علیرضا موسویمهر، حجتالاسلام والمسلمین رضا میهندوست و حجتالاسلام والمسلمین سید محمدباقر قدمی، پژوهشگران و مدرسان سطوح عالی حوزه علمیه خراسان و مؤلفان کتاب، به ارائه دیدگاههای خود درباره مبانی، اهداف و ساختار این اثر پرداختند.
همچنین حجتالاسلام والمسلمین مصطفی درّی، پژوهشگر و مدرس سطوح عالی حوزه علمیه قم و مدیر پژوهشگاه مطالعات فقه معاصرو حجتالاسلام والمسلمین محمدصالح حائری، پژوهشگر و مدرس سطوح عالی حوزه علمیه خراسان، مدیر مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد(ع) و مدیر مرکز تخصصی دارالفقه، بهعنوان ناقدان این اثر حضور داشتند.
سه چالش اصلی در تدوین کتاب فرآیند استنباط فقهی
حجتالاسلام والمسلمین سید علیرضا موسویمهر در تشریح انگیزه تدوین کتاب فرآیند استنباط فقهی اظهار داشت: این اثر در پاسخ به سه چالش اساسی در عرصه آموزش دانش اصول تدوین شده است که نخستین آن، کمتوجهی متون آموزشی به چگونگی و فرایند حل مسئله است.
وی افزود: در بسیاری از کتابهای درسی، عمدتاً به چیستی و چرایی مباحث پرداخته میشود، اما چگونگی انجام فرایند استنباط و روش حل مسئله کمتر مورد توجه قرار میگیرد؛ در نتیجه ممکن است طلبهای یک دوره درس خارج اصول را نیز پشت سر بگذارد، اما همچنان با فرایند عملی حل مسئله و نحوه استنباط مواجه باشد.
مؤلف کتاب فرآیند استنباط فقهی تصریح کرد: این خلأ موجب شد مؤلفان به سمت فرآیندنویسی و الگوریتمنویسی حرکت کنند تا مراحل مختلف استنباط و نحوه حرکت از مسئله به حکم، برای مخاطب روشن و قابل پیگیری باشد.
ضرورت عبور از الگوریتم کشف حکم به فرایند کامل استنباط
حجت الاسلام والمسلمین موسویمهر دومین چالش را محدود بودن برخی الگوریتمهای موجود به مرحله کشف و جعل حکم دانست و گفت: در بررسی منابع موجود مشخص شد که الگوریتمهای ارائهشده در بهترین حالت، بیشتر به مرحله کشف و جعل حکم پرداختهاند و مراحل بعدی استنباط را به صورت کامل دنبال نکردهاند.
وی ادامه داد: در کتاب فرآیند استنباط فقهی تلاش شده است الگوریتم تا مراحل نهایی استنباط ادامه پیدا کند و مراتب حکم، از مرحله بررسی ادله تا جمع میان آنها و رسیدن به فعلیت حکم مورد توجه قرار گیرد.
پژوهشگر و مدرس سطوح عالی حوزه علمیه خراسان خاطرنشان کرد: در این نگاه، فرایند استنباط صرفاً به کشف حکم محدود نمیشود، بلکه مراحل مختلفی که یک فقیه برای رسیدن به نتیجه نهایی طی میکند، در ساختار کتاب مورد توجه قرار گرفته است.
وی سومین چالش را نبود کاربست و تطبیق کافی در آثار مرتبط با الگوریتم استنباط عنوان کرد و افزود: صرف ارائه یک فرایند یا الگوریتم، بدون نشان دادن کاربرد آن در مسائل واقعی، نمیتواند مخاطب را با نحوه استفاده از آن آشنا کند؛ ازاینرو در این اثر، تطبیقنویسی و کاربستنویسی نیز مورد توجه قرار گرفته است.
حجت الاسلام والمسلمین موسویمهر با اشاره به حجم قابل توجه کار تطبیقی در این اثر گفت: تقریباً به تعداد گامهای ارائهشده در کتاب، تطبیقهای فقهی نیز طراحی شده است و این تطبیقها عمدتاً در مسائل فقه سنتی ارائه شدهاند، اما تلاش شده است نمونههای انتخابشده زنده و قابل استفاده باشند.
