به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجت‌الاسلام والمسلمین جواد رقوی، عضو هیئت علمی و مدیر گروه فلسفه و کلام جامعه‌المصطفی العالمیه خراسان، امروز یکشنبه ۲۴ آبان‌ماه، در نشست علمی نقش اهل‌بیت(ع) در رشد و توسعه علوم عقلی از منظر علامه طباطبایی که با حضور جمعی از اساتید و طلاب در جامعه المصطفی العالمیه نمایندگی خراسان برگزار شد، اظهار داشت: نقش اهل‌بیت(ع) در رشد علوم عقلی را باید در تأیید روش عقلانی، پرورش قدرت تفکر و تعقل و ارائه معارف عمیق و بنیادین عقلی جست‌وجو کرد.
وی با اشاره به برگزاری این نشست در چارچوب برنامه‌های بزرگداشت علامه طباطبایی افزود: از ۲۴ آبان‌ماه، سالروز رحلت علامه طباطبایی، تا ۳۰ آبان‌ماه، سالروز بزرگداشت حکیم ابونصر فارابی، به پیشنهاد مجمع عالی حکمت اسلامی، هفته حکمت اسلامی برگزار می‌شود و در این ایام برنامه‌های علمی متعددی با هدف معرفی و تبیین میراث فلسفی و حکمی اسلام در شهرهای مختلف کشور پیش‌بینی شده است.
عضو هیئت علمی جامعه‌المصطفی العالمیه خراسان با معرفی مجمع عالی حکمت اسلامی بیان کرد: این مجموعه علمی به دستور رهبر شهید، حضرت آیت‌الله شهید سیدعلی خامنه‌ای(ره)، با هدف رصد، تقویت و توسعه علوم عقلی در کشور تأسیس شده و با بهره‌گیری از ظرفیت استادان و اندیشمندان شاخص، در زمینه گسترش مباحث فلسفی و حکمی فعالیت می‌کند.
حجت الاسلام والمسلمین رقوی در تبیین موضوع نشست گفت: علوم عقلی در معنای عام، در برابر علوم نقلی قرار می‌گیرند و به علومی گفته می‌شود که در آن‌ها از روش استدلال عقلی استفاده می‌شود. در گذشته، این اصطلاح دامنه گسترده‌تری داشت و علومی مانند طبیعیات، ریاضیات و دیگر دانش‌های مبتنی بر استدلال را نیز شامل می‌شد؛ اما امروزه در فضای علمی حوزه‌های علمیه، بیشتر به فلسفه، منطق، کلام عقلی و برخی مباحث عرفان نظری اطلاق می‌شود.
وی بیان کرد: در این بحث، قلمرو علوم عقلی محدودتر و مشخصاً ناظر به هستی‌شناسی و مباحث نظری درباره حقیقت وجود و مراتب هستی است که در کنار آن، مباحث مقدماتی معرفت‌شناسی نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.
مدیر گروه فلسفه و کلام جامعه‌المصطفی العالمیه خراسان با تأکید بر ارتباط میان عقل‌گرایی و توسعه علوم عقلی خاطرنشان کرد: بررسی نقش اهل‌بیت(ع) در رشد علوم عقلی، بدون توجه به تأثیر تعالیم آنان در شکل‌گیری و تقویت رویکرد عقل‌گرایانه در میان مسلمانان امکان‌پذیر نیست؛ زیرا رشد علوم عقلی و گسترش عقل‌گرایی ارتباطی دوسویه دارند.
وی تصریح کرد: عقل‌گرایی در مکتب شیعه تنها به فلسفه محدود نمانده، بلکه در علم کلام نیز جایگاه مهم پیدا کرده است؛ به‌گونه‌ای که کلام شیعی با بهره‌گیری از استدلال‌های عقلانی به تبیین و دفاع از معارف اعتقادی پرداخته است.
