طراحی تحول حوزه‌های علمیه در چارچوب «حوزه پیشرو و سرآمد» / تدوین چشم‌انداز دوم حوزه‌های علمیه تا مهر ۱۴۰۵

به گزارش خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدحسین میرمعزی، پیش از ظهر امروز در نشست «بازخوانی و تحلیل پیام رهبر شهید انقلاب اسلامی حضرت آیت‌الله‌العظمی امام خامنه‌ای(ره)» که به مناسبت یکصدمین سال بازتأسیس حوزه علمیه قم در اردیبهشت ماه سال ۱۴۰۴ صادر گردید، اظهار داشت: این روزها در آستانه سالروز صدور پیامی هستیم که از آن تحت عنوان «پیام حوزه پیشرو و سرآمد» یاد می‌شود. موضوع محوری بحث کنونی این است که اگر حوزه‌های علمیه بخواهند در چارچوب این پیام و هم‌راستا با محتوای آن تحول یابند، این تحول باید چگونه رقم بخورد؟ همچنین این پرسش مطرح است که حوزه‌ها تاکنون در راستای این پیام چه اقداماتی انجام داده‌اند و در آینده چه وظایفی بر عهده دارند؟

رئیس پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه‌ و روحانیت افزود: ابتدا بازخوانی کوتاهی از این پیام انجام می‌دهم و محورهای اصلی آن را که در مسیر تحول حوزه باید مورد توجه قرار گیرند، مرور می‌کنم. سپس توضیح خواهم داد که در حوزه‌های علمیه چه اقداماتی صورت گرفته یا در دست اجراست.

حجت‌الاسلام والمسلمین معزی با اشاره به محوری‌ترین موضوع این پیام، خاطرنشان کرد: شاید بنیادی‌ترین موضوعی که در این پیام بدان پرداخته شده، بحث ماهیت حوزه‌های علمیه است. رهبر شهید انقلاب اسلامی در این پیام عمیق و سرنوشت‌ساز، ابتدا یک بازخوانی تاریخی از حوزه‌های علمیه در طی یکصد سال گذشته ارائه می‌دهد. یکی از اهداف این بازخوانی تاریخی، تبیین هویت نهاد حوزه در این بازه زمانی است و در حقیقت، همان هویت مبنا و پایه‌گذار برای نکات بعدی پیام قرار می‌گیرد.

تأکید بر هویت دوگانه «علمی-تربیتی» و «اجتماعی-سیاسی» حوزه‌های علمیه در پیام رهبر شهید

رئیس پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه‌ و روحانیت تصریح کرد: ایشان در این پیام چنین نتیجه‌گیری می‌فرمایند که حوزه علمیه نهادی «علمی و تربیتی» با کارکردهای اجتماعی و سیاسی است. به عبارت دیگر، حوزه علمیه نهادی برون‌گرا محسوب می‌شود. از توضیحات تکمیلی ایشان در ادامه پیام می‌توان این استنباط را به‌دست آورد که حوزه علمیه گرچه یک نهاد علمی و تربیتی به شمار می‌آید، اما علم و تربیت را برای خودِ این امور نمی‌خواهد؛ بلکه این دو، مقدمه‌ای برای انجام رسالت‌های اجتماعی و سیاسی حوزه در سطوح ملی و تمدنی هستند.

وی در ادامه تأکید کرد: بر این اساس، هرگونه تحول در حوزه‌های علمیه باید با نگاه به همین هویت چندلایه (علمی، تربیتی، اجتماعی، سیاسی و تمدنی) طراحی و اجرا شود و اقدامات انجام‌شده و در دست انجام نیز در هماهنگی با این چارچوب ارزیابی می‌گردد.

حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی با اشاره به فلسفه وجودی نهادهای حوزوی، تأکید کرد: خروجی مطلوب حوزه علمیه به‌عنوان نهادی علمی و تربیتی باید انسانی باشد که توانایی لازم برای ایفای کارکردهای اجتماعی و سیاسی را در محیط‌های گوناگون جامعه دارا باشد.

