به گزارش سرویس بینالملل خبرگزاری حوزه، مسجد والدهخان در حیاط یکی از پرترددترین مناطق تجاری تاریخی استانبول، یعنی کاروانسرای بزرگ والدهخان، قرار دارد و بهعنوان یکی از نمادهای مهم ارتباط دیرینه این شهر با جوامع ایرانی و شیعی شناخته میشود. این بنا که از دوران عثمانی تا امروز پابرجا مانده، تنها مکانی برای عبادت نیست، بلکه نشانههایی از مهاجرت، تجارت، تعاملات فرهنگی و حافظه اجتماعی را نیز در خود حفظ کرده است.
کاروانسرای بزرگ والدهخان در منطقه فاتح، در خیابان چاکماکچیلار یوکوشو، واقع شده و بهواسطه وسعت و پیشینه تاریخی خود، در میان کاروانسراهای قدیمی استانبول جایگاه ویژهای دارد. این بنا در قرن هفدهم میلادی به دستور کوسم سلطان (Kösem Sultan)، مادر سلطان مراد چهارم عثمانی، ساخته شد. گفته میشود هدف از ساخت این کاروانسرا، تأمین درآمد برای آثار وقفی کوسم سلطان بوده و هزینههای نگهداری برخی بناها، از جمله مسجد چینیلی در اسکودار، از محل درآمدهای آن تأمین میشده است.
در استانبولِ دوره عثمانی، کاروانسراها کارکردهایی مشابه هتل، انبار، محل کسبوکار و مرکز تجارت امروزی را بهطور همزمان بر عهده داشتند. بازرگانانی که از آناتولی، ایران، قفقاز و شهرهای مختلف قلمرو عثمانی میآمدند، در طول سفر خود در این کاروانسراها اقامت میکردند، کالاهایشان را در آنجا نگه میداشتند و معاملات تجاری خود را انجام میدادند. کاروانسرای بزرگ والدهخان نیز به یکی از مراکز اصلی فعالیتهای تجاری استانبول تبدیل شده بود.
این کاروانسرا بهویژه بهعنوان یکی از توقفگاههای مهم بازرگانان ایرانی در استانبول شناخته میشد. گفته میشود بازرگانانی که از ایران میآمدند و همچنین شیعیان آذری، در اتاقهای این کاروانسرا سکونت داشتند، فعالیتهای تجاری خود را از آنجا دنبال میکردند و بهتدریج محیط اجتماعی ویژهای پیرامون خود شکل دادند. این مسأله سبب شد که این بنا نهتنها از نظر اقتصادی، بلکه در زندگی روزمره جامعه ایرانیان ساکن استانبول نیز اهمیت پیدا کند.
مسجد کوچکی که در حیاط کاروانسرا قرار داشت، یکی از مهمترین مکانهایی بود که نیازهای دینی این جامعه را برآورده میکرد. این مسجد که امروزه با نامهای «مسجد والدهخان» و «مسجد ایرانیان» شناخته میشود، از مراکز تاریخی شیعیان استانبول به شمار میرود. حیات اجتماعی شکلگرفته در اطراف این مسجد نشان میدهد که حضور بازرگانان ایرانی در استانبول، تنها به فعالیتهای تجاری محدود نبوده است.
یکی از دورههایی که این مسجد بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار میگرفت، ماه محرم بود. در منابع تاریخی آمده است که شیعیان ایرانی در روزهای محرم و عاشورا، مراسم عزاداری را در حیاط کاروانسرا برگزار میکردند. این برنامهها به گردهماییهای پرجمعیتی تبدیل میشد که هم ساکنان کاروانسرا و هم ایرانیان ساکن نقاط مختلف شهر در آن شرکت میکردند. این مراسم، افزون بر آنکه بخشی از مناسک دینی به شمار میرفت، کارکرد اجتماعی نیز داشت و موجب تقویت همبستگی میان اعضای جامعه میشد.
نمای امروزی مسجد والدهخان، تغییراتی را که این بنا در گذر زمان پشت سر گذاشته است، نشان میدهد. گفته میشود مسجد چوبی قدیمی در آتشسوزی دهه ۱۹۵۰ (۱۳۲۸- ۱۳۲۹) آسیب دید و سپس در سال ۱۹۵۱ به همت انجمن امداد ایرانیان بازسازی شد. وجود مغازههایی در زیر مسجد نیز نشان میدهد که چگونه کارکرد تجاری کاروانسرا و فضای عبادی در یک مجموعه معماری با یکدیگر پیوند خوردهاند.
این مسجد که مناره ندارد، از نظر معماری با مساجد بزرگ عثمانی در استانبول تفاوت دارد. تزئینات فضای داخلی، محراب کاشیکاریشده و عناصر چوبی آن، تأثیرپذیری از هنر ایرانی ـ فارسی را نشان میدهد. از این منظر، مسجد والدهخان نهتنها مکانی برای عبادت، بلکه بازتابی معماری از میراث فرهنگی شیعیان در استانبول به شمار میرود.
خود کاروانسرای بزرگ والدهخان نیز ارزش تاریخی فراوانی دارد. این مجموعه که از سه حیاط تشکیل شده، در گذشته با صدها اتاق، امکان اقامت و فعالیت بازرگانان را فراهم میکرد. حیاطها، راهروها و مغازههای این کاروانسرا هنوز هم از جمله فضاهایی هستند که بافت تجاری قدیمی استانبول را به نمایش میگذارند.
نظر شما