حجت الاسلام والمسلمین رقوی با اشاره به زمینه‌های تاریخی رشد علوم عقلی در جهان اسلام خاطرنشان کرد: قرن چهارم و پنجم هجری از دوره‌های درخشان شکوفایی علمی و فرهنگی جهان اسلام به شمار می‌روند و یکی از ویژگی‌های مهم این دوره، گسترش حکومت‌های شیعی در مناطق مختلف بود.
وی ادامه داد: شکل‌گیری و گسترش حکومت‌هایی همچون فاطمیان در مصر، حمدانیان در شام و جزیره، زیدیان در یمن و آل‌بویه در ایران و عراق، از عوامل مؤثر در فراهم‌شدن زمینه فعالیت اندیشمندان شیعی و گسترش آموزه‌های اهل‌بیت(ع) بود.
عضو هیئت علمی جامعه‌المصطفی العالمیه خراسان تأکید کرد: با فراهم‌شدن فضای مناسب برای فعالیت علمی و فرهنگی پیروان اهل‌بیت(ع)، زمینه رشد دانش و عقلانیت در بخش‌های مختلف جهان اسلام تقویت شد؛ به‌گونه‌ای که حتی برخی اندیشمندان مخالف تشیع نیز به گستردگی نفوذ فرهنگی و اجتماعی شیعه در قرن چهارم اشاره کرده‌اند.
تأیید روش عقلی و ارائه معارف عمیق؛ دو مسیر تأثیرگذاری اهل‌بیت(ع)
حجت الاسلام والمسلمین رقوی در تبیین چگونگی نقش اهل‌بیت(ع) در توسعه علوم عقلی تصریح کرد: برای بررسی این موضوع باید میان چهار فرض تفکیک قائل شد؛ نخست اینکه اهل‌بیت(ع) مستقیماً به آموزش قواعد فلسفی و منطقی پرداخته باشند و دوم اینکه مردم را به فراگیری یک دانش خاص مانند فلسفه و منطق تشویق کرده باشند؛ درحالی‌که هیچ‌یک از این دو فرض، مبنای اصلی تحلیل نقش اهل‌بیت(ع) نیست.
وی ابراز کرد: اهل‌بیت(ع) در کنار قرآن کریم، مرجعیت علمی و دینی جامعه را بر عهده داشتند و محور اصلی تعالیم آنان، تفقه در دین و شناخت جامع معارف الهی بود؛ ازاین‌رو، نمی‌توان نقش آنان را به آموزش مستقیم یک دانش خاص یا توصیه به فراگیری رشته‌ای مشخص محدود کرد.
مدیر گروه فلسفه و کلام جامعه‌المصطفی العالمیه خراسان با بیان اینکه دو مسیر دیگر، مبنای اصلی تأثیرگذاری اهل‌بیت(ع) در رشد علوم عقلی است، اظهار کرد: نخستین مسیر، تأیید روش عقلی به‌عنوان یکی از راه‌های معتبر دستیابی به معرفت، به‌ویژه معرفت دینی، است؛ تأکید اهل‌بیت(ع) بر تعقل و تفکر موجب شد زمینه شکل‌گیری و پرورش اندیشه‌های عقلانی در میان مسلمانان فراهم شود.
وی دومین مسیر را ارائه معارف دقیق و عمیق عقلی از سوی اهل‌بیت(ع) دانست و تصریح کرد: در سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) و دیگر ائمه معصومین(ع)، حقایق و مفاهیمی مطرح شده که ظرفیت گسترده‌ای برای تأملات فلسفی و هستی‌شناختی دارند و اندیشمندان با مواجهه با این آموزه‌ها، به تعمیق مباحث عقلی و فلسفی سوق داده شده‌اند.
