به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، نشست علمی ترویجی «شناخت های اساسی انسان در تربیت متعالی از دیدگاه امام صادق علیه السلام» با ارائه حجت الاسلام سید صمد موسوی، حجت الاسلام مهدی محمد زاده بنی طرفی مدیر، حجت الاسلام علی نقی فقیهی و حجت الاسلام قاسم محمد زاده به عنوان ناقد در مرکز تربیت معلم مبلغ حوزه های علمیه با همکاری بسیج اساتید برگزار شد.
حجت الاسلام سید صمد موسوی از حضور اساتید ناقد و مسئولین مجتمع آموزشی، پژوهشی تبلیغ و مرکز تربیت معلم مبلغ که زمینه بحث و گفتگو را فراهم آورده و اجازه دادن در فضای علمی و با حضور اساتید متخصص و اندیشمند، مباحثی از این قبیل که با توجه به تازگی و نو بودن با چالش های زیادی مواجه هستند طرح شود، تشکر کرده و ابراز امیدواری که نتیجه این گفتگوها باعت ترویج علوم اسلامی باشد و در ادامه مطالب ذیل را مطرح کرد:
تربیت متعالی در برابر تربیت مُتَدانی، نوعی رویکرد به تربیت است که در آن همزمان با تقویت نقاط قوت متربی سعی در پاک سازی و ضعیف سازی نقاط ضعف متربی در راستای هدفی متعالی صورت می پذیرد. با توجه به نقش دانش های بنیادین در تربیت، در این بررسی بر اساس روایت امام صادق علیه السلام که دانش های اساسی انسان را به حوزه خداشناسی، خودشناسی، راه شناسی و آسیب شناسی اختصاص می دهند. به رابطه این معارف با تربیت متعالی پرداخته است.
یافته های این پژوهش نشان داد که در حوزه هستی شناسی باید نگاه متربیان از طبیعت انگاری به مخلوق باوری تغییر و در نتیجه هدفمندی، نظاممندی، حرکت مداری و داشتن آغاز و انجام برای هستی تقویت شود. این نگاه انسان را از پوچ گرایی خارج و به سوی اهداف متعالی راهنمایی می کند. در حوزه خداشناسی ضمن معرفی خداوند به عنوان منشأ بی نهایت هستی، توهّمات ناشی از پنداره های عوام مانه و کودک زدگی را می زداید و با توجه به سه مؤلفه حضور و شهود، فیض و اعطا و احاطه علمی و قدرتی خداوند روح فروتنی، توکل و شکرگزاری در متربی را پرورش می دهد. در حوزه انسان شناسی افزون بر انسانشناسی تجربی، عقلی و حتی عرفانی به انسانشناسی دینی توجه و بر نقش فطرت، استعدادها، ظرفیتها و ضعف ها در تربیت متعالی تأکید می شود تا افزون بر جنبه های ظاهری حرکت اختیاری و انتخابی به سوی ارزش ها در انسان شکل پذیرد. این بررسی به پیروی از آیات قرآن کریم راهبرد رسیدن به تربیت متعالی را در پیمودن مراحل بالای ایمان و انجام عمل صالح دانسته است و در نقطه مقابل کفر و گناه و غفلت و سطحی نگری را از مهمترین عوامل آسیب زا در تربیت متعالی معرفی کرده است. این پژوهش با نگاهی درون دینی و با استفاده از روش توصیفی و تحلیلی صورت پذیرفته است.
مقدمه
تربیت مفهومی پردامنه است که تمامی شئون و ساحتهای حیات انسانی را در برمیگیرد؛ فرآیند تربیت در اقتصاد، مدیریت، سیاست، جنگ، صلح، هنر، ادبیات، فنّاوری، دانشهای انسانی، روابط اجتماعی، رشد و تعالی درونیترین ویژگیها، خصلتهای روحی و روانی انسانها رخ مینماید. تحقق یک برنامه تربیتی مدیون عوامل و زمینههای متعددی مانند عوامل مادی، معنوی، فردی و اجتماعی، بهویژه نیروهای انسانی، ساختارها، نهادها، برنامه ها، منابع، محتوا، فضا و مانند آن است که هرکدام سهم خاص خود را در فرایند تربیت بازی میکنند. کوتاهی و انحراف در هر یک از این عوامل، فرایند تربیت را با چالش روبرو می سازد. از این میان نیروی انسانی در قالب نرمافزار و سختافزار و بهعنوان عامل برنامه ریز و اجرایی، نقش اساسی تری برعهده دارد. نوع تربیت و باورهای نیروی انسانی بر تمام مؤلفه های تربیت تأثیرگذار است.
