احسان یا عدالت؛ کدام یک مقدم‌‌اند؟

آنچه پیش روست، گفت وگوی خبرنگار مرکز خبر حوزه با حجت الاسلام و المسلمین مرتضی یوسفی راد، عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مولف و محقق حوزوی است که در آن  رویکرد اجتماعی و سیاسی اسلام به جایگاه احسان و نیکوکاری در متون دینی و ضرورت آن در حیات اجتماعی پرداخته شده است.

*احسان و عرصه حیات اجتماعی

مراد از احسان در لغت نیکی کردن به دیگران است و موضوع احسان، فرد به ما هو فرد نیست، بلکه متعلق آن ارتباط فرد با دیگران می باشد و همواره مورد توجه و تاکید متون دینی بوده است؛ تاکیدات قرآن کریم و روایات عمدتاً احسان را ناظر به ارتباط فرد با دیگران می داند و عرصه احسان را حوزه حیات اجتماعی بیان می کند.

در متون دینی، احسان به عنوان یکی از مکارم اخلاق بکار می رود و از همین جهت است که محبوب خداوند واقع شده و این روایت معروف که می فرماید« لا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَ أَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِين ...بحار الانوار ج 70ص136»، احسان کنید به دیگران کما این که خداوند به شما احسان می کند و یا این آیه قرآن کریم که می فرماید « هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ‏؛ سوره الرحمن آیه 60» و « وَ أَنْفِقُوا في‏ سَبيلِ اللَّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَيْديكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ؛ آیه 195 بقره»  از همه این آیات استفاده می شود که احسان یکی از صفات برجسته و نیکی است که مورد تاکید و عنایت خداوند است.

*کارآمدی احسان و عدالت در جامعه مدنی

در حوزه تفکر و اندیشه اسلامی و سنت فلسفی اسلام و در میان کتب اخلاقی و حکمت عملی فیلسوفان و علمای همچون «فارابی» و «خواجه نصیرالدین طوسی» احسان و نیکوکاری محل توجه است، دلیل آن این است که فیلسوفان و علمای اخلاقی و فلسفی اسلامی احسان را یکی از وجوه ممیز و ویژگی بارز جامعه مدنی و زندگی اجتماعی، مومنانه و سعادتمندانه قرار داده و می دهند، تا حدی که احسان یکی از عوامل وحدت همبستگی و تعاون اجتماعی تلقی می شود.

*عدالت برای زیست ضرورت دارد، اما احسان ...

احسان نسبت به عدالت اولویت و تقدم رتبی دارد، گرچه عدالت برای زیستن، بقا و دوام زندگی اجتماعی ضرورت دارد و باید ابتدا عدالت برقرار شود تا امنیت لازم ایجاد شود و زندگی ظالمانه وجود نداشته باشد، ولی آنچه می تواند جامعه را مومنانه، دین مدار و فضیلت محور تربیت کند، احسان است.

با تاملی بر این آیه که می فرماید « إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِيتاءِ ذِي الْقُرْبى‏ وَ يَنْهى‏ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ الْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُوا؛ سوره نحل آیه 90» نشان می دهد خداوند احسان را در کنار عدل قرار داده است و حتی احسان نسبت به عدل اولویت دارد، هرچند که عدل و عدالت در حیات مومنانه، ضرورت دارد، ولی اولویت ندارد...

احسان و نیکوکاری، تمایز دهنده زندگی مومنانه از زندگی غیر مومنانه است، عدالت را می توان در زندگی های غیر مومنانه یافت؛ چون زندگی اجتماعی بدون عدالت بقا ندارد، عدل در جامعه بشری اختصاص به مومن و غیر مومن ندارد، ولی احسان این گونه نیست و احسان و نیکوکاری واقعی تنها در جامعه مومنانه یافت می شود.

*احسان،‌مطلوبیت ذاتی دارد

ارزش اشیاء به اعتبار و جایگاهی است که دارند، احسان نیز به اعتبار جایگاهی که در متون دینی و حوزه تامل ورزی علمای اخلاق و فلاسفه اسلامی دارد از ارزش خاصی برخوردار است؛ ارزش احسان ذاتی است؛ چون از صفات فعل خداوند است و قطعاً مطلوبیت ذاتی دارد.

در زندگی مدنی و اجتماعی مادامی که زندگی و روابط بر مبنای احسان صورت می گیرد، این زندگی اجتماعی محل بروز صفات نیک الهی می شود که این مسئله ارزش احسان را نشان می دهد. چنین جامعه ای محل بروز کمالات و صفات نیک انسانی و الهی است و مورد تاکید آیات قران کریم است.

*کمال جامعه به عدالت نیست!

با تأملی در آیات و روایات، می توان دریافت ارزش احسان از عدالت بیشتر است؛گرچه عدالت ضرورت دارد و دوام و بقای هر جامعه بدان وابسته است، اما کمال چنین جوامعی هرگز به عدالت نیست، به تحقق ارزش های انسانی، اخلاقی و دینی است که احسان در رأس آنها قرار دارد.

بر این اساس هم به حکم عقل و هم به حکم شرع ترویج احسان و نیکوکاری در جامعه یک ضرورت است و باید در جامعه دیندارانه به سمت احیای این ارزش ها حرکت کنیم و مسئولین نیز حفظ جامعه دینی را بر وجود این ارزش ها پایه گذاری کنند؛ چون چنین ارزش هایی موجب همبستگی و تعاون جامعه می شود.