حجت الاسلام والمسلمین رقوی با اشاره به تعبیر امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) در خطبه نخست نهج‌البلاغه درباره برانگیختن گنجینه‌های پنهان عقل‌ها، یادآور شد: یکی از حکمت‌های بعثت پیامبران، برانگیختن ظرفیت‌های نهفته عقل انسان است؛ بنابراین، رسالت پیامبران و تعالیم اهل‌بیت(ع) تنها انتقال مجموعه‌ای از اطلاعات نیست، بلکه بیدارکردن نیروی عقل و فراهم‌کردن زمینه بهره‌گیری صحیح از آن نیز از اهداف اساسی این تعالیم به شمار می‌رود.
قرآن کریم، انسان را به تفکر و تعقل فراخوانده است
وی با اشاره به جایگاه عقل در قرآن کریم بیان کرد: واژه عقل و مشتقات آن بیش از ۴۰ بار در قرآن کریم به کار رفته و آیات متعددی انسان را به تفکر، تدبر و بهره‌گیری از نیروی عقل دعوت کرده‌اند؛ در مقابل، کسانی که از تعقل و تفکر فاصله می‌گیرند، مورد نکوهش قرار گرفته‌اند.
عضو هیئت علمی جامعه‌المصطفی العالمیه خراسان با اشاره به دیدگاه علامه طباطبایی درباره روش‌های شناخت در قرآن ادامه داد: علامه در تبیین معرفت‌شناسی قرآنی، به سه نوع شناخت اشاره می‌کند؛ نخست، شناخت‌های جزئی که از طریق حواس حاصل می‌شوند؛ دوم، شناخت‌های عقلی که با تفکر و تعقل درباره کلیات و حقایق فراتر از ادراک حسی به دست می‌آیند؛ و سوم، شناخت‌های مربوط به حوزه اخلاق و عمل که با الهام فطری انسان ارتباط دارند.
وی ابراز کرد: در این میان، قرآن کریم برای شناخت‌های حسی به مشاهده پدیده‌های جهان، برای شناخت‌های عقلی به تفکر و تعقل و برای شناخت‌های اخلاقی به فطرت انسان توجه داده است. این تقسیم‌بندی نشان می‌دهد که عقل در منظومه معرفتی قرآن، جایگاهی اساسی در دستیابی به حقایق دارد.
حجت الاسلام والمسلمین رقوی با اشاره به یکی از روایات امیرالمؤمنین علی(ع) درباره تفاوت ادراک حسی و عقلی گفت: حواس انسان ممکن است تحت تأثیر عوامل مختلف دچار خطا شوند؛ اما عقل در صورت استفاده صحیح و برطرف‌شدن موانع معرفتی، می‌تواند انسان را به شناخت حقیقت رهنمون سازد. این مسئله نشان‌دهنده جایگاه ویژه عقل در نظام معرفتی اسلام است.
معارف حضرت علی(ع)، زمینه‌ساز تعمیق مباحث فلسفی
وی با اشاره به کتاب نهج البلاغه علی(ع) و فلسفه الهی علامه طباطبایی خاطرنشان کرد: علامه در این اثر، نمونه‌هایی از سخنان عمیق عقلی امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) را مطرح و تحلیل کرده و نشان داده این آموزه‌ها از ظرفیت فلسفی و هستی‌شناختی قابل توجهی برخوردارند.
عضو هیئت علمی جامعه‌المصطفی العالمیه خراسان ادامه داد: علامه طباطبایی در این کتاب به این نکته توجه می‌دهد که سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) در مباحث توحیدی و هستی‌شناختی، حاوی حقایقی است که درک ابعاد آن‌ها به تأمل و دانش فلسفی نیاز دارد؛ این معارف، مواد اولیه و سرنخ‌های ارزشمندی برای شکل‌گیری و تعمیق اندیشه‌های فلسفی در اختیار اندیشمندان قرار داده‌اند.
حجت الاسلام والمسلمین رقوی با اشاره به تبیین ازلیت وجود خداوند در روایات امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) گفت: فهم دقیق این مفاهیم مستلزم ورود به مباحث تخصصی هستی‌شناسی و بررسی موضوعاتی مانند ضرورت ذاتی و ضرورت ازلی است؛ بنابراین، طرح چنین مفاهیمی در سخنان اهل‌بیت(ع)، زمینه تأملات عمیق فلسفی را فراهم کرده است.
