خبرگزاری حوزه| تاریخ تحولات فکری و سیاسی مذهب تشیع سرشار از نقاط عطفی است که بقای مکتب و پویایی اندیشه امامیه را نه تنها به حضور معصومین علیهمالسلام، بلکه به کارگزاران امین و دانشمندان راهبردی حاضر در حلقه یاران ائمه علیهمالسلام وامدار ساخته است.
در این پهنه تاریخی، حضرت عبدالعظیم حسنی علیهالسلام جایگاهی ممتاز و در عین حال مغفول دارد. خوانش متعارف از ایشان غالباً در سطح یک امامزاده جلیلالقدر متوقف مانده و ساحتهای سترگ علمی، جهادی و کنشگری سیاسی وی کمتر در کانون ارزیابیهای جدی قرار گرفته است.
رهبر شهید انقلاب با دقت نظری بدیع، بارها بر این نکته انگشت گذاردهاند که شخصیت ایشان برای بخش اعظم جامعه ناشناخته است و تقلیل این وجود شریف به یک زیارتگاه صرف، خطایی معرفتی در درک پیوندهای تاریخی تشیع به شمار میرود [۳]. ایشان این فرزانه حسنی را شخصیتی چندبعدی میدانند که تلاقی همزمان علم سرشار، جهاد خستگیناپذیر، زهد راستین و زمانآگاهی تشکیلاتی بود؛ مشعلی پرفروغ که در زمانهای خطیر در قلب جغرافیای ایران برافروخته شد تا شبکه پیروان اهل بیت علیهمالسلام را از گزند تندبادهای تحریف و استبداد مصون بدارد [۳].
تبار اصیل و جغرافیای پیوند با خاندان رسالت
تحلیل جامع شخصیت حضرت عبدالعظیم علیهالسلام، نیازمند کاوش در ریشههای هویتی و اصالت خانوادگی اوست. رهبر شهید انقلاب در کالبدشکافی نسب ایشان متذکر میشوند که وی با چهار واسطه به امام حسن مجتبی علیهالسلام میرسد و انتسابش به خاندانی است که همگی از چهرههای اثرگذار و تاریخساز اسلام بودهاند؛ تبار مقدسی مشتمل بر عبدالله بن علی بن حسن بن زید بن حسن مجتبی علیهالسلام که حاملان اصالت تقوا و کارنامههای برجسته علمی و مبارزاتی بودند [۳]. این شجرهنامه طیبه بستری فراهم ساخت تا او وارث سنتی ریشهدار در دفاع از حقانیت امامت گردد.
ورود ایشان به شهر باستانی ری، رویدادی تمدنساز بود؛ ری با پیشینه عظیم فرهنگیاش پایگاهی سترگ محسوب میشد، اما حضور این شخصیت عالیمقام بود که بدان اعتباری جاودان بخشید. تعبیر دقیق رهبری دایر بر این که جناب عبدالعظیم علیهالسلام با آن که اهل ری نبود، حقاً و انصافاً به تاریخ این شهر آبرو بخشید و حق بزرگی بر گردن اهل ری و تمام تهرانیها نهاد، بازتابدهنده ارزش تمدنی این هجرت تاریخی در هویتیابی تشیع در این سامان است [۱].
جهاد فکری، زهد صادقانه و احیای میراث حدیثی
شناخت منزلت این دانشمند برجسته بدون درک سلوک باطنی و کوششهای علمی شبانهروزی وی ممکن نیست. رهبر شهید انقلاب تجلیل از عبدالعظیم حسنی علیهالسلام را تجلیل همزمان از علم و جهاد و زهد و تقوا برمیشمارند؛ انسانی که در توصیف حالات زیست او در دیار ری، صائمالنهار و قائماللیل ثبت شده است؛ همه روزها را در امساک و روزهداری به سر میبرد و شبها را یکسره در قیام و سجود به سحر میرساند [۳].
این صیانت باطنی، بستری طاهر برای شکوفایی رسالت علمی او در مقام محدثی عالیمرتبه فراهم آورد. نکته درخشان در بیانات رهبر شهید اشاره به ابتکار علمی تدوین احادیث این بزرگوار است؛ آنجا که یادآور میشوند تدوین و عرضه احادیث استخراج شده توسط مرحوم آیتالله ریشهری و نقش بستن آن بر دیوارهای بارگاه، نقشی اساسی در آگاهسازی تودهها نسبت به مقام بلند روایی ایشان ایفا کرد [۲]. عبدالعظیم حسنی علیهالسلام تنها یک ناقل روایات نبود، بلکه در مرزبانی از عقاید شیعه پیشگام به شمار میرفت.