وی اضافه کرد: در این بخش از دیدگاههای فقهای مختلف از جمله امام خمینی(ره)، آیتالله خوئی و دیگر فقها استفاده و برای نمونههای ارائهشده ارجاعهای علمی ذکر شده است.
حجت الاسلام والمسلمین موسویمهر با اشاره به ساختار کلی اثر اظهار داشت: در کتاب حدود ۷۷۰ گام در فرایند استنباط معرفی شده و تقریباً به همین تعداد نیز تطبیق فقهی ارائه شده است.
وی توضیح داد: تطبیقها در سه قالب قابل تصور بود؛ نخست تطبیق نقطهای که در ذیل هر گام، یک نمونه فقهی ارائه شود؛ دوم کاربست یک مجموعه گام پس از پایان یک فصل و سوم تطبیق کل فرایند کتاب بر یک مسئله واحد.
این پژوهشگر حوزه علمیه خراسان خاطرنشان کرد: دو شیوه نخست در کتاب دنبال شده و شیوه سوم به دلیل حجم بالای اثر نیازمند کاری مستقل تشخیص داده شد و در همین راستا، یک نمونه کاربست مستقل نیز بر اساس یکی از مسائل مرتبط با بازی مافیا دنبال و در قالب مقاله تدوین شده است.
تأکید بر ارائه فرایند استنباط در سطح حلقه دوم شهید صدر
در ادامه حجتالاسلام والمسلمین رضا میهندوست با تشریح رویکرد علمی کتاب اظهار داشت: هدف مؤلفان، ارائه یک شمای کلی از مباحث علم اصول و فرایند استنباط در سطح حلقه دوم شهید صدر بوده است.
وی افزود: با توجه به سطح مخاطبان، برخی مباحثی که از محتوای علمی حلقه دوم فراتر بوده، در این اثر وارد نشده است تا ساختار کتاب با سطح علمی مورد نظر تناسب داشته باشد.
حجت الاسلام والمسلمین میهندوست ادامه داد: در این فرایند ابتدا مسئله، موضوع و اجزای آن شناسایی میشود، سپس ادله مرتبط با مسئله مورد بررسی قرار میگیرد و حجیت هر یک از ادله از حیث سند، دلالت و جهت ارزیابی میشود.
وی گفت: پس از بررسی تکتک ادله، مرحله جمع میان ادله دنبال شده و در نهایت، فرایند به مرحله فعلیت حکم و انگیزش برای امتثال میرسد.
این مدرس و پژوهشگر حوزه علمیه خراسان تصریح کرد: در صفحه مربوط به الگوریتم کلی کتاب، مسیر استنباط از تعیین مسئله و بررسی حکم در مراتب مختلف آغاز میشود، سپس بررسی ادله و جمع میان آنها انجام میگیرد و در نهایت به فعلیت و انگیزش میرسد.
تطبیقهای فقهی از نقاط قوت کتاب است
در ادامه، حجتالاسلام والمسلمین محمدصالح حائری، ناقد اثر، با تقدیر از تلاش مؤلفان اظهار داشت: استخراج و تنظیم فرایندهای استنباط بر اساس مباحث شهید صدر، کاری ارزشمند و نیازمند تلاش علمی فراوان بوده است.
وی افزود: مؤلفان توانستهاند بسیاری از فرایندهایی را که به صورت صریح و یکجا در آثار شهید صدر مطرح نشده، از مجموعه مباحث استخراج و به صورت منظم در کنار یکدیگر قرار دهند.
حجت الاسلام والمسلمین حائری، تطبیقها و مثالهای فقهی را یکی از نقاط قوت کتاب دانست و گفت: ارائه نمونههای زنده از کتابهای فقهی مختلف در کنار مراحل فرایند استنباط، به مخاطب کمک میکند تا کاربرد عملی مباحث را بهتر مشاهده کند.