وی در ادامه اظهار داشت: پیش از هر اقدامی برای ساماندهی نظام علمی و تربیتی حوزه (که مراد از آن سه محور «آموزش»، «پژوهش» و «تهذیب» است)، باید ابتدا کارکردهای مورد انتظار از حوزه را به‌درستی شناسایی کنیم؛ سپس بر اساس آن کارکردها، نظام مزبور را طراحی و سازماندهی نماییم تا خروجیِ مطلوب حاصل آید.

رئیس پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه‌ و روحانیت با اشاره به بیانات رهبر شهید انقلاب اسلامی در خصوص کارکردهای اجتماعی-سیاسی حوزه‌های علمیه، دسته‌بندی خود از این کارکردها را به‌شرح زیر ارائه کرد:

کارکرد اول: پاسخگویی به شبهات، نظریه‌پردازی برای نظام اسلامی و تمدن‌سازی

حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی گفت: حوزه علمیه باید چهار کارکرد اساسی برای نظام اسلامی، جامعه و تمدن نوین اسلامی ایفا کند که نخستین آنها عبارت است از: «پاسخگویی به نیازهای جامعه، شبهات و سؤالات موجود»، «نظریه‌پردازی برای نظام اسلامی»، «تبیین نظامات اجتماعی اسلام»، و «تعیین اصول، چارچوب‌ها و نوآوری‌های لازم در راستای تمدن‌سازی اسلامی» است. این کارکرد، شامل تولید نظریات، تدوین نظام‌های علمی و پاسخ به پرسش‌های بنیادین جامعه می‌شود.

کارکرد دوم: «بلاغ مبین»؛ رساندن پیام دین به قلب و ذهن مخاطبان

حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی کارکرد دوم حوزه را «بلاغ مبین» دانست و خاطرنشان کرد: این کارکرد هرچند تا حدودی با کارکرد اول (پاسخ به پرسش‌ها) تداخل دارد، اما به‌طور مستقل بدین معناست که حوزه باید نیروهایی تربیت کند که بتوانند پیام دین را در تمام عرصه‌هایی که دین دارای پیام است، به قلب و ذهن مخاطبان برسانند و آن را در باور آنان تثبیت کنند.

وی تصریح کرد: وظیفه «بلاغ مبین» منحصر به ابلاغ پیام دین در عرصه‌های سنتی همچون اخلاق، احکام و عقاید نیست، بلکه شامل همه عرصه‌های تخصصی مانند سیاست، اقتصاد و فرهنگ نیز می‌شود. به عنوان مثال، اگر دین در حوزه اقتصاد اسلامی نظریه‌ای ارائه دهد، بر عهده حوزه است که آن پیام از دین را به ذهن و قلب کسانی که در عرصه دانش یا اجرا با اقتصاد سروکار دارند، برساند. این مسئله یکی از وظایف کلیدی حوزه‌های علمیه به شمار می‌رود.

رئیس پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه‌ و روحانیت در ادامه تأکید کرد: تحقق این دو کارکرد بزرگ، نیازمند بازتعریف نظام علمی-تربیتی حوزه و تربیت نیروهای متخصص در عرصه‌های پیام‌رسانی، نظریه‌پردازی و پاسخگویی به شبهات است.

کارکرد سوم «تربیت نیرو برای انجام وظایف علمی، تبلیغی و کارویژه‌های درون نظام»

حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی با اشاره به کارکرد سوم حوزه‌های علمیه، آن را «تربیت نیرو برای انجام وظایف علمی، تبلیغی و کارویژه‌های درون نظام» دانست و افزود: در پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی به صراحت بر این مطلب تصریح شده است که در مرحله نخست، حوزه‌ها باید نیروهایی برای «بلاغ مبین» تربیت کنند؛ نیروهایی که هم دانش لازم را داشته باشند، هم به مهارت‌های عملیاتی مجهز باشند و هم از تهذیب و تقوا برخوردار شوند.