نیروی انسانی که ذهنش با باورهای مادیگرایانه و تجربهزده و سکولار رشد کرده است و همه چیز را از این دریچه می نگرد و خود را وامدار این تفکر می داند؛ تمام تلاش خود را برای تحقق منویات این گروه کرده و با حضور و نفوذ در نهادهای مختلف، ساختارها را به نفع این اندیشه طراحی و ریل¬گذاری می-کند. در این ساختار ممکن است بر ظواهر ارزش¬ها تأکید شود؛ اما در مقام عمل خواسته و ناخواسته نسبت به ارزش های دینی و معنوی بیمهری، بلکه مخالفت صورت می ¬پذیرد. قطعاً این ساختار نه می-خواهد، و نه می¬تواند انسانهای باکرامت، ایثارگر، استکبارستیز، متعهد، و خداخواه پرورش دهد؛ بلکه حداکثر بر شکوفایی علمی و رسیدن به پرورش انسان های قانونمدار اجتماعی بسنده می¬کند.
تربیت متعالی طرحی در راستای تربیت انسانهایی است که باورهای خود را بر مبنای معارف الهی و مکتب اسلام پرورش می دهند. انسان هایی که توانستهاند نگاه خود را از خاک به افلاک و از فرش به عرش توسعه بخشند و خود را از زمین و زمان جدا کرده و افق های برتر را در نظر بگیرند. کسانی که به تصمیم ها و انتخاب های برتر و عالیتر می اندیشند و از هر آنچه باعث پستی و دنائت است، پرهیز می کنند.
در این راستا، پژوهش حاضر با باور به ارزشمندی آموزه های قرآن و با نگاهی دروندینی، بخشی از مباحث معرفتی که در بیان امیر بیان، علی (ع) به عنوان «علم الناس» شامل خداشناسی، انسانشناسی، راهشناسی و آسیبشناسی معرفی شده است را مورد توجه و بازخوانی قرار داده و به دستاندرکاران تعلیم و تربیت پیشنهاد می کند تا در راستای تربیت توحیدی و متعالی متربیان و مخاطبان خود به عنوان یک رسالت انسانساز، بر این گروه از مفاهیم توجه جدی تری داشته باشند.
تربیت متعالی
با توجه به تعریف تربیت و متعالی می توان تربیت متعالی را زمینهسازی و جهتدهی شکوفایی استعدادهای متربی به سوی برترین و متعالی ترین وضعیت تعریف کرد. توضیح بیشتر اینکه، تربیت متعالی در برابر تربیت مُتَدانی مطرح می شود. در تربیت متدانی تمام فعالیت تربیتی بر محور دنیاگرایی و عالم ملک متوقف است، ولی در تربیت متعالی افزون بر ملک، به عوالم دیگر وجود مانند عالم جبروت و ملکوت نیز توجه می شود. بنابراین، اگر علم دینی یا علم نافع را در الگوی تربیت بیاوریم، تربیت متعالی تربیتی است که به لحاظ مبدأ و مقصد و متحرک و محرک ها و مسیر و مسافت، باید متعالی باشد. در تربیت متعالی در وجود و ذات انسان، ظرفیتها (ویژگیهای مثبت) و ضعفهایی (ویژگیهای منفی) به ودیعه گذاشته شده است. به تعبیر قرآن کریم «فَاَلهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقویهَا» (شمس، ۸)، تربیت متعالی به دنبال آن است که این ظرفیتها را به انسان بشناساند تا با آگاهی و از روی اختیار به رشد و تعالی آنها بپردازد و از سوی دیگر انسان را با ضعفها و ویژگیهای منفی آسیبزا آشنا سازد تا با اختیار و اراده آگاهانه، آنها را مدیریت کرده و از آسیبهای احتمالی آنها پیشگیری نماید.
در تربیت متعالی تمام ابعاد وجودی انسان مورد توجه قرار میگیرد و اینگونه نیست که تعبیر متعالی رهزن باشد و تنها به بُعد اخلاقی و معنوی توجه داشته باشد. رویکرد تربیت متعالی بر این امر قرار دارد که متربی را از فرورفتن در امور کماهمیت، لغو، بیهوده، بیهدف، ظاهری و زیادهخواهانه دور سازد و ساحت های وجودی متربی را در وادی بیانتهای ارزشهای معنوی و کرامت و مجد و عزت و سرافرازی وارد کند. بنابراین، وقتی سخن از تربیت متعالی میشود، نگاه به جهتدهی ابعاد وجودی انسان در راستای والاترین و عالیترین مراتب آن است.