وی در عین حال بر ضرورت بازنگری و ویرایش برخی بخشهای کتاب تأکید کرد و افزود: با اصلاح ساختار، حذف برخی موارد تکراری و بازنگری در مراحل فرایند، میتوان ضمن حفظ محتوای علمی، حجم کتاب را نیز کاهش داد.
حجتالاسلام والمسلمین حائری در ادامه نقد کتاب فرآیند استنباط فقهی، ضمن تقدیر از تلاش علمی مؤلفان اظهار داشت: یکی از ویژگیهای مهم این اثر، استخراج فرایندهایی است که شهید صدر آنها را به صورت صریح و در قالب یک فرایند منسجم ارائه نکرده است.
وی افزود: مؤلفان با مطالعه و برداشت از مباحث حلقه دوم شهید صدر، این مراحل را کنار یکدیگر قرار داده و به یک ساختار منظم تبدیل کردهاند که از نظر علمی و آموزشی قابل توجه است.
ناقد کتاب فرآیند استنباط فقهی با بیان اینکه این بخش از کار نیازمند بررسی بیشتر است، تصریح کرد: برخی از مراحلی که در کتاب به شهید صدر نسبت داده شده، حاصل برداشت و تحلیل مؤلفان از مجموع مباحث ایشان است؛ بنابراین پیشنهاد میشود گروهی از پژوهشگران با دیدگاههای مختلف، این مراحل را بررسی و ارزیابی کنند تا هم استنادها دقیقتر شود و هم اعتبار علمی فرایند ارائهشده افزایش یابد.
حجت الاسلام والمسلمین حائری یکی از ظرفیتهای مهم کتاب را قابلیت تبدیل آن به یک اثر کارگاهی و آموزشی دانست و گفت: اگر این کتاب در کنار حلقه دوم شهید صدر به عنوان کتاب تمرین و کارگاه آموزشی مورد استفاده قرار گیرد، میتواند جایگاه مؤثرتری در نظام آموزشی حوزه پیدا کند.
وی ادامه داد: میتوان ساختار کتاب را به گونهای طراحی کرد که طلبه پس از فراگیری مباحث حلقه دوم، با مراجعه به این اثر، مراحل مختلف استنباط را در قالب تمرینهای عملی دنبال کند و مهارت خود را در اجرای فرایند افزایش دهد.
این پژوهشگر حوزه علمیه خراسان افزود: حتی میتوان کتاب را در قالب یک مجموعه چندواحدی یا کتاب کار تنظیم کرد تا استاد در جلسات آموزشی، بخشی از فرایند را ارائه و طلبه را به اجرای آن در مسائل مختلف فقهی وادار کند.
وی تأکید کرد: این شیوه میتواند فاصله میان یادگیری مباحث نظری اصول و توانایی عملی در فرایند استنباط را کاهش دهد.
تأکید بر برجستهسازی مراحل مغفول در فرایند استنباط
حجت الاسلام والمسلمین حائری یکی دیگر از نقاط قوت کتاب را توجه مکرر به مراحل مهمی دانست که گاهی در جریان استنباط مورد غفلت قرار میگیرند و اظهار داشت: یکی از فواید نگاه فرایندی این است که مراحل مختلف استنباط بارها در ذهن طلبه مرور میشود و برخی نکات مهم که ممکن است در جریان کار فراموش شوند، دوباره مورد توجه قرار میگیرند.
وی افزود: در بسیاری از موارد، فقیه با چند روایت ضعیف مواجه است که هر یک به تنهایی ممکن است حجیت لازم را نداشته باشند، اما در کنار یکدیگر میتوانند در ایجاد اطمینان یا شکلگیری دلالت مؤثر باشند؛ توجه دادن به چنین مراحلی از طریق یک ساختار فرایندی، میتواند به دقت بیشتر در استنباط کمک کند.
ناقد کتاب فرآیند استنباط فقهی ادامه داد: در موارد تعارض ظاهری ادله نیز گاهی توجه به مجموعهای از شواهد و سنت قطعی میتواند مسیر حل مسئله را روشن کند و قرار گرفتن این مراحل در یک فرایند منظم، مانع از فراموش شدن آنها میشود.