سبقت در تدوین میراث علوی؛ پیشتازی قبل از نهجالبلاغه
شاید ناشناختهترین و در عین حال شگفتآورترین ساحت نبوغ علمی حضرت عبدالعظیم علیهالسلام، ابتکار بیبدیل او در حفظ کلام امیرالمؤمنین علیهالسلام باشد. رهبر شهید انقلاب با استناد به شهادت شیخ نجاشی در رجال، بر گردآوری خطب امیرالمؤمنین علیهالسلام توسط ایشان تأکید میورزند. تحلیل تاریخی رهبری از این کنش علمی، عمق راهبردی آن را آشکار میکند: حضرت عبدالعظیم علیهالسلام در حدود یکصد و هفتاد سال پیش از تألیف نهجالبلاغه به دست سید رضی، به جمعآوری خطبههای مولیالموحدین علیهالسلام همت گماشت [۳]. این پیشتازی تاریخی نه تنها نبوغ سندی و زمانشناسی او را اثبات میکند، بلکه نشان میدهد او خطر محو یا تحریف میراث سیاسی و فکری علوی را بسیار زودتر از دیگران حس کرده بود.
هجرت تشکیلاتی؛ جهاد در عصر اختناق عباسی
بعد سیاسی و مبارزاتی زندگی حضرت عبدالعظیم علیهالسلام مهمترین شاخصه تمایز او از دیگر محدثان همعصر است. تعبیر مشهور رجالیون مبنی بر این که ایشان «حارباً من السلطان» وارد ری شد، محور تحلیل رهبر انقلاب از کنشگری جهادی اوست [۳]. ایشان توضیح میدهند که چرا عبدالعظیم حسنی علیهالسلام ناچار شد حجاز و عراق را پشت سر گذارد و در حال اختفا و تعقیب بگریزد؟ این امر بر مبارز بودن، خطشکنی و فعالیتهای عمیق تشکیلاتی او دلالت دارد. او صرفاً یک مدرس متون نبود، بلکه فعالانه در کانون خط مقدم ترویج امامت و به چالش کشیدن هژمونی خلافت طاغوت عمل میکرد [۳]. تعقیب او از سوی دستگاه امنیتی خلافت عباسی نشان از آن داشت که حکومت، وی را عنصری خطرناک در ساماندهی جامعه شیعه میدید.
حیات شبکه شیعه در سایه حصر امامان معصوم علیهمالسلام
رهبر شهید انقلاب با نگاهی جامعهشناختی به تاریخ امامت، پرده از یک پارادوکس عظیم در عهد امامت حضرت جواد علیهالسلام، حضرت هادی علیهالسلام و حضرت عسکری علیهالسلام برمیدارند؛ دورانی که باید آن را عصر اختناق مضاعف نامید. خلفای عباسی این سه امام علیهمالسلام را در پایگاههای نظامی در حصر شدید فیزیکی قرار داده بودند، اما در کمال شگفتی، این برهه به پرنشاطترین دوره فعالیت شبکه شیعه بدل گشت [۳]. رهبر شهید با پیوند دادن این واقعیت تاریخی به سیره حضرت عبدالعظیم علیهالسلام نتیجه میگیرند که این مجاهد خستگیناپذیر، حداقل راوی برجسته دو امام معصوم علیهماالسلام یعنی امام جواد علیهالسلام و امام هادی علیهالسلام بوده و به عنوان یکی از ستونهای اصلی این شبکه ارتباطی عمل میکرده است [۳].
نیابت دینی و مرجعیت علمی در سیره عملی ایشان
تجلی جایگاه بیبدیل حضرت عبدالعظیم علیهالسلام را باید در اعتماد مطلق حجت خدا به وی مشاهده کرد. در یکی از گویاترین شواهد تاریخی، امام هادی علیهالسلام با آگاهی از موطن فردی که از ری شرفیاب شده بود، فرمانی صادر میکنند که نه تنها وثاقت، بلکه شأن مرجعیت تامه او را اثبات میکند: «هر مشکلی در امر دین داشته باشی، میتوانی از عبدالعظیم بن عبدالله الحسنی بپرسی» [۴]. تحلیل رهبر شهید از این واقعه آن است که امام هادی علیهالسلام، عبدالعظیم حسنی علیهالسلام را رسماً به عنوان یک مرجع جامع علم دین به شیعیان دیار ری معرفی فرمودند. تعبیر حضرت صرفاً مشورت فقهی نبود، بلکه واگذاری کلیت امر دین و گرهگشایی از شبهات جامعه به ید باکفایت او به شمار میرفت [۴].
