خبرگزاری حوزه | علی سعادتی، کارگردان نمایش «آکواریوم» اثر حاضر در بخش مهمان تئاتر صحنه‌ای بیستمین جشنواره بین‌المللی تئاتر مقاومت، در گفت‌وگو با خبرگزاری حوزه با بیان اینکه مقاومت را نباید صرفاً به عرصه نبردهای نظامی محدود کرد، اظهار کرد: مقاومت در لحظات تنهایی، در تلاش برای حفظ انسانیت در شرایط دشوار و در ایستادگی مقابل پوچی زندگی روزمره نیز معنا پیدا می‌کند. تئاتر این ظرفیت را دارد که با بهره‌گیری از بدن، سکوت و زمان، وجوه کمتر دیده‌شده این مفهوم را به تصویر بکشد و مخاطب را با لایه‌های پنهان تجربه انسانی مواجه کند.
تجربه زیسته انسان در فضای محدود
وی درباره رویکرد اجرایی نمایش «آکواریوم» بیان کرد: این اثر را می‌توان در قالب درامی سیال و تجربی بررسی کرد که در آن، روایت داستان بر مبنای الگوهای خطی و متداول پیش نمی‌رود. تمرکز اصلی اجرا بر کنش‌های بدنی، لحظات سکون و زمان‌های مرده و همچنین مواجهه انسان با محدودیت‌های محیطی است. در این ساختار، آنچه اهمیت پیدا می‌کند، صرفاً انتقال یک داستان از ابتدا تا انتها نیست، بلکه شکل‌گیری تجربه‌ای مشترک میان اجراگران و تماشاگران است؛ تجربه‌ای که مخاطب را به مشاهده، تأمل و کشف روابط میان عناصر اجرایی دعوت می‌کند.
کارگردان نمایش «آکواریوم» با اشاره به مفهوم محوری این اثر افزود: عنوان نمایش، خود حامل معنایی استعاری است. آکواریوم فضایی بسته و در عین حال شفاف است؛ محیطی که امکان مشاهده را فراهم می‌کند، اما آزادی حرکت و خروج از محدوده را با محدودیت مواجه می‌سازد. این ویژگی می‌تواند تصویری از شرایطی باشد که انسان در آن، با وجود دیده‌شدن و قرارگرفتن در معرض نگاه دیگران، همچنان از آزادی کامل برخوردار نیست. در چنین وضعیتی، شخصیت‌ها می‌کوشند معنای حضور، بقا و ارتباط را در چارچوب محدودیت‌های موجود بازتعریف کنند.
سعادتی ادامه داد: شفافیت در این اثر لزوماً به معنای شناخت کامل نیست. ممکن است همه‌چیز در معرض دید قرار داشته باشد، اما آنچه در درون انسان می‌گذرد، همچنان پنهان بماند. این تضاد میان دیده‌شدن و فهمیده‌شدن، یکی از زمینه‌هایی است که می‌تواند مخاطب را به تأمل درباره موقعیت انسان در جهان معاصر وادار کند. از این منظر، فضای نمایش تنها یک محیط فیزیکی نیست، بلکه بستری برای مواجهه با محدودیت‌های روانی و وجودی انسان نیز به شمار می‌رود.
وی با تأکید بر اهمیت زبان اجرایی در این نمایش گفت: در آثاری از این دست، بدن بازیگر و کیفیت حضور او روی صحنه اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. هنگامی که روایت مستقیم و کلامی در مرکز توجه قرار ندارد، حرکت، سکون، فاصله میان بدن‌ها و حتی لحظاتی که ظاهراً اتفاقی در آن‌ها رخ نمی‌دهد، می‌توانند حامل معنا باشند. تماشاگر باید فرصت داشته باشد تا از خلال این نشانه‌ها، روابط و وضعیت شخصیت‌ها را کشف کند. به همین دلیل، در چنین تجربه‌ای، دریافت مخاطب صرفاً به شنیدن دیالوگ‌ها وابسته نیست، بلکه از طریق مواجهه با مجموعه‌ای از عناصر دیداری و حرکتی شکل می‌گیرد.
جشنواره مقاومت؛ فرصتی برای مواجهه با حقیقت‌های انسانی
این کارگردان درباره حضور در بیستمین جشنواره بین‌المللی تئاتر مقاومت اظهار کرد: استمرار این رویداد فرهنگی نشان می‌دهد که مقاومت را نمی‌توان مفهومی مقطعی و محدود به شرایط خاص دانست. این مفهوم می‌تواند در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی جریان داشته باشد و در موقعیت‌های گوناگون، صورت‌های متفاوتی به خود بگیرد. از این منظر، جشنواره تئاتر مقاومت فرصتی برای بازاندیشی در معنای این واژه و بررسی ظرفیت‌های آن در زبان هنر است.
