حجتالاسلام عباس محمدی، مسئول مرکز رصد فرق و جریانهای انحرافی حوزه علمیه خراسان، در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در مشهد توضیح داد: در طول تاریخ، جنگها همواره موجب تحولات عمیق اجتماعی و فکری شدهاند. نمونههایی مانند ظهور خوارج پس از جنگ صفین یا تقویت هویت شیعی در پی واقعه کربلا، نشاندهنده این واقعیت هستند. بسیاری از جریانهای فکری و هویتی جدید، در دل بحرانهای ناشی از جنگها ریشه گرفته و رشد کردهاند.
وی در تبیین مکانیسم این فرایند افزود: جنگها با ایجاد فشارهای روانی، اجتماعی و سیاسی، جوامع را وادار به بازنگری در باورها، هویتها و ساختارهای قدیمی میکنند. زمانی که مشروعیت حکومتهای قبلی از بین میرود یا جامعه با تهدیدهای جدی روبرو میشود، نیاز به راهحلهای جدید و رهبران کاریزماتیک بیشتر احساس میشود و هویتهای جمعی تقویت میگردند.
حجتالاسلام محمدی، در بیان نمونههای تاریخی، به حمله مغول اشاره کرد و گفت: حمله مغول، علاوه بر خسارات فراوان، خلأ عمیقی در دنیای اسلام ایجاد کرد. در این دوران، شاهد شکلگیری و گسترش گرایشهای عرفانی و صوفیانه بودیم که در قالب خانقاهها فعالیت میکردند و گاهی نیز به برداشتهای انحرافی سوق داده شدند.
وی افزود: همچنین، در سوی دیگر، تفاسیری افراطی که بر بازگشت به سلف تأکید داشتند، ظهور کردند. اندیشههای ابنتیمیه نمونهای از این رویکرد است که در دورههای بحرانی، توسط برخی به عنوان الگوی سلفیگری افراطی مورد تفسیر و سوءاستفاده قرار گرفت.
انحراف در باورهای آخرالزمانی و مهدویت
مسئول مرکز رصد فرق و جریانهای انحرافی، ارتباط میان جنگها، بحرانهای اجتماعی و انحراف در باورهای آخرالزمانی و مهدویت را مورد تأکید قرار داد و اظهار داشت: در زمانهای بحرانی و ناامنی، تمایل به یافتن راهحلهای فراطبیعی و موعودگرایانه بیشتر میشود. این وضعیت، زمینه را برای ظهور مدعیان دروغین مهدویت فراهم میکند که با تفسیرهای نادرست از دین، به دنبال کسب قدرت هستند.
وی ادامه داد: این افراد، با ارائه تفسیرهای تحریفشده از روایات آخرالزمان و مهدویت، وضعیت موجود را به نفع خود تحلیل کرده و خود را تنها راهحل نجات معرفی میکنند. چنین تفسیرهای افراطی از مهدویت، که پایه و اساس علمی و شرعی ندارند، میتوانند به انحرافات فکری و اجتماعی عمیقی منجر شوند.
جنگهای معاصر و ظهور جریانهای نوظهور
حجتالاسلام محمدی، کاربرد الگوهای تاریخی در تحلیل جنگهای کنونی را منطقی دانست و با اشاره به نمونههای واقعی گفت: اشغال عراق در سال ۲۰۰۳، با ایجاد بیثباتی گسترده، باعث ظهور جریانهایی چون احمد الحسن شد. همچنین، تحولات افغانستان و خروج نیروها، زمینهساز فعالیت افرادی مانند منصور هاشمی و جریانهای مشابهی شد که از وضعیت بحرانی سوءاستفاده کردند.
وی تأکید کرد: این مثالها نشان میدهند که جنگها، چه در منطقه و چه در سطح جهانی، میتوانند باعث ایجاد یا تقویت جریانهای فکری و هویتی جدید شوند. عواملی مانند تشدید هویتگرایی، تفسیرهای رادیکال از متون دینی، ظهور رهبران کاریزماتیک و فروپاشی نهادهای اجتماعی، همچنان در این فرایند نقش دارند.
رسانهها و شبکههای اجتماعی؛ ابزاری در گسترش انحرافات
حجتالاسلام محمدی، رسانهها و شبکههای اجتماعی را عواملی دانست که به گسترش تفاسیر انحرافی کمک میکنند و گفت: این ابزارها به هر فردی اجازه میدهند دیدگاههای خود را منتشر کند و الگوریتمهای آنها افراد را در فضاهای اطلاعاتی محدود خودشان نگه میدارند و باعث افراطی شدن دیدگاهها میشوند.
وی هشدار داد: از منظر حوزوی، این بدان معناست که باید فعالانه در این فضاها حضور داشت و با استدلالهای علمی به شبهات پاسخ داد. انفعال در این عرصه به معنای واگذاری میدان به افراد افراطی است.
علائم هشداردهنده ظهور جریانهای انحرافی
این پژوهشگر حوزوی، مهمترین علائم قابل توجه در ظهور و گسترش جریانهای انحرافی را اینگونه برشمرد: ارائه تفسیرهای غیرمعمول از متون دینی، ظهور شخصیتهایی که ادعای هدایتگری دارند، تلاش برای ایجاد دوگانههای کاذب خودی و غیرخودی، استفاده ابزاری از مفاهیم دینی، ایجاد شبکههای پنهان و ارائه راهحلهای سادهانگارانه برای مشکلات پیچیده، از جمله مهمترین نشانههایی هستند که باید به آنها توجه کرد.
راهکار عبور از بحرانهای فکری و هویتی
حجتالاسلام محمدی، راه اصلی عبور از بحرانهای کنونی را رجوع مستمر و عمیق به منابع اصیل دینی، به ویژه معارف اهل بیت(علیهمالسلام) دانست و افزود: توضیحات عالمانه و تخصصی این معارف توسط علمای آگاه و مسلط به زمان، کلید عبور از گردابهای انحراف خواهد بود.
وی تأکید کرد: حوزویان باید دانش علمی و معرفتی خود را تقویت کنند و بر روشهای تحلیل در فضاهای جدید رسانهای تسلط یابند. مردم نیز باید با دقت و هوشمندی در دریافت اطلاعات، و مراجعه به منابع معتبر و کارشناسان، خود را از افتادن در دام اطلاعات نادرست حفظ کنند.
حجتالاسلام محمدی در پایان بر ضرورت همکاری نهادهای علمی، پژوهشی و فرهنگی برای شناسایی دقیق و پاسخگویی مؤثر به تهدیدات ناشی از جریانهای انحرافی تأکید کرد.
نظر شما