فلسفه همترازی زیارت عبدالعظیم علیهالسلام با زیارت سیدالشهدا علیهالسلام
یکی از حیرتانگیزترین ارزیابیهای ایمانی درباره حضرت عبدالعظیم علیهالسلام، روایت مشهور امام هادی علیهالسلام (و به نقلی منسوب به امام عسکری علیهالسلام) است که میفرماید اگر قبر عبدالعظیم علیهالسلام را زیارت کنی، همانند کسی هستی که حسین بن علی علیهالسلام را زیارت کرده است. رهبر شهید انقلاب با رویکردی عمیقاً تحلیلی به ریشهیابی این موازنه پرداخته و تأکید میکنند این کلام یک مهندسی قدسی برای زنده نگه داشتن روح عاشورا در فلات ایران بود [۲]. زیارت او صرفاً ادای احترام به یک متوفی نبود، بلکه اعتصام به نماد مقاومت، فقاهت و ولایتمداری امامیه در گستره ایران بود [۲].
رسالت نخبگانی در بازتعریف زیست مؤمنانه
جمعبندی کلام رهبر شهید انقلاب، ما را به بازتعریف وظیفه نخبگانی در قبال این میراث معنوی و تاریخی فرامیخواند. پیام این نگاه به حوزههای علمیه، دانشگاهها و فعالان رسانهای این است که تولیدات محتوایی باید از چهارچوبهای سطحی فراتر رفته و بر تبیین وجوه علمی، مبارزاتی و سازمانبخش حضرت متمرکز شود [۲]. عبدالعظیم حسنی علیهالسلام نمونه مجسم و کمنظیر یک مؤمن بصیر، مجاهدی نستوه در راه خدا، راوی امین تعالیم وحی و هجرتکنندهای با تدبیر به سوی مدار ولایت است. اگر این ابعاد به نسل جوان منتقل شود، نه تنها درمییابند که چگونه میتوان در دوران غیبت و خفقان فکری پایدار ماند، بلکه این کهندیار متوجه خواهد شد چه گنجینه بیبدیلی از هدایت و تمدنسازی را در دامان خویش نگاهبانی میکند.
گذار از زیارت احساسی به زیارت آگاهانه و تمدنساز؛ پیشنهادهای راهبردی
برای تحقق گذار از زیارت احساسی به زیارت آگاهانه و تمدنساز در بارگاه حضرت عبدالعظیم علیهالسلام و تبدیل این آستان به یک کانون معرفتی، پیادهسازی سیاستهای راهبردی زیر ضروری است.
این پیشنهادات بر پایه دلالتهای ضمنی بیانات رهبر شهید انقلاب، ناظر به بازتعریف نقش این مکان از یک زیارتگاه صرف به یک پایگاه تمدنی تنظیم شدهاند:
۱. سیاست بازخوانی شخصیت (تبدیل زیارت به سیر معرفتی): نخستین گام، طراحی مسیرهای سیر معرفتی در داخل مجموعه است. امروزه در بسیاری از مراکز فرهنگی جهان، مخاطب با یک روایت خطی و هوشمندانه هدایت میشود. در حرم حضرت عبدالعظیم علیهالسلام نیز باید با بهرهگیری از تکنولوژیهای مدرن و چیدمانهای هنری، روایتِ جهادِ شبکه وکالت برای زائر تبیین شود. زائر نباید تنها وارد یک فضای معماری شود؛ بلکه باید وارد یک سیر تاریخی شود که او را از یک زائرِ دعاگو به یک محققِ دردمند تبدیل میکند. طراحی نمایشگاههای دائمی و تعاملی که به جای تمرکز بر کرامات عام، بر کنشگری علمی و هجرت تشکیلاتی ایشان در عصر اختناق تمرکز دارند، اولویتِ تقنینی و اجرایی دارد.