وی افزود: حضور در چنین رویدادی برای من امکان گفت‌وگو با مخاطبانی را فراهم می‌کند که ممکن است در کنار انتظار برای تماشای یک اثر نمایشی، به دنبال مواجهه با پرسش‌های جدی درباره انسان و جهان پیرامون خود نیز باشند. تئاتر زمانی می‌تواند تأثیر عمیق‌تری بر مخاطب بگذارد که از انتقال پیام‌های مستقیم فراتر برود و زمینه‌ای برای طرح پرسش، شکل‌گیری تردید و بازنگری در برداشت‌های پیشین ایجاد کند. به همین دلیل، جشنواره‌هایی با محوریت مقاومت می‌توانند محل تلاقی نگاه‌های مختلف هنری و تجربه‌های متنوع انسانی باشند.
سعادتی با بیان اینکه ظرفیت‌های این جشنواره نباید تنها در بازنمایی روایت‌های آشنا خلاصه شود، تصریح کرد: موضوع مقاومت امکان پرداخت در قالب‌های متعددی را دارد و هر هنرمند می‌تواند متناسب با جهان‌بینی و زبان اجرایی خود، وجهی از آن را آشکار کند. گاهی یک روایت پرتحرک و حماسی می‌تواند بخشی از واقعیت را نشان دهد و گاهی سکوت، انزوا یا مواجهه فرد با یک موقعیت دشوار، معنایی عمیق‌تر از مقاومت را منتقل می‌کند. تنوع در شیوه‌های روایت، به معنای فاصله‌گرفتن از موضوع اصلی نیست، بلکه می‌تواند به شناخت ابعاد گسترده‌تر آن کمک کند.
وی ادامه داد: یکی از ظرفیت‌های مهم جشنواره، فراهم‌کردن زمینه برای حضور هنرمندانی است که به دنبال تجربه زبان‌های متفاوت در تئاتر هستند. هنگامی که یک مفهوم در قالب‌های گوناگون هنری بازخوانی می‌شود، امکان برقراری ارتباط آن با مخاطبان متنوع نیز افزایش می‌یابد. به باور من، رویدادهای فرهنگی زمانی می‌توانند پویایی خود را حفظ کنند که ضمن توجه به تجربه‌های گذشته، برای شکل‌گیری نگاه‌های تازه نیز فرصت ایجاد کنند.
مقاومت فراتر از میدان نبرد معنا پیدا می‌کند
سعادتی با تشریح نگاه خود به مفهوم مقاومت در هنرهای نمایشی اظهار کرد: در برداشت من، مقاومت تنها به حضور در میدان‌های نبرد یا ایستادگی در برابر یک دشمن بیرونی محدود نمی‌شود. انسان در زندگی روزمره نیز با شرایطی مواجه است که ادامه‌دادن، حفظ کرامت و کنارنگذاشتن ارزش‌های انسانی را به امری دشوار تبدیل می‌کند. ایستادگی در برابر فرسودگی، تحمل تنهایی و تلاش برای حفظ معنای زندگی در شرایط محدودکننده، از جمله موقعیت‌هایی هستند که می‌توان آن‌ها را در چارچوب گسترده‌تر این مفهوم بررسی کرد.
وی افزود: تئاتر به دلیل ماهیت زنده و مبتنی بر حضور انسان، ابزار مناسبی برای پرداختن به این تجربه‌ها در اختیار دارد. بدن بازیگر می‌تواند فشار یک موقعیت دشوار را منتقل کند؛ سکوت می‌تواند جای خالی کلمات و ناتوانی در بیان رنج را نشان دهد و گذر زمان می‌تواند فرسایش یا پایداری انسان را به تجربه‌ای ملموس برای تماشاگر تبدیل کند. این ویژگی‌ها کمک می‌کنند تا مقاومت نه به‌عنوان مفهومی انتزاعی، بلکه در قالب رفتارها و موقعیت‌های قابل لمس روی صحنه بازنمایی شود.
کارگردان «آکواریوم» با تأکید بر ضرورت پرهیز از کلیشه‌ها در بازنمایی مقاومت بیان کرد: اگر قرار است هنر به درک عمیق‌تری از این مفهوم کمک کند، باید امکان نمایش پیچیدگی‌های انسانی را داشته باشد. شخصیت‌ها نباید صرفاً به حاملان یک پیام از پیش تعیین‌شده تبدیل شوند، زیرا انسان در مواجهه با بحران‌ها، مجموعه‌ای از احساسات، تردیدها و تصمیم‌های متفاوت را تجربه می‌کند. نشان‌دادن این پیچیدگی‌ها می‌تواند مخاطب را به درکی واقعی‌تر از شرایط انسان‌هایی برساند که در موقعیت‌های دشوار قرار گرفته‌اند.