وی در ادامه به تبیین جزئیات این کارکرد پرداخت و خاطرنشان کرد: محور دوم در این زمینه، تربیت نیرو برای عرصه نظریه‌پردازی و نوآوری‌های تمدنی است. محور سوم نیز تأمین نیروی انسانی برای کارویژه‌های خاص نظام اسلامی می‌باشد؛ برای نمونه، برخی امور مانند مسائل مربوط به قضا، یا جایگاه نمایندگان امام و رهبری در عرصه‌های علمی و اجرایی، تنها از عهده کسانی برمی‌آید که در سطحی از دانش اسلامی قرار داشته باشند و بتوانند با نگاه دینی به آن عرصه‌ها بنگرند.

حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی با تأکید بر نگاه جامع به دین، تصریح کرد: اگر همانگونه که رهبر شهیدمان و در امتداد فرمایشات امام خمینی(ره) بارها بیان فرموده‌اند، دین را دین اداره جامعه بدانیم، در این صورت در همه عرصه‌های مدیریتی و اجرایی کشور باید عناصری حضور داشته باشند که از نگاه دینی به آن عرصه مسلط بوده و بر ابعاد شرعی و اسلامی آن آگاهی کامل دارند. بنابراین، حوزه علمیه موظف است نیروهایی را که نظام اسلامی برای کنشگری در عرصه‌های مختلف جامعه به آن‌ها نیاز دارد، تربیت و تحویل دهد.

چهارمین کارکرد اصلی حوزه‌های علمیه «تقابل با جبهه استکبار و کنشگری در خط مقدم» است

رئیس پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه‌ و روحانیت، چهارمین کارکرد اصلی حوزه را «تقابل با جبهه استکبار و کنشگری در خط مقدم این نبرد» معرفی کرد و گفت: در حقیقت، خروجی‌های حوزه باید چنان تربیت شوند که بتوانند در این حرکت خطیر، حضوری مؤثر و پیشرو داشته باشند. هرچند ممکن است کارکردهای دیگری نیز برای حوزه برشمرد، اما می‌توان گفت که این چهار محور، کارکردهای اصلی و بنیادین حوزه‌های علمیه را تشکیل می‌دهند.

حوزه علمیه برای رسیدن به نقطه مطلوب و پاسخگویی به تحولات جهان، نیازمند تحول اساسی است

رئیس پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه‌ و روحانیت در تشریح ویژگی‌های حوزه علمیه مطلوب اظهار داشت: اگر حوزه علمیه بخواهد در مسیر پیشرو و سرآمد گام بردارد، ناگزیر است در سه مؤلفه محوری «علم» و «تربیت» به حد کفایت لازم برسد؛ بدین معنا که توانایی پاسخگویی به نیازهای موجود را پیدا کند.

وی حوزه مطلوب را چنین تعریف کرد: حوزه‌ای که در علم و تربیت و کارکردهای خود به سطحی از کفایت و پاسخگویی به نیازها دست یافته باشد، یک حوزه پیشرو و سرآمد محسوب می‌شود. این برداشتی است که از بیانات مقام معظم رهبری می‌توان داشت.

حوزه امروز، حوزه‌ای با نشاط و بالنده است/فعالیت‌های گسترده حوزه در عرصه‌های علمی، سیاسی و اجتماعی

این استاد حوزه علمیه در ادامه به ارزیابی وضعیت کنونی حوزه پرداخت و پرسید: آیا حوزه علمیه امروز چنین وضعیتی دارد یا نسبت به این نقطه مطلوب در کجا قرار گرفته است؟ با استناد به شواهد متعدد، حوزه امروز ما حوزه‌ای با نشاط و بالنده است.

رئیس پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه‌ و روحانیت به فعالیت‌های گسترده حوزه در عرصه‌های علمی، سیاسی و اجتماعی اشاره کرد و افزود: وجود هزاران استاد در رشته‌های تخصصی گوناگون، تولیدات علمی انجام‌شده، و نیز شهدایی که در مقابله با جبهه استکبار تقدیم کرده‌ایم، همگی گواه این مدعاست که حوزه تاکنون بالنده و با نشاط بوده است.