وی تبیین وحدت الهی و نفی وحدت عددی از ذات خداوند را نمونه دیگری از این معارف دانست و تصریح کرد: امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) در بیان حقیقت توحید، خداوند را واحد می‌دانند، اما نه به معنای وحدت عددی. این بیان، نکته‌ای عمیق در مباحث وجودشناختی است که در توسعه مباحث فلسفه اسلامی اهمیت دارد.
تربیت عقلانی و پاسداری از فطرت، از کارکردهای تعالیم اهل‌بیت(ع) است
عضو هیئت علمی جامعه‌المصطفی العالمیه خراسان با جمع‌بندی ابعاد تأثیرگذاری اهل‌بیت(ع) در رشد علوم عقلی خاطرنشان کرد: یکی از مهم‌ترین کارکردهای تعالیم اهل‌بیت(ع)، تربیت عقلانی پیروان این مکتب و جلوگیری از جمود فکری و محدودشدن به ظواهر متون، بدون توجه به استدلال و خردورزی است.
وی یادآور شد: به‌جاماندن ذخایر علمی و معارف عمیق عقلی از اهل‌بیت(ع)، از دیگر عوامل مؤثر در توسعه علوم عقلی است؛ زیرا این آموزه‌ها ذهن اندیشمندان را به تأمل واداشته و مسیر طرح و گسترش مباحث دقیق فلسفی و کلامی را هموار کرده‌اند.
مدیر گروه فلسفه و کلام جامعه‌المصطفی العالمیه خراسان، نقش اهل‌بیت(ع) در حفظ سلامت عقل و پاسداری از احکام عقلی و فطری را از دیگر ابعاد این موضوع برشمرد و گفت: از منظر علامه طباطبایی، ادراک صحیح عقلی زمانی حاصل می‌شود که عقل سلامت خود را حفظ کرده و از مسیر فطرت الهی فاصله نگرفته باشد.
وی با اشاره به مباحث مطرح‌شده در تفسیر المیزان خاطرنشان کرد: پیروی از تعالیم دینی و آموزه‌های اهل‌بیت(ع) زمینه حفظ عقل بر مسیر فطرت را فراهم می‌کند و عقلانیتی که در پرتو قرآن و عترت رشد می‌یابد، از ظرفیت بیشتری برای شناخت حقیقت برخوردار خواهد بود.
حجت الاسلام والمسلمین رقوی با اشاره به تفاوت مسیر رشد اندیشه فلسفی در اسلام و غرب بیان کرد: برخی فیلسوفان غربی با بهره‌گیری از آموزه‌های به‌جامانده از تعالیم پیامبران توانسته‌اند به بخشی از حقایق دست یابند؛ اما در مکتب شیعی، اندیشمندانی همچون ملاصدرا در پرتو معارف قرآن و اهل‌بیت(ع) به شکل‌گیری نظام فلسفی حکمت متعالیه دست یافته‌اند.
وی تأکید کرد: حکمت متعالیه به دلیل برخورداری از پشتوانه عقلانی و بهره‌گیری از معارف قرآن و عترت، ظرفیت قابل توجهی برای مواجهه با مسائل و شبهات معرفت‌شناختی دارد و این ظرفیت، حاصل عقلانیتی است که در مکتب اهل‌بیت(ع) پرورش یافته است.
گفتنی است؛ نشست علمی نقش اهل‌بیت(ع) در رشد و توسعه علوم عقلی از منظر علامه طباطبایی، به همت مجمع عالی حکمت اسلامی شعبه خراسان رضوی، معاونت پژوهش و انجمن فلسفه و کلام جامعه‌المصطفی العالمیه خراسان برگزار شد.
انتهای پیام/
نظر شما