کتاب فرآیند استنباط فقهی اثری نوآورانه و کمسابقه است
در ادامه، حجتالاسلام والمسلمین مصطفی درّی، پژوهشگر و مدرس سطوح عالی حوزه علمیه قم و مدیر پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، با اشاره به ویژگیهای علمی اثر اظهار داشت: موضوع کتاب، موضوعی نوآورانه است و در این سطح، با این حجم و با چنین میزان پردازش، اثر جامعی درباره الگوریتم و فرایند استنباط فقهی کمتر مشاهده شده است.
وی افزود: هماهنگی اجزای کتاب، پیوستگی مراحل، استفاده از نمودارهای فرایندی و ارائه نمونههای فقهی از نقاط قوت اثر به شمار میرود.
حجت الاسلام والمسلمین درّی خاطرنشان کرد: پیدا کردن تطبیقهای واقعی و زنده فقهی برای مراحل مختلف استنباط کار سادهای نیست و مؤلفان در این زمینه تلاش قابل توجهی انجام دادهاند.
وی همچنین پایبندی مؤلفان به چارچوب حلقه دوم شهید صدر را قابل توجه دانست و گفت: شهید صدر مباحث خود را به صورت یک الگوریتم صریح و مرحلهبندیشده ارائه نکرده است، اما مؤلفان تلاش کردهاند با حفظ چارچوب حلقه دوم، فرایندهای موجود در مباحث ایشان را استخراج و صورتبندی کنند.
حجت الاسلام والمسلمین درّی در ادامه به برخی اشکالات شکلی و ساختاری کتاب اشاره کرد و افزود: نبود نمایههای موضوعی و نمایههای مرتبط با آیات و روایات، استفاده پژوهشی از کتاب را دشوار میکند و افزودن این بخشها میتواند کارایی اثر را افزایش دهد.
وی همچنین بر ضرورت بازنگری در صفحهآرایی، اندازه قلم، فاصلهگذاری و برخی بخشهای محتوایی تأکید کرد و گفت: با اصلاح این موارد میتوان حجم کتاب را تا حد قابل توجهی کاهش داد، بدون آنکه محتوای اصلی و ارزش علمی اثر آسیب ببیند.
مدیر پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر تصریح کرد: اگر کتاب قرار است به عنوان مکمل حلقه دوم مورد استفاده قرار گیرد، ضرورتی ندارد مفاهیم پایهای مانند اجماع، شهرت، احراز، خبر و دیگر اصطلاحات اصولی به صورت مفصل دوباره توضیح داده شوند؛ مگر آنکه توضیح آنها مستقیماً در خدمت تبیین فرایند استنباط باشد.
وی یکی دیگر از خلأهای کتاب را نبود تمرینهای مشخص آموزشی دانست و اظهار داشت: برای تبدیل این اثر به یک کتاب آموزشی مؤثر، لازم است تمرینهای متنوعی در آن گنجانده شود.
حجت الاسلام والمسلمین درّی پیشنهاد کرد: طلبه در برخی تمرینها موظف باشد یک فرایند یا الگوریتم را طراحی کند، در برخی موارد یک فرایند ارائهشده را تحلیل و تفسیر کند و در نمونههایی نیز دیدگاه یک فقیه یا اصولی را با فرایند پیشنهادی مقایسه و موارد اختلاف را شناسایی کند.
وی ادامه داد: همچنین میتوان از طلبه خواست مراحل حذفشده یا مغفول یک فرایند را شناسایی کند، روش ارائهشده را نقد کند و درباره نقاط قوت و ضعف آن داوری داشته باشد.
این پژوهشگر حوزه علمیه قم افزود: ارائه منابع تکمیلی و مطالعات پیشنهادی متناسب با سطح مخاطب نیز میتواند به غنای آموزشی کتاب کمک کند.
حجت الاسلام والمسلمین درّی در بخش دیگری از نقد خود، به رویکرد آموزشی کتاب پرداخت و گفت: در مقدمه کتاب به برخی رویکردهای آموزشی اشاره شده، اما لازم است این رویکردها با دقت بیشتری تعریف و تبیین شوند.