شناخت های اساسی از دیدگاه امیرالمؤمنین (ع)
همانگونه که در مقدمه اشاره شد، جریان تربیت با عوامل فراوانی ارتباط دارد؛ یکی از عوامل اثرگذار بینشها یا شناخت ها هستند. به سخن دیگر، نظریه ها و تئوری ها بر فرایند تربیت به صورت مستقیم و یا غیرمستقیم اثر می گذارند. هدف پژوهش حاضر نیز بررسی اثرگذاری جنبههای شناختی، معرفتی و عقیدتی در تحقق تربیت متعالی است. بدین منظور با بهرهگیری از این فرمایش امام صادق (ع) و امام کاظم (ع) که: :وَجَدْتُ عِلْمَ النَّاسِ کُلَّهُ فِی أَرْبَعٍ: أَوَّلُهَا: أَنْ تَعْرِفَ رَبَّکَ، وَ الثَّانِی: أَنْ تَعْرِفَ مَا صَنَعَ بِکَ، وَ الثَّالِثُ: أَنْ تَعْرِفَ مَا أَرَادَ مِنْکَ، وَ الرَّابِعُ: أَنْ تَعْرِفَ مَا یُخْرِجُکَ مِنْ دِینِکَ» (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج ۱، ص ۵۰)، «همه علم مردم را در چهار چیز یافتم: اول اینکه پروردگار خود را بشناسی؛ دوم اینکه بدانی با تو چه کرده (به خلقت موزون و حکیمانهات و نعمت عقل و حواس و ارسال رسل و انزال کتب پی ببری)؛ سوم اینکه بدانی او از تو چه خواسته است؛ چهارم اینکه بدانی چه چیز تو را از دینت خارج کند»؛ به برخی از معارف در حوزه خداشناسی، انسانشناسی، راهشناسی و آسیبشناسی به عنوان مبانی تربیت متعالی خواهیم پرداخت. باید توجه داشت که در حدیث، هستیشناسی مطرح نشده است؛ اما به جهت اهمیت و اثر گذاری این شناخت و رابطه آن با خداشناسی، به آن پرداخته شده است.
ارائه نظریه
از آنجا که نقش نیروی انسانی در نظام تربیت بسیار مهم است سر آغاز فعالیت تربیتی نیز باید با توجه به پرورش نیروی انسانی تعالی خواه برنامه ریزی شود. مدعای این بررسی این است که دستیابی به این هدف از مسیر اصلاح اندیشه و ساختار فکری و ذهنی مربیان و متربیان می گذرد. از آنجا که شناخت مبانی معرفتی همواره مورد تأکید فلسفه های تربیتی است در این پژوهش با توجه به گزاره های دینی در حوزه هستی شناسی، دنیا شناسی، خداشناسی، انسان شناسی، راه شناسی و آسیب شناسی برخی از معارف اساسی که در فرایند تربیت متعالی نقش اساسی را دارند را مورد توجه و تأکید قرار دادیم.
در تربیت متعالی تلاش می شود با بالابردن سطح آگاهی متربی در حوزه های مبنایی زمینه های مناسب برای پرورش ظرفیتها و برطرف کردن نواقص را فراهم سازیم.
در بخش هستی شناسی نگاه متربی باید از طبیعت انگاری جهان هستی به مخلوق باوری ارتقاء یابد. توجه به هدفمندی و بیهوده نبودن، نظم و حساب داشتن، بهره مندی از آغاز و انجام و حرکت هستی سرشار از شور، حمد و تسبیح الهی در مسیری هدایت شده معین و مشخص بخشی از شناخت های لازم در حوزه هستی شناسی است.
از آنجا که معرفت الهی نقش سازندهای در زندگی انسان دارد ضرورت شناخت خداوند به دور از توهمات و خیالات و بر اساس معارف حقه صورت پذیرد. در این بخش توحید و مراحل رکنی و غیر رکنی آن یعنی توحید در وجوب وجود، توحید در خالقیّت، توحید در تدبیر و ربوبیّت تکوینی و تشریع، توحید در الوهیت و معبودیت به عنوان یک اصل دینی مورد توجه قرار گیرد. افزون بر این به ویژگی های الهی زیر که در جریان تربیت تأثیر بیشتری دارند توجه داده شود.
۱. توجه به حضور و شاهد بودن خداوند؛ تا متربی را به مراقبت وادارد.
۲. توجه به فیض و اعطای رحمت بی انتهای خداوند؛ تا متربی را به وسعت نظری رساند که از حسادتها، بخلها و حرصها دور شود و به توکل (اعتماد به سنتهای الهی) دست یابد.
۳. توجه به احاطه علمی و قدرتی خداوند و ناتوانی و فقر انسان تا به تفویض امور، تضرع، خشوع و خضوع در برابر پروردگار تن دهد.