۲. سیاست مرجعیت علمی (تأسیس بنیاد حدیثی و تمدنی): رهبر شهید انقلاب بر سبقت ایشان در تدوین خطب امیرالمؤمنین علیهالسلام تأکید داشتهاند. این یک سند راهبردی است که باید به یک «نهاد علمی» بدل شود. تأسیس بنیاد مطالعات حدیثی حضرت عبدالعظیم علیهالسلام با هدف تصحیح، شرح و انتشارِ میراث حدیثی ایشان، باید در دستور کار قرار گیرد. این بنیاد نباید صرفاً یک نهاد پژوهشی محصور باشد، بلکه باید به عنوان مرجعِ «پاسخگویی به شبهات» و «آموزش مفاهیم ولایی» در استان تهران عمل کند. ترویج این باور که حضرت عبدالعظیم علیهالسلام، «مجتهدِ منصوب» و محل رجوع امامان معصوم علیهمالسلام بوده است، باید به کلیدواژه اصلی تولیدات محتوایی این آستان تبدیل شود.
۳. سیاست روایتگری فعال (تحول در نقش خادمان و مبلغان): سیاستِ نیروی انسانی در این آستان باید از مدیریتِ انتظاماتی به مدیریتِ روایی تغییر جهت دهد. خادمان فرهنگی و مبلغان مستقر در حرم، باید به راویان تمدن شیعی بدل شوند. آنان باید آموزش ببینند تا با زبانی نخبگانی اما قابلفهم برای عموم، ابعاد سیاسی، شبکه ارتباطی با ائمه علیهمالسلام و نقش ایشان در حفظ هویت تشیع را برای گروههای هدف (بهویژه جوانان و دانشگاهیان) بازخوانی کنند. این یعنی جایگزینی سخنرانیهای سنتی با نشستهای تبیینی میدانی در فضای حرم.
۴. سیاست شبکهسازی ملی (اتصال ری به جغرافیای مقاومت): حضرت عبدالعظیم علیهالسلام نماد پیوندِ مرکزیت ولایت با پیرامون شیعی در ایران است. سیاستگذاری باید به گونهای باشد که این حرم به قطب همافزایی میان سایر مراکز علمی و زیارتی ایران تبدیل شود. برگزاری همایشهای بینالمللی با تمرکز بر میراث تمدنی محدثان بزرگ و دعوت از پژوهشگران برای بررسی نقش شبکه وکالت در دوران عباسی، میتواند این آستان را از یک مکان محلی به یک مرجع فکری ملی ارتقا دهد.
۵. سیاست پیوست معماری و بصری: معماری و نمادهای بصری حرم باید بازتابدهنده عقلانیتِ حاکم بر سلوک عبدالعظیم علیهالسلام باشد. استفاده از کتیبههای حدیثی که گویای استدلالها و درایتهای سیاسی ایشان است (بهجای استفاده صرف از مضامین تکراری)، میتواند محیط را به یک کلاس درس زنده تبدیل کند. هر کنج و رواق این حرم باید پیامی از زمانشناسی و شجاعت در تبیین حق را به مخاطب مخابره کند تا زائر با ذهنی پُر از سؤالات معرفتی و پاسخهای عمیق، از فضای حرم خارج شود.
این راهکارها در مجموع، یک سیاستگذاریِ تمدنی است که هدف آن نه تنها تکریم یک شخصیت والامقام، بلکه احیای الگوی زیستِ مجاهدانه در عصر حاضر است؛ الگویی که در آن، زیارت، تمرینی برای آمادگی جهت ایفای نقش در شبکه ولایت است.
خدیجه حامدی
معاون پژوهش مؤسسه آموزش عالی حوزوی حضرت عبدالعظیم علیهالسلام
فهرست مراجع و مستندات تاریخی:
[۱] کامل الزیارات، ابن قولویه، صفحه ۳۲۴؛ ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، شیخ صدوق، صفحه ۹۹؛ وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، جلد ۱۴، صفحه ۵۷۵.
[۲] رجال النجاشی، احمد بن علی النجاشی، در شرح حال حضرت عبدالعظیم حسنی علیهالسلام (پیرامون تصریح بر جمعآوری خطب امیرالمؤمنین علیهالسلام و عبارت «حارباً من السلطان»).
[۳] بیانات حضرت آیتالله خامنهای در دیدار اعضای برگزارکننده کنگره حضرت عبدالعظیم حسنی علیهالسلام، مورخ ۱۳۸۲/۰۳/۰۵.
[۴] بیانات رهبر معظم انقلاب در سخنرانی جمع مردم شهر ری در مرقد مطهر، مورخ ۱۳۷۳/۰۸/۰۵.
نظر شما