وی با طرح این پرسش که آیا آموزش فرایند استنباط با ارائه صدها گام به صورت مستقیم، بهترین شیوه تربیت طلبه مجتهد است، اظهار داشت: در برخی روشهای آموزشی جدید، بر کشف و یادگیری فعال تأکید میشود و دانشآموز یا دانشجو نباید صرفاً به اجرای دستورالعملهای از پیش تعیینشده محدود شود.
ناقد کتاب فرآیند استنباط فقهی ادامه داد: در یادگیری بسیاری از مهارتها، انسان ابتدا با اصول و چارچوب کلی آشنا میشود و سپس از طریق تمرین، تجربه و مواجهه با مسائل مختلف، توانایی تشخیص و تصمیمگیری پیدا میکند.
وی با تأکید بر اینکه اصل فرایندنویسی و الگوریتمسازی را نمیتوان نادیده گرفت، خاطرنشان کرد: مسئله اصلی این است که این فرایند چگونه باید به یک ابزار آموزشی تبدیل شود تا به جای ایجاد وابستگی به دستورالعمل، قدرت تحلیل و اجتهاد طلبه را تقویت کند.
حجت الاسلام والمسلمین درّی با اشاره به تفاوت میان یک الگوریتم کامل و روش عملی یک مجتهد اظهار داشت: در فرایند واقعی استنباط، گاهی فقیه به دلیل تجربه علمی، برخی مراحل را سریعتر طی میکند یا با تشخیص یک قرینه، مسیرهای غیرضروری را کنار میگذارد.
وی افزود: لازم است در کنار بیان مراحل اصلی، میانبرها، راههای تشخیص مسیر درست و آنچه میتوان از آن به عنوان فوتهای استادی یاد کرد نیز مورد توجه قرار گیرد.
این پژوهشگر حوزه علمیه قم تأکید کرد: اگر طلبه تنها با فهرستی طولانی از مراحل مواجه شود، ممکن است اجرای فرایند برای او به کاری مکانیکی تبدیل شود؛ در حالی که هدف اصلی از آموزش استنباط، پرورش قدرت تحلیل، تشخیص و اجتهاد است.
حجت الاسلام والمسلمین درّی همچنین بر ضرورت توضیح بیشتر درباره نحوه شکلگیری اطمینان و افزایش احتمال صدور یا صحت مضمون روایات تأکید کرد و گفت: در برخی بخشها عباراتی مانند مراجعه به منابع فقهی، توجه به قرائن یا بررسی ادله مطرح شده، اما برای مخاطب آموزشی لازم است روشن شود که این بررسی دقیقاً چگونه انجام میشود.
وی ادامه داد: برای نمونه، در بررسی حجیت روایت، عوامل مختلفی میتوانند در تقویت اطمینان نسبت به صدور یا مضمون آن مؤثر باشند و لازم است نمونهها و معیارهای بیشتری برای تشخیص این عوامل ارائه شود.
ناقد کتاب فرآیند استنباط فقهی خاطرنشان کرد: همین مسئله درباره تشخیص شهرت، اعراض مشهور، اجماع، سیره عقلاء، سیره متشرعه، قدر متیقن و دیگر عناوین نیز مطرح است و بهتر است فرایند کشف و احراز این امور برای طلبه روشنتر شود.
حجت الاسلام والمسلمین درّی به جایگاه مسئلهشناسی در الگوریتم اشاره کرد و گفت: اگرچه مسئلهشناسی به طور طبیعی باید در ابتدای فرایند مورد توجه قرار گیرد، اما در برخی موارد، خود ادله و روایات هستند که ابعاد جدیدی از مسئله را برای فقیه آشکار میکنند.
وی افزود: بنابراین بهتر است در طراحی فرایند، رابطه دوسویه میان مسئلهشناسی و بررسی ادله نیز مورد توجه قرار گیرد تا فرایند استنباط بیش از اندازه خطی و یکطرفه ترسیم نشود.
