نقش مساجد در احیاء معنویت و عقلانیتِ حماسه‌آفرین

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، زهرا دلاوری پاریزی، استاد جامعه الزهرا(س) و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی تهران در یادداشتی به تبیین نقش محوری مساجد پرداخته است که مشروح آن را در ذیل می خوانیم؛

مساجد، کانون معنویت و عقلانیتِ حماسی-تمدنی

«مسجد در اندیشه اسلامی»، صرفاً یک نیایش‌گاه نیست؛ بلکه مرکز فرماندهی تمدن و زیربنای انسانی برای تمدن‌سازی است که در آن، شکوه معنوی با حماسه و تدبیر عقلانی گره می‌خورد. «مسجد»، فرد را در متن جامعه و اقتصاد، چنان مستحکم می‌سازد که برای غنای درونی و ساختن فردی و اجتماعی خود، برنامه ریزی منسجم، ذکر مداوم و پایداری داشته باشد؛ این یعنی معنویت تمدنی حماسی نه صرفاً احساسی.

پیامبر اکرم(ص) از بدو ورود به مدینه با بنای مسجد، نشان دادند که عقلانیت تمدنی و مدیریت سیاسی امت از این پایگاه آغاز می‌شود و مسجد را مکانی برای اعلام آیات قرآن، تصمیمات راهبردی، مشورت‌های نظامی، قضاوت‌ها و همه تصمیمات مهم حکومتی و اجتماعی قرار دادند و فرمودند: «انَّما نُصِبَتِ المَساجِدُ لِلقُرآنِ» (وسائل الشیعه، ج۳، ص۵۰۷).

آبادگران مساجد (توبه: ۱۸) از یک سو دارای ایمان به مبدأ، معاد و احکام اسلامی و از سوی دیگر دارای شجاعت و روحیه حماسی عقلانی‌اند؛ تا از ترس‌ طاغوت، رها شوند و بتوانند با اقتدار، بنای تمدنی نوین را بگذارند. این تمدن‌سازی نیازمند دانشی ذوابعاد است و مسجد با تبدیل شدن به کرسی تعلیم و تربیت، عقلانیت امت را ارتقا می‌دهد تا معنویت آن‌ها بر پایه جهل نباشد.

طبق نکات ذکرشده، برخی برجستگی‌های الگوی مسجدمحوری در سلوک نبی مکرم، عبارت است از:

الگوی مدیریت اجتماعی در مساجد صدر اسلام، دریچه‌ای رو به فهم «عقلانیت تمدن‌ساز» باز می‌کرد. «مسجد مدینه» صرفاً یک بنا نبود، بلکه نقطه ثقل حاکمیت، اتاق جنگ و تدبیر، مرکز دیپلماسی، صحنه‌ و نماد اقتدار و نظم تمدنی اسلامی و حتی پذیرش هیئت‌های خارجی بود و سفرا و نمایندگان قبایل و کشورهای دیگر در آنجا به حضور پیامبر می‌رسیدند.

قضاوت‌های پیامبر و بعدها حضرت علی در مسجد، به‌عنوان دادگستری و رفع نزاعات اجتماعی صورت می‌گرفت (دکة القضاء). وقتی عدالت در مسجد اجرا می‌شود، یعنی «حق‌طلبی» بخشی از هویت عبادی فرد می‌شود.

از طرفی مسجد، ستاد رفاه و تأمین اجتماعی و «صفّه» اولین الگوی اسکان در راه‌ماندگان و مستمندان بود. پیامبر مسجد را به گونه‌ای مدیریت می‌کردند که هیچ‌کس در جامعه اسلامی احساس بی‌پناهی نکند.

مسجد، دانشگاه عمومی، برای تربیت کادر تمدن‌ساز بود که حلقه‌های درس موجود در آن، پایه دانش‌بنیان تمدن اسلامی را بنا نهادند. در حقیقت با نگاه به سیره پیامبر، مسجد «دولت‌شهر کوچکی» بود که تمدن‌سازی از آنجا شروع شد.

و اینکه برای بانوان:

پیامبر اکرم(ص) برای تثبیت حق حضور بانوان، با اختصاص فضایی مناسب آنان، صراحتاً مردان را از منع کردن زنان برای حضور در مسجد نهی کردند(وسائل الشیعه، ج۵، ص۲۳۷).

بانوان در صدر اسلام، مسجد را کانون ارتقای فکری خود می‌دانستند و از پیامبر درخواست وقت اختصاصی برای آموزش داشتند(کافی، ج۵، ص۵۰۸).

کرامت خدمت، مدیریت و خدمت‌رسانی در مسجد، در اختیار بانوان نیز بود. یکی از زیباترین داستان‌ها مربوط به بانوی سیاه‌پوست «ام‌محجن» است که داوطلبانه، مسئولیت نظافت و نگهداری مسجد را بر عهده داشت(من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۲۳۳، ح۶۹۷).

مدیریت عبادی و عقلانیت رحمانی پیامبر بود که در عین صلابت در نماز، به اقتضائات حضور زنان و مادران به خاطر فرزندان، توجه داشتند تا در ساختاری انعطاف‌پذیر، نقش «مادری» و «حضور اجتماعی» زن با هم تعارض پیدا نکند(کافی، ج۳، ص۴۹۱، ح ۱).

حضور در عرصه‌های حماسی و سیاسی بانوان نیز مورد تأکید ایشان بود. مسجد محل بیعت زنان با پیامبر و محل اعزام نیروها بود و زنان در آن نقش پشتیبانی و تهییج حماسی داشتند.

به طور کلی پیامبر اکرم، مسیری را گشودند که در آن:

معنویت همه افراد جامعه اعم از زن و مرد در مسجد، به عنوان قلب جامعه تبلور یابد و به عقلانیت تمدنی کمک کند.
مسجد صرفاً برای عبادت و شنیدن موعظه نیست؛ بلکه برای اندیشیدن، علم‌آموزی، خدمت کردن، اثرگذاری در اجتماع و ارتقاء سطح جامعه به سطح تمدنی است.
همان‌طور که نگاه پیامبر اسلام به حضور بانوان، در راستای حضوری اصیل و معرفت‌زا بود؛ امروز نیز باید گفتمان مسئولیت‌پذیری، تمدن‌سازی و در یک کلمه، عقلانیت حماسی ترویج گردد، نه حضور تفننی و حاشیه‌ای بانوان.

در راستای احیای سنت حسنه پیامبر اکرم، «تشکل‌های مسجدمحور بانوان در معاونت فرهنگی تبلیغی جامعه الزهرا» در کنار «ایران همدل»، در حال فعالیت در عرصه‌های متنوع با محوریت مسجد است و امید که به دعای امیرالمومنین علیه‌السلام اثربخش باشد.

زهرا دلاوری پاریزی

عضو هیات علمی دانشگاه آزاد تهران، پژوهشگر و استاد جامعه الزهرا(س)