خبرگزاری حوزه | مسعود طاهری، کارگردان مستند «اصحابالخیر» در گفتوگو با خبرگزاری حوزه با اشاره به مسیر فکری شکلگیری این اثر گفت: این مستند در امتداد دغدغههایی ساخته شده که پیشتر در فیلم «الکافی» دنبال کردهام، با این تفاوت که «اصحابالخیر» به مرحلهای پیشینیتر میپردازد؛ دورهای که هنوز به محصول نهاییای مانند کتاب «الکافی» نرسیدهایم و در واقع در حال مشاهده فرایندی هستیم که زمینهساز تولد چنین آثاری شده است. این فیلم ناظر به مقطعی از تاریخ است که بنیانهای جامعه اعتقادی شیعه در آن شکل میگیرد؛ مقطعی که هم هویت مذهبی تشیع تثبیت میشود و هم پایههای علمی آن قوام پیدا میکند. این روند از عصر امام باقر(ع) آغاز میشود و در نهایت به میراث حدیثیای چون «بصائر»، «کافی» و «محاسن» میانجامد.
وی با تأکید بر رویکرد محتوایی فیلم افزود: تلاشم در این مستند آن بوده که نشان بدهم جامعه شیعی چگونه ساخته میشود؛ چه کسانی در این شکلگیری نقش دارند، چه گفتوگوها و مناظراتی صورت میگیرد و این فرایند چگونه به تولید اندیشه و دانش منجر میشود. ضرورت پرداختن به این موضوع از آنجا ناشی میشود که شناخت بنیانها و عناصر سازنده جامعه شیعه، پیششرط هر فهم دقیقی از تشیع است. همانند دیگر آثارم، در اینجا نیز از رویکرد پدیدارشناسانه استفاده کردهام؛ به این معنا که تلاش کردهام این دوره تاریخی و شخصیت امام باقر(ع) را بدون تحمیل قرائتهای امروزی، بدون مصادره به مطلوب و بدون بزککردن واقعیتها ارائه دهم.
طاهری با توضیح درباره عنوان فیلم گفت: نام «اصحابالخیر» در ظاهر به چهار تن از یاران برجسته امام باقر(ع) اشاره دارد، اما در لایه عمیقتر، فیلم به دنبال ترسیم شاخصهای هویتی شیعه است؛ اینکه شیعه چه معیارهایی دارد، در چه سطحی از فهم و کنش قرار میگیرد و چه سلوکی را دنبال میکند. در این میان، اهلبیت(ع) و یاران خاص امام باقر(ع) ذیل یک نظام هدایت و راهبری معنا پیدا میکنند و آن هم امامت امام باقر(ع) است که این جامعه را شکل میدهد، سامان میبخشد و آن را به امامان بعدی همچون امام صادق(ع)، امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) منتقل میکند.
این مستندساز درباره طیف مخاطبان اثر توضیح داد: گرچه مخاطب اصلی «اصحابالخیر» بهطور طبیعی جامعه نخبگانی و متخصص است، اما از ابتدا تلاش کردهام فیلم به شکلی ساخته شود که مخاطب عمومی نیز بتواند با آن ارتباط برقرار کند. به همین دلیل، در بیان برخی مباحث، سطح روایت را تا حدی سادهتر کردهام، بدون آنکه از عمق موضوع کاسته شود. استفاده از بازسازیهای تاریخی، نریشن و عناصر بصری متنوع، به این هدف کمک کرده تا فیلم نسبت به آثار کاملاً تخصصی قبلیام، ارتباطپذیرتر باشد.
وی در ادامه با اشاره به بحث جریانسازی تصریح کرد: من با نیت جریانسازی وارد این پروژه نشدم و اساساً معتقدم جریانسازی امری نیست که فیلمساز بتواند برای آن نسخه بپیچد یا ادعایی دربارهاش داشته باشد. آنچه برای من اهمیت داشته، اثرگذاری است. یکی از اهداف اصلی این فیلم، بازنگری و تصحیح برخی تلقیهای اعتقادی در زمانه ماست؛ تلقیهایی که در طول تاریخ دچار اعوجاج، بازسازیهای نادرست یا کجفهمی شدهاند. با این حال، باید واقعبین بود و شرایط اجتماعی و اقتصادی امروز را هم دید؛ در روزگاری که بسیاری از مردم درگیر مسائل معیشتی هستند، طبیعی است که چنین مباحثی در اولویت ذهنیشان نباشد، اما این به معنای بیاهمیت بودن آنها نیست.