از نگاه قرآن کریم انسان با ترکیبی از جسم و روح الهی و با تدبیری حکیمانه و در والاترین و برترین ویژگیها آفریدهشده است. در تربیت متعالی به انسان از چند جهت باید توجه شود استعدادها و ظرفیت های انسان گوشزد شود تا در پرورش آنها بکوشد. از سوی دیگر به کمبودها و خطرات هوای نفس هشدار داده شود تا آنها را مدیریت و از آسیب های آنها پرهیز کند و در مرحله دیگر مراتبی را که انسان می تواند طی کند را ترسیم کند تا انسان با توجه به ظرفیت ها و موانع راه در راستای رسیدن به مراتب الهی نفس مطمئنه تلاش کند.
در بخش راه شناسی با توجه به دو منبع وحی و سنت به این نکته پرداختیم که ایمان و عمل صالح نقطه کانونی تربیت قرآنی و متعالی هستند. این دو با هم انسان را به تقوا و کرامت می رسانند. در آموزه های قرآن بر تزکیه به عنوان راه رسیدن به فلاح و رستگاری تأکید شده است از این رو در تربیت متعالی باید به جای محوریت آموزش در نظام تربیتی به محوریت تزکیه توجه شود.
اشاره شد که نقطه مقابل ایمان و عمل صالح، کفر و گناه است که در تربیت متعالی به عنوان محور آسیب ها باید از آن اجتناب کرد. افزون بر این دو عامل که نقش اساسی دارند متربی حوزه تربیت متعالی باید از غفلت، جهال و نادانی، سطحی نگری، حرص-ورزی، خود بزرگ بینی و حسادت از خودد راضی بودن پرهیز کنند
در بخش اول نقد حجت الاسلام فقیهی ضمن تشکر از ارائه کننده و تاکید بر این نکته که ورود به این موضوع از اهمیت بسیاری برخوردار است و دارای وجوه مثبتی نیز میباشد، گفت: در ارائه بهتر بود به مساله انسان شناسی از دیدگاه امام صادق علیه السلام بیشتر می پرداختید و در مفهوم شناسی هم فقط واژه تربیت و تربیت متعالی مطرح شده که می توانستید واژه های تزکیه، ادب، هدایت و رشد را نیز مطرح می کردید.
در بخش دوم نقد حجت الاسلام محمدزاده ضمن تشکر از برپایی این جلسه، ورود و بررسی این مسائل و اصل دغدغه و موضوع را تائید کرده و پرداختن به موضوعاتی که ناظر به مسائل تربیتی جامعه است را قابل تحسین دانست و گفت حقاً موضوع موضوع خیلی مهمی است که مطرح شده شناختهای انسان که باعث کنش و رفتار انسان می شود موضوع مهمی است.
در ارائه به نیازهای اساسی انسان اشاره ای نشده است و بهتر بود اشاره ای هم به دیدگاه رقیب می شد و آنها را با دیدگاه خودمان نقد کنیم، مثلاً دیدگاههای جامعه شناسی که غرب وجود دارد را نقل و نقد می کرد.
در ادامه وی افزود: وی در بحث راه شناسی می بایست وسیله شناخت آن را هم می گفت و به به نقل نظرات برخی بزرگان تربیت هم اشاره می کرد.
در ادامه حجت الاسلام سید صمد موسوی به برخی از سوالات و ابهامات پاسخ داد که مهم ترین آنها عبارتند از:
۱.در عنوان با نظر اساتید بزرگوار موافقم و اگر عنوان شناخت های اساسی انسان در تربیت متعالی با تاکید بر دیدگاه امام صادق علیه السلام باشد بهتر است.
۲. در بحث واژه شناسی به دلیل ضیق وقت اشاره ای نشد و در جلسه منبعی که در فصل نامه تربیت متعالی به چاپ رسیده را معرفی کردند.
۳. در خلال بحث هم به مسائل راهنما شناسی اشاره شده و بار دیگر گفتند در بخش راه شناسی با توجه به دو منبع وحی و سنت به این نکته پرداختیم که ایمان و عمل صالح نقطه کانونی تربیت قرآنی و متعالی هستند. این دو با هم انسان را به تقوا و کرامت می رسانند. در آموزه های قرآن بر تزکیه به عنوان راه رسیدن به فلاح و رستگاری تأکید شده است از این رو در تربیت متعالی باید به جای محوریت آموزش در نظام تربیتی به محوریت تزکیه توجه شود.
در پایان جلسه مدیر کرسی حجت الاسلام محمدزاده بنی طرفی جمع بندی از مباحث مطرح کرد:
۱. موضوع این نشست موضوع بسیار خوبی است و از این بابت از دکتر موسوی تشکرمی شود؛
۲. تسلط ارائه کننده قابل تقدیر است و به خوبی و با دقت نظر و دیدگاه خود را تبیین کرد؛
۳. پیشنهاد می شود این گونه جلسات با همین کیفیت با اساتید دیگر هم برگزار گردد.
۴. وی برخی نکات اساسی ناقدان را پاسخ داد و توضیحات خوبی را ارانه کرد.
نظر شما