پیشنهاد تبیین چارچوب فکری شهید صدر
حجت الاسلام والمسلمین درّی همچنین پیشنهاد کرد بخشی از کتاب به معرفی چارچوب فکری گستردهتر شهید صدر اختصاص یابد و اظهار داشت: طلبهای که با حلقه دوم مواجه میشود، ممکن است با منظومه فکری گسترده شهید صدر، آثار اقتصادی، اجتماعی و نظری ایشان و اهداف کلان ایشان از دانش فقه آشنایی کافی نداشته باشد.
وی افزود: آشنایی با این چارچوب میتواند به مخاطب کمک کند تا فرایند ارائهشده را صرفاً مجموعهای از مراحل فنی تلقی نکند و نسبت آن را با نگاه کلان شهید صدر به فقه و اجتهاد بهتر درک کند.
حجت الاسلام والمسلمین درّی خاطرنشان کرد: همچنین میتوان در صورت تناسب، به نقش شرایط زمان و مکان در اجتهاد و برخی عوامل مؤثر بر فرایند استنباط اشاره کرد؛ البته باید میان مطالبی که مستقیماً از دیدگاه شهید صدر استخراج شده و مطالب تکمیلی مؤلفان، تفکیک روشنی وجود داشته باشد.
فرایند استنباط ظرفیت تبدیل شدن به یک سیستم نرمافزاری را دارد
حجتالاسلام والمسلمین سید محمدباقر قدمی، از مؤلفان کتاب، با اشاره به ابعاد دیگر تدوین فرایند استنباط اظهار داشت: این اثر تنها با هدف آموزش فرایند به انسان تدوین نشده و یکی از ابعاد مورد توجه، امکان تبدیل این فرایند به یک سیستم یا نرمافزار است.
وی افزود: هنگامی که فرایندهای استنباط به صورت دقیق و مرحلهبندیشده بیان شوند، میتوان بررسی کرد که یک سیستم یا ابزار هوشمند برای انجام فرایند استنباط چه دادههایی نیاز دارد و در هر مرحله چه کاری باید انجام دهد.
حجت الاسلام والمسلمین قدمی با تأکید بر اینکه بخش قابل توجهی از فرایندهای علمی به صورت ارتکازی در ذهن پژوهشگر و مجتهد شکل میگیرد، تصریح کرد: ممکن است فرد به دلیل تجربه علمی، برخی مراحل را به صورت ناخودآگاه طی کند و حتی متوجه نشود که چه مراحلی در تصمیمگیری او نقش داشتهاند.
وی ادامه داد: آشکار کردن این فرایندهای ارتکازی، این امکان را فراهم میکند که مراحل مختلف شناسایی، بررسی و ارزیابی شوند و مواردی که در جریان استنباط نادیده گرفته شدهاند، مورد توجه قرار گیرند.
این مؤلف کتاب فرآیند استنباط فقهی خاطرنشان کرد: یکی از ظرفیتهای آینده این کار، حرکت به سمت تولید نرمافزارهایی است که بر اساس فرایندهای استخراجشده بتوانند در ساماندهی مراحل استنباط و ارائه ابزارهای کمکی به پژوهشگران و مجتهدان نقش داشته باشند.
در پایان نشست، مؤلفان ضمن قدردانی از نقدهای ارائهشده، این دیدگاهها را زمینهای برای تکمیل و ارتقای اثر دانستند و بر ضرورت ادامه بررسیهای علمی درباره فرایند استنباط تأکید کردند.
کتاب فرآیند استنباط فقهی با تلاش پژوهشگران مرکز پژوهشی دانشوران و با محوریت مباحث حلقه دوم شهید صدر، درصدد است مراحل مختلف استنباط را از شناسایی مسئله و ادله تا بررسی حجیت، جمعبندی شواهد، دستیابی به حکم فعلی و مرحله توجه و انگیزش، در قالب یک ساختار منظم ارائه کند؛ رویکردی که در کنار ظرفیتهای آموزشی، زمینه بررسیهای بیشتر برای طراحی الگوهای کارگاهی و حتی ابزارهای نرمافزاری در عرصه پژوهش فقهی را فراهم میسازد.
انتهای پیام/
نظر شما