طاهری درباره میزان استقبال مخاطبان در شرایط فعلی گفت: این نوع آثار معمولاً با مسائل روزمره و فوری جامعه پیوند مستقیم ندارند، هرچند از نظر اعتقادی بهشدت با زندگی امروز ما مرتبط هستند. چنین فیلمهایی باید در یک بازه زمانی بلندمدت دیده شوند. شروع اکران، آغاز مسیر اثرگذاری است، نه پایان آن. در سینمای مستند، یک فیلم ممکن است طی یک یا دو سال در چرخه نمایش، نشستها و گفتوگوها حضور داشته باشد و سپس وارد فضای مجازی شود. «اصحابالخیر» هم قرار است در چنین فرایندی دیده و بررسی شود، بهویژه در فضاهایی مانند حوزههای علمیه، نهادهای دینی و مراکز علمی.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به مشکلات تولید در این حوزه اشاره کرد و گفت: موانع ساخت آثار دینی بسیار زیاد است؛ گاه احساس میکنم اگر در کشوری غیردینی فعالیت میکردم، شاید با این حجم از مانع روبهرو نبودم. برای ساخت این فیلم به شهرک سینمایی نیاز داشتیم، اما با وجود آنکه چنین فضاهایی تحت نظر نهادهای عمومی و بهاصطلاح انقلابی اداره میشوند، عملاً همکاری لازم صورت نمیگیرد یا هزینههای بسیار سنگینی مطالبه میشود. وقتی اجاره روزانه یک لوکیشن به حدود ۱۰۰ میلیون تومان میرسد، در حالی که کل بودجه یک مستند به چند صد میلیون تومان هم بهسختی میرسد، ادامه کار عملاً دشوار میشود.
این کارگردان افزود: چنین برخوردهایی گاهی مستندساز را فرسوده میکند و حتی به این فکر میاندازد که سراغ موضوعات کمچالشتر برود، اما با همه این دشواریها، این پروژه به سرانجام رسید. از سوی دیگر، بخشی از جامعه نیز با نگاه بدبینانه تصور میکند این آثار با بودجههای کلان ساخته میشوند، در حالی که واقعیت تولید مستندهای دینی کاملاً متفاوت از این تصورات است.
طاهری در ادامه با اشاره به کارکرد آموزشی فیلم بیان کرد: «اصحابالخیر» به مسائلی میپردازد که بسیاری از شیعیان، بهویژه جوانانی که در هیئتها و فضاهای مذهبی فعالاند، یا آشنایی عمیقی با آن ندارند یا کمتر به آن توجه کردهاند. این فیلم در حدود یک ساعت و نیم میکوشد بنیانهای اصلی تشیع را به شکلی قابل فهم و پدیدارشناسانه بازنمایی کند. از این منظر، اثر نهتنها برای جامعه دیندار، بلکه برای جامعه علمی نیز قابل استفاده است؛ حتی برای کسانی که الزاماً با نیت اعتقادی سراغ آن نمیآیند.
وی در ادامه درباره انگیزه شخصیاش برای فعالیت در این حوزه گفت: مسیر حضور من در این پروژهها بیش از آنکه حاصل یک تصمیم دفعی یا احساس تکلیف لحظهای باشد، نتیجه یک روند طبیعی است. حوزه فلسفه، حکمت و شیعهشناسی عرصه اصلی فعالیت من بوده و بهتدریج در این مسیر پیش آمدهام. شاید بتوان گفت نوعی احساس مسئولیت در کار هست، اما واقعیت این است که این مسیر طی شده و امروز به این نقطه رسیدهام.
در ادامه این گفتوگو، طاهری با اشاره به نسبت مستند «اصحابالخیر» با وضعیت امروز جامعه شیعی اظهار کرد: پرداختن به تاریخ تشیع، اگر درست و بدون سادهسازیهای مخرب انجام شود، امری صرفاً نوستالژیک یا مربوط به گذشته نیست. ما امروز با پرسشهای جدی هویتی مواجهایم؛ پرسشهایی درباره چیستی تشیع، نسبت عقل و ایمان، جایگاه علم در دینداری و نقش مرجعیت و امامت در سامان اجتماعی. رجوع به دوره امام باقر(ع) در واقع رجوع به نقطهای است که بسیاری از این پرسشها برای نخستینبار صورتبندی شدهاند. اگر این دوره بهدرستی فهم شود، میتواند به تصحیح بسیاری از سردرگمیهای فکری امروز کمک کند و مانع از قرائتهای سطحی یا ایدئولوژیک از دین شود.
وی در انتها درباره مسئولیت نهادهای فرهنگی و رسانهای در حمایت از چنین آثاری گفت: مستندهایی از این جنس، نه محصول ذوق شخصیاند و نه صرفاً برای پر کردن جدول پخش ساخته میشوند. اینها سرمایههای فکری و فرهنگیاند که نیازمند حمایت هدفمند، صبورانه و بلندمدت هستند. اگر قرار است گفتمان دینی عمیق و ریشهدار در جامعه تقویت شود، باید امکان تولید، نمایش و گفتوگوی پیرامون این آثار فراهم شود. حمایت صرفاً مالی کافی نیست؛ مهمتر از آن، ایجاد فضای نقد علمی، اکرانهای تخصصی و پیوند دادن این آثار با بدنه دانشگاهی و حوزوی است. «اصحابالخیر» را هم در همین چارچوب میبینم؛ اثری که اگر درست دیده و خوانده شود، میتواند آغازگر گفتوگوهای جدیتری درباره تاریخ، هویت و عقلانیت شیعی باشد.
نظر شما