وی در ادامه تصریح کرد: با توجه به سرعت، پیچیدگی و گستردگی تحولاتی که جهان امروز با آن روبه‌روست، و همچنین باری که نظام اسلامی و تمدن نوین اسلامی بر دوش حوزه علمیه نهاده شده است، فاصله حوزه تا نقطه مطلوب بسیار زیاد است. برای پر کردن این فاصله، حوزه باید متحول گردد و حرکت‌های اساسی در آن صورت گیرد.

حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی در پاسخ به این پرسش که حوزه در این راستا چه اقداماتی انجام داده است، گفت: باید توجه داشت که مفهوم «حوزه پیشرو و سرآمد» از نظر محتوایی، موضوع تازه‌ای نیست. مقام معظم رهبری از ابتدای دوران ریاست جمهوری خود تا زمان صدور این پیام، حدود چهل سخنرانی مفصل و دقیق در ارتباط با حوزه علمیه داشته‌اند و بسیاری از این مباحث را با تفصیل تمام بیان فرموده‌اند.

وی افزود: آنچه در این پیام جدید به عنوان وجه قالب مطرح است، عبارت است از بازخوانی و ارائه منسجم و هدفمند تمام آن سخنان پیشین، متناسب با شرایط امروز. اجزای این پیام در سخنرانی‌های دیگر ایشان به تفصیل ذکر شده است.

حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی در ادامه تأکید کرد: حوزه علمیه از ابتدا یکی از اصول خود را توجه به دغدغه‌ها و مطالبات رهبری قرار داده و این اصل همواره در سیاست‌گذاری‌های حوزه مورد نظر قرار گرفته است.

تبعیت از مطالبات رهبر شهید انقلاب اسلامی در مدیریت حوزه‌های علمیه

حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی اظهار داشت: در نگاه مدیران و متولیان حوزه‌های علمیه، التزام و تبعیت از مطالبات رهبر معظم انقلاب همواره در طول فرآیند مدیریت بر حوزه‌های علمیه، خط مشی اصلی بوده است. حوزه‌های علمیه در این راستا تحولات چشمگیری را تجربه کرده‌اند، به‌ویژه در یک دهه اخیر.

وی در تبیین این تحولات گفت: از همان ابتدای تصدی مدیریت حوزه توسط آیت‌الله اعرافی، ایشان بازخوانی جامعی از بیانات رهبری انجام دادند و سپس منشوری را بر اساس آن تدوین کردند. ایشان این منشور را خدمت رهبر شهید انقلاب اسلامی(ره) ارائه نمودند و امام شهید(ره) فرمودند: «آنچه در ذهن من بود، دقیقاً همین مطالبی است که شما نوشته‌اید.» آیت‌الله اعرافی با جدیت تمام درصدد تحقق عینی این منشور برآمده‌اند.

رئیس پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه‌ و روحانیت با تأکید بر شتاب گرفتن حرکت‌های تحولی در دهه اخیر افزود: در این مدت، اقدامات بیشتری در این زمینه صورت گرفته است. یکی از کارهایی که به نظر من جزو فعالیت‌های تحولی محسوب می‌شود و باید به آن توجه ویژه داشت، بحث «نظام رشته‌ای حوزه» است. در حال حاضر، نظام رشته‌ای حوزه به تصویب رسیده و بسیاری از رشته‌ها در عرصه‌های مختلف از جمله علوم اجتماعی، علوم سیاسی و علوم تربیتی راه‌اندازی شده‌اند. هرچند شمار قابل توجهی از رشته‌ها همچنان باقی مانده که باید در آینده راه‌اندازی شود، اما همین ریل‌گذاری انجام شده بسیار ارزشمند است.

حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی در توضیح ضرورت این ریل‌گذاری خاطرنشان کرد: ما معتقدیم باید نیرویی تربیت شود که توانایی انجام این وظایف را داشته باشد؛ طبیعتاً چنین نیرویی باید در نظام آموزشی حوزه، در عرصه‌های گوناگون پرورش یابد. این نظام رشته‌ای، علاوه بر آن، شامل «نظام مهارتی حوزه» نیز می‌شود. بدین معنا که حوزویان برای حضور در هر عرصه‌ای، باید نظام مهارتی متناسب را طی کنند. همچنین بحث «آمایش حوزویان» که در قالب طرحی بزرگ تدوین شده بود، مشخص می‌کند در هر عرصه، چه تعداد نیروی حوزوی با چه سطحی از دانش و مهارت مورد نیاز است. این طرح از کارهای مهم و اساسی به شمار می‌رود و به‌طور حقیقی، تحولات دیگری نیز در این زمینه صورت پذیرفته است.

تدوین چشم‌انداز دوم حوزه‌های علمیه تا مهر ۱۴۰۵

رئیس پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه‌ و روحانیت با اشاره به روند اجرایی‌سازی پیام رهبر شهید در سال ۱۴۰۴، از تدوین «چشم‌انداز دوم حوزه‌های علمیه» به عنوان مهم‌ترین سند بالادستی این نهاد خبر داد و گفت: از فاصله زمانی صدور پیام رهبری در سال ۱۴۰۴ تا امروز، اقدامات متعددی صورت گرفته است.

وی افزود: بلافاصله پس از ابلاغ این پیام، دستورالعمل اجرایی در تمام معاونت‌های حوزه تهیه و در شورای معاونین به تصویب رسید. بر این اساس، هر معاونتی موظف شد طرح خود را ارائه و اقدامات مؤثر مورد نظر را پیشنهاد دهد. معاونین مأموریت یافتند این طرح‌ها را عملیاتی کنند که خوشبختانه هر یک در حوزه کاری خود اقدامات قابل توجهی انجام داده‌اند؛ هرچند شرح جزئیات این اقدامات را خود معاونین باید ارائه دهند.

مأموریت پژوهشکده مطالعات راهبردی برای تدوین چشم‌انداز دوم

حجت‌الاسلام والمسلمین میرمعزی با بیان اینکه سال ۱۴۰۴، پایان‌بخش دوره نخست چشم‌انداز حوزه‌های علمیه بود، اظهار داشت: پژوهشکده مطالعات راهبردی مأموریت یافته است تا «چشم‌انداز دوم» را تدوین کند. فرصت در نظر گرفته شده برای این کار تا مهر ماه سال ۱۴۰۵ است.

وی در ادامه تأکید کرد: این چشم‌انداز، یکی از اسناد مهم بالادستی محسوب می‌شود. مبنای تدوین آن، همان پیام رهبری شهید است که با روش تحلیل مضمونی، عناصر اصلی آن استخراج شده و طرح تحولی حوزه‌های علمیه بر اساس همین مضامین تهیه گردیده است.

پنج محور اصلی پژوهش‌ها؛ از آموزش تا بین‌الملل

وی خاطرنشان کرد: هم‌اکنون پژوهش‌های متعددی در پنج محور اصلی آموزش، پژوهش، تبلیغ، تهذیب و امور بین‌الملل در حال انجام است. گروه‌هایی برای این کار مأموریت یافته‌اند، قراردادهای پژوهشی بسته شده و مطالعات پیش می‌رود.

رئیس پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه‌ و روحانیت در پایان با اشاره به مشکلات پیش‌آمده گفت: زمانی که این مسئولیت به ما واگذار شد، جنگ تحمیلی رخ نداده بود. متأسفانه این جنگ، اختلالاتی در عرصه‌های مختلف ایجاد کرد؛ با این حال، تلاشمان بر این است که با وجود موانع، همان‌گونه که تعهد کرده‌ایم تا مهر ماه ۱۴۰۵ چشم‌انداز دوم را تحویل دهیم.

انتهای پیام