وی ادامه داد: استفاده از واقع‌گرایی خام و فاصله‌گرفتن از الگوهای تکراری حماسی، یکی از راه‌هایی است که می‌تواند به بازنمایی صادقانه‌تر مقاومت کمک کند. منظور از این رویکرد، نادیده‌گرفتن ارزش روایت‌های حماسی نیست، بلکه تأکید بر این است که همه ابعاد مقاومت را نمی‌توان در قالب یک الگوی ثابت نمایش داد. گاهی یک تصمیم کوچک، پافشاری بر یک اصل اخلاقی یا تلاش برای حفظ ارتباط انسانی در شرایط دشوار، می‌تواند معنایی قابل‌توجه داشته باشد.
سعادتی با اشاره به نقش تئاتر در ایجاد ارتباط میان تجربه فردی و مسائل اجتماعی گفت: هنر نمایشی این امکان را دارد که مخاطب را از جایگاه یک مشاهده‌گر صرف خارج کند و او را درگیر پرسش‌هایی سازد که شاید در زندگی روزمره کمتر به آن‌ها توجه می‌کند. هنگامی که تماشاگر با موقعیت شخصیت‌ها روبه‌رو می‌شود، ممکن است درباره انتخاب‌های آنان، شرایطی که به وجود آمده و راه‌های ممکن برای مواجهه با بحران تأمل کند. در چنین شرایطی، نمایش از یک رویداد سرگرم‌کننده فراتر می‌رود و به تجربه‌ای فکری و انسانی تبدیل می‌شود.
ضرورت گسترش نمایش‌های تجربی در جشنواره
این کارگردان درباره راهکارهای تقویت جشنواره بین‌المللی تئاتر مقاومت اظهار کرد: یکی از پیشنهادهای من، فراهم‌کردن فضای گسترده‌تر برای نمایش‌های تجربی و فرم‌گرا در کنار سایر گونه‌های نمایشی است. موضوع مقاومت ظرفیت آن را دارد که با زبان‌های اجرایی متنوع و شیوه‌های نوآورانه روایت شود. بهره‌گیری از ساختارهای تازه، تجربه‌های بصری متفاوت و پیوند میان زبان‌های تئاتری و سینمایی می‌تواند امکان‌های جدیدی برای بازنمایی این مفهوم ایجاد کند.
وی افزود: نسل‌های جدید با شیوه‌های متفاوتی از دریافت و تجربه آثار هنری روبه‌رو هستند و طبیعی است که برای برقراری ارتباط مؤثر با آن‌ها، باید به زبان‌های تازه نیز توجه کرد. نوآوری در فرم و شیوه اجرا می‌تواند زمینه‌ای فراهم کند تا مخاطب جوان از زاویه‌ای متفاوت با مفهوم مقاومت مواجه شود و نسبت خود را با آن بازتعریف کند. این رویکرد زمانی مؤثر خواهد بود که نوآوری صرفاً به تغییرات ظاهری محدود نشود و در خدمت محتوای اثر و جهان فکری آن قرار گیرد.
سعادتی تصریح کرد: توسعه فضای تجربه‌گرایی در جشنواره به معنای کنارگذاشتن شیوه‌های شناخته‌شده نیست، بلکه می‌تواند امکان هم‌نشینی تجربه‌های گوناگون را فراهم کند. وجود نگاه‌های متنوع، فرصت تبادل اندیشه میان هنرمندان را افزایش می‌دهد و به مخاطب اجازه می‌دهد تا با برداشت‌های متفاوت از یک موضوع آشنا شود. هرچه دامنه این تجربه‌ها گسترده‌تر باشد، امکان کشف ظرفیت‌های تازه هنرهای نمایشی نیز بیشتر خواهد شد.
وی در پایان با قدردانی از برگزارکنندگان و هنرمندانی که در شکل‌گیری و استمرار این رویداد نقش دارند، گفت: امیدوارم جشنواره بین‌المللی تئاتر مقاومت همچنان بستری برای حضور آثار صادقانه، جسورانه و حقیقت‌جو باقی بماند. مقاومت مفهومی زنده و چندوجهی است و هنر می‌تواند با عبور از روایت‌های تکراری، امکان شناخت عمیق‌تر آن را فراهم کند. به باور من، پیوند میان تجربه‌های نوآورانه هنری و نگاه انسانی به مقاومت، می‌تواند به غنای آثار نمایشی و گسترش ارتباط آن‌ها با مخاطبان کمک کند.
انتهای